Reprezentowanie małoletniego przez rodzica w sprawie przeciwko drugiemu rodzicowi

Opis zagadnienia:

W postępowaniu karnym prawa małoletniego pokrzywdzonego wykonywane są przez jego przedstawiciela ustawowego (art. 51 § 2 KPK), a więc najczęściej przez rodzica. Nierzadko, niestety, zdarza się sytuacja, w której małoletni jest pokrzywdzony czynem popełnionym przez jednego z jego rodziców (np. w przypadku kazirodztwa). Czy w takiej sprawie prawa pokrzywdzonego może wykonywać drugi z rodziców? Sprawa jest ważna, a zarazem delikatna, wobec czego nie dziwi, że trafiła do Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał (wyrok w sprawie SK 5/12) potwierdził w zasadzie jednolitą linię orzeczniczą sądów, zgodnie z którą drugi rodzic nie ma prawa reprezentować małoletniego w takiej sprawie (kierunek nr 1). Wynika to przede wszystkim z przepisów KRO.

Czy powyższa teza dotyczy tylko postępowania sądowego, a więc gdy rodzic ma już status oskarżonego, czy może rozciąga się także na postępowanie przygotowawcze? Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyroku nie udzielił na to pytanie wyraźnej odpowiedzi, a orzeczenia sądów przywołane przy kierunku nr 1 koncentrują się na postępowaniu sądowym. Jednakże SN wypowiedział pogląd, że omawiany zakaz reprezentacji dotyczy także postępowania przygotowawczego, i to w fazie in rem (kierunek nr 2), ale niestety, nie wskazał przy tym, od jakiego dokładnie momentu zakaz ten ma działać.


Kierunki orzecznicze:

  1. W sprawie, w której oskarżonym jest jeden z rodziców, drugi rodzic nie może wykonywać praw dziecka.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2014-01-21 SK 5/12 (numer 815910)

„Art. 51 § 2 KPK w związku z art. 98 § 2 pkt 2 w związku z art. 98 § 3 w związku z art. 99 KRO w zakresie, w jakim wyłączają możliwość wykonywania przez rodzica małoletniego – działającego w charakterze przedstawiciela ustawowego – praw tego małoletniego jako pokrzywdzonego w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko drugiemu z jego rodziców i wprowadzają obowiązek ustanowienia w tym celu kuratora, są zgodne z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, z art. 48 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 i z art. 72 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie są niezgodne z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 i z art. 72 ust. 3 Konstytucji.”

Trybunał podkreślił, że za przyjętym rozwiązaniem przemawia także jednolita w zasadzie linia orzecznicza sądów karnych, spięta uchwałą SN I KZP 10/10 (zob. niżej). Trybunał uznał ją za słuszną, przy czym dużo miejsca poświęcił zarzutowi ograniczenia władzy rodzicielskiej drugiego rodzica. Trybuna uznał, że przyjęte rozwiązanie chroni interes dziecka, gdyż jeden z rodziców mógłby „kryć” drugiego przed odpowiedzialnością karną. Z drugiej strony, gdy między małżonkami zachodzi konflikt, istnieje niebezpieczeństwo stawiania nieuzasadnionego zarzutu popełnienia przestępstwa przez współmałżonka przeciwko dziecku, co mogłoby się potem przydać np. w sprawie rozwodowej.

Warto dodać, że Sędzia Teresa Liszcz złożyła zdanie odrębne, twierdząc, że przyjęte rozstrzygnięcie nie leży w interesie dziecka. Jej zdaniem, wątpliwe jest, czy działania kuratora, zamiast rodzica, mogą ten interes skutecznie chronić.

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Karna z 2010-09-30 I KZP 10/10 (numer 248204)

„Rodzic małoletniego nie może, działając w charakterze przedstawiciela ustawowego, wykonywać praw tego małoletniego jako pokrzywdzonego w postępowaniu karnym, w tym także w postępowaniu z oskarżenia prywatnego, jeżeli oskarżonym jest drugi z rodziców.”

Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Karna z 2012-06-20 I KZP 9/12 (numer 482550)

Z uzasadnienia: „Zawarty w art. 98 § 3 KRO zakaz reprezentacji dziecka przez rodziców obowiązuje przed sądem oraz każdym organem państwowym. W takiej sytuacji na podstawie art. 99 KRO do reprezentacji dziecka i wykonywania jego praw w postępowaniu karnym uprawniony jest kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.”

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 2017-11-29 IV KK 417/17 (numer 1715500)

„Rodzic małoletniego nie może, działając w charakterze przedstawiciela ustawowego, wykonywać praw tego małoletniego jako pokrzywdzonego w postępowaniu karnym, jeżeli oskarżonym jest drugi z rodziców, a to z uwagi na fakt, że w procesie karnym, na zasadzie odesłania systemowego, stosuje się również przepisy art. 98 § 2 pkt 2 i § 3 oraz art. 99 KRO.”

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 2017-11-22 V KK 147/17 (numer 1692169)

Z uzasadnienia: „Istota instytucji kuratora małoletniego pokrzywdzonego i potrzeba jego ustanowienia, zwłaszcza w wypadku, gdy podejrzanym (oskarżonym) o przestępstwo popełnione na szkodę tego małoletniego jest jeden z jego rodziców, była niejednokrotnie podkreślana w aktach prawa unijnego (zob. dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, Dz. Urz. UE L 335/1 z dnia 17 grudnia 2011 r.; dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającą normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw, Dz. Urz. UE L 315/57 z dnia 14 listopada 2012 r.; Wytyczne Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom”.


  1. Drugi rodzic nie może wykonywać praw dziecka także w fazie postępowania in rem.

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 2015-09-30 I KZP 8/15 (numer 1330138)

„Stosowanie zakazu reprezentacji małoletnich pokrzywdzonych przez ich rodzica jest uzasadnione nie tylko w tych postępowaniach karnych, w których drugi rodzic jest oskarżonym, ale także na etapie in rem, w którym drugi rodzic jest osobą podejrzaną o popełnienie przestępstwa na szkodę małoletnich dzieci.”

Zdaniem Sądu Najwyższego, stanowisko odnoszące się do reprezentowania małoletnich w sprawie przeciwko rodzicowi mającemu status oskarżonego, z powodzeniem winno być odnoszone również do reprezentacji w postępowaniu karnym w fazie in rem, w którym rodzic nie jest oskarżonym, lecz jest jedynie osobą podejrzaną. Przemawiają za tym zarówno argumenty wynikające z wykładni gramatycznej przepisów prawa rodzinnego, jak i względy natury funkcjonalnej, w szczególności ratio legis tej regulacji czyli ochrona interesów małoletnich dzieci. Nota bene, SN formalnie rzecz biorąc, odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne, tym niemniej w uzasadnieniu tej odmowy zawarł jednak powyższe jednoznaczne stanowisko.


 

Przetestuj System Legalis

 
Zadzwoń:
22 311 22 22
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
lub zostaw nam swój numer telefonu
i adres e-mail, a skontaktujemy się z Tobą:

W polu numeru telefonu należy stosować wyłącznie cyfry (min. 9).


Wyślij

Wydawnictwo C.H.Beck
ul. Bonifraterska 17
00-203 Warszawa
Tel: 22 311 22 22
E-mail: legalis@beck.pl
NIP: 522-010-50-28, KRS: 0000155734
Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy
w Warszawie Kapitał Spółki: 88 000 zł