Stan faktyczny i prawny
Na sądową wokandę trafił spór dotyczący ustalenia prawa własności do brązowej ozdoby archeologicznej w kształcie liścia wierzbowego, datowanej na I okres epoki brązu, odnalezionej przypadkowo jesienią 1996 r. na polu ornym we wsi Hrebenne. Znalezisko miało wysoką wartość naukową i unikatowy charakter, co zostało potwierdzone publikacją w czasopiśmie „Sprawozdania Archeologiczne”. Już w chwili odkrycia obowiązywały przepisy art. 24 ust. 1 ustawy z 15.2.1962 r. o ochronie dóbr kultury (t.j. Dz.U. z 1962 r. Nr 10, poz. 48; dalej: OchrDóbrKultU), zgodnie z którymi zabytki archeologiczne stanowią własność Skarbu Państwa z mocy prawa.
Pomimo tego przedmiot nie został przekazany właściwym organom i przez wiele lat pozostawał w obrocie prywatnym. Był kolejno przekazywany pomiędzy osobami fizycznymi, aż w 2010 r. został nabyty odpłatnie przez profesjonalnego antykwariusza prowadzącego galerię sztuki i antyków. Po nabyciu ozdoba została poddana konserwacji, w trakcie której zmieniono jej pierwotny kształt, a następnie była publicznie eksponowana i prezentowana w materiałach prasowych oraz internetowych jako element prywatnej kolekcji.
W 2014 r. Narodowy Instytut Dziedzictwa złożył zawiadomienie o podejrzeniu nielegalnego obrotu zabytkami archeologicznymi. W toku postępowania karnego, na polecenie prokuratora przeprowadzono przeszukanie w galerii antykwarycznej i zabezpieczono szereg przedmiotów, w tym sporną ozdobę. Zabezpieczone zabytki przekazano na przechowanie do Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Równolegle prowadzono postępowanie karne w sprawie paserstwa zabytków, które zakończyło się w 2019 r. uniewinnieniem właściciela galerii oraz orzeczeniem o zwrocie dowodów rzeczowych.
W toku postępowania karnego Państwowe Muzeum Archeologiczne sporządziło opinię, w której jednoznacznie stwierdzono, że brązowa ozdoba jest zabytkiem archeologicznym odkrytym na terytorium Polski po wejściu w życie OchrDóbrKultU, a więc objętym szczególną ochroną prawną i stanowiącym własność Skarbu Państwa ex lege. Ustalenia te stały się podstawą do podjęcia przez Skarb Państwa działań na drodze cywilnej.
We wrześniu 2020 r. Skarb Państwa – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wniósł powództwo o ustalenie prawa własności do zabezpieczonych zabytków archeologicznych na podstawie art. 189 KPC. Powód argumentował, że przedmioty te, jako znaleziska archeologiczne odkryte po 1962 r., z mocy art. 24 ust. 1 OchrDóbrKultU, a następnie art. 35 ust. 1 ustawy z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1292; dalej: OchrZabU), stanowią własność Skarbu Państwa i zostały wyłączone z obrotu cywilnoprawnego. Wieloletnie pozostawanie ich w rękach prywatnych nie mogło prowadzić do skutecznego nabycia własności. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, powołując się m.in. na nabycie w dobrej wierze (art. 169 § 1 KC), możliwość zasiedzenia (art. 174 KC), oraz podnosząc zarzuty dotyczące reprezentacji Skarbu Państwa.
Wyrokiem częściowym z grudnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo w odniesieniu do jednego z przedmiotów uznanego za współczesną kopię, natomiast ustalił, że brązowa ozdoba w kształcie liścia wierzbowego stanowi własność Skarbu Państwa. Sąd uznał, że decydujące znaczenie mają przepisy szczególne prawa ochrony zabytków, które przesądzają o państwowej własności zabytków archeologicznych z mocy prawa. Podkreślono, że przedmiot miał oczywisty charakter zabytkowy, potwierdzony opiniami specjalistów, a więc nie mógł być przedmiotem skutecznego obrotu cywilnoprawnego. Sąd wykluczył możliwość nabycia własności zarówno przez zasiedzenie, jak i na podstawie art. 169 § 1 KC, wskazując dodatkowo, że pozwany – jako profesjonalny antykwariusz – nie mógł działać w dobrej wierze.
Pozwany zaskarżył wyrok w części uwzględniającej powództwo, kwestionując m.in. wykładnię art. 24 OchrDóbrKultU i art. 35 OchrZabU, ich relację do art. 23 ustawy z 21.11.1996 r. o muzeach (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 385; dalej: MuzeaU), ocenę dobrej wiary w rozumieniu art. 7 i art. 169 KC, oraz podnosząc zarzut nieważności postępowania z powodu wadliwej reprezentacji Skarbu Państwa.
Wyrok SA w Warszawie
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 30.10.2025 r., I ACa 1462/24, Legalis, oddalił apelację w całości. W pełni podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu I instancji, uznając, że ruchome zabytki archeologiczne odkryte na terytorium Polski po 1962 r. zostały wyjęte z obrotu cywilnoprawnego i stanowią własność Skarbu Państwa ex lege. Wskazano, że wyjątek przewidziany w art. 23 MuzeaU ma charakter bardzo wąski i nie narusza generalnej zasady niezbywalności państwowych zabytków archeologicznych. Sąd Apelacyjny zaakcentował również konstytucyjny obowiązek ochrony dziedzictwa kulturowego jako istotny kontekst wykładni przepisów ustawowych. W konsekwencji potwierdzono, że pozwany nie mógł skutecznie nabyć własności spornego zabytku, a wyrok ustalający prawo własności Skarbu Państwa został utrzymany w mocy.
Wyrok SA w Warszawie z 30.10.2025 r., I ACa 1462/24 , Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
