Świadczenie wychowawcze a bieżąca piecza nad dzieckiem

Stanowisko ZUS

Decyzją z 3.4.2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: ZUS), działając na podstawie ustawy z 11.2.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576; dalej: PomWychDzU), orzekając wobec A.S. (dalej: Strona skarżąca), po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1.6.2024 r. do 31.5.2025 r., odmówił prawa do tego świadczenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że Strona Skarżąca nie jest uprawniona do złożenia wniosku o ww. świadczenie z uwagi na brak przynależności do kręgu osób wskazanych w art. 4 ust. 2 PomWychDzU.

Strona wniosła odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzała się z ww. rozstrzygnięciem, i wskazała, że jest jedynym opiekunem dziecka, które stale z nią przebywa, a o oddaniu dziecka pod pieczę Strony Skarżącej (babci) zdecydował właściwy sąd powszechny.

17.7.2025 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691, dalej: KPA), orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podano m.in., że rozstrzygnięcie ZUS jest prawidłowe, a powierzona Stronie Skarżącej piecza nad dzieckiem, na mocy postanowienia SR w R., nie spełnia warunków PomWychDzU. Powierzona opieka/piecza nad dzieckiem ma charakter pieczy bieżącej. Ta z kolei nie jest równoważna z pieczą zastępczą.

Stan prawny

WSA w Gliwicach wskazał, że zgodnie z art. 7 KPA w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 KPA) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 KPA). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 KPA, zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Istotny jest także art. 80 KPA, w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Odnosząc się do przedmiotu sprawy WSA w Gliwicach wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 2 PomWychDzU świadczenie wychowawcze przysługuje:

1. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a PomWychDzU,
2. opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego,
3. opiekunowi prawnemu dziecka,
4. dyrektorowi domu pomocy społecznej,
5. rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego (…).

Jednocześnie należy mieć na względzie, że „opiekun faktyczny dziecka” oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 PomWychDzU). Dalej WSA w Gliwicach wskazał, że w świetle art. 4 ust. 1 PomWychDzU celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Charakter i cel świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu do niego praw. Służy ono zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które sprawują opiekę nad dzieckiem.

Piecza zastępcza a piecza bieżąca

Przenosząc ww. ustalony stan faktyczny na grunt rozpatrywanej sprawy, WSA w Gliwicach wskazał, że pieczę nad dzieckiem powierzono Stronie Skarżącej na mocy postanowienia SR. Strona Skarżąca, sprawując pieczę bieżącą, wypełnia wszelkie obowiązki związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka w zastępstwie rodziców. Niewątpliwie, umieszczenie dziecka pod pieczą bieżącą Strony Skarżącej nie pozwala na to, by uznać ją za opiekuna prawnego. Strona Skarżąca nie została również ustanowiona rodziną zastępczą i w konsekwencji nie może być uznana za osobę sprawującą pieczę zastępczą. W kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wskazane zostały także osoby sprawujące faktyczną opiekę nad dzieckiem. Strona Skarżąca nie może być uznana również za taką osobę, gdyż prawodawca ograniczył krąg uprawnionych do świadczenia jedynie do tych osób sprawujących faktyczną opiekę nad dzieckiem, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

Tym samym, w niniejszej sprawie pozbawiono opiekuna sprawującego pieczę bieżącą możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na utrzymanie dziecka, mimo że obowiązek zaspakajania tych potrzeb wynika z orzeczenia sądowego.

Rozstrzygniecie WSA w Gliwicach

Mając na względzie realia rozpatrywanej sprawy, WSA w Gliwicach uznał, że ww. przepisy w sposób niedostateczny chronią nie tylko prawa jednostki, ale przede wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane, prowadząc do nierównego ich traktowania. Tymczasem w art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP wskazano, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Nie bez znaczenia pozostaje także zasada równego traktowania, wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie zaś z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską w 1991 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że ustawy muszą być z nią zgodne. Także rozstrzygnięcia organów nie mogą pomijać powyższych regulacji i zasad (wyrok WSA w Gliwicach z 6.11.2024 r. II SA/Gl 933/24, Legalis).

Prezes ZUS, jako organ odwoławczy, podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia ZUS (jako organu pierwszej instancji) na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) PostAdmU i art. 135 PostAdmU. Ponownie rozpatrując sprawę, organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną, uznając że Strona Skarżąca sprawując pieczę nad małoletnim dzieckiem (na mocy postanowienia sądu powszechnego) znajdowała się w kręgu podmiotów uprawnionych do wystąpienia z żądaniem przyznania ww. świadczenia. Jej wniosek powinien być rozpoznany wszechstronnie, z uwzględnieniem powyższych okoliczności.

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →