Kluczowe zmiany

Projektowana ustawa wprowadza modyfikacje w strukturze rozstrzygnięć możliwych do wydania przez sąd ubezpieczeń społecznych. Do najważniejszych wprowadzanych mechanizmów prawnych należą:

  • modyfikacja orzecznictwa kasatoryjnego – zmiana brzmienia § 21 w art. 47714 KPC, wprowadzająca dwie nowe przesłanki uprawniające sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji i zwrotu akt organowi rentowemu celem uzupełnienia postępowania,
  • weryfikacja uchybień proceduralnych organu – wprowadzenie podstawy do uchylenia decyzji w przypadku istotnego naruszenia przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, które skutkuje koniecznością przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części przez sąd,
  • kryterium szybkości uzupełnienia dowodów – przyznanie sądowi prawa do przekazania sprawy organowi rentowemu, jeżeli uzupełnienie materiału dowodowego będzie z przyczyn obiektywnych możliwe do zrealizowania szybciej na etapie postępowania administracyjnego,
  • obowiązek formułowania wiążących wskazań – wprowadzenie ustawowego wymogu, zgodnie z którym sąd, przekazując sprawę, musi wprost wskazać okoliczności, jakie organ rentowy ma obowiązek wziąć pod uwagę przy jej ponownym rozpoznaniu,
  • orzekanie w przedmiocie decyzji formalnych – dodanie § 22 KPC, regulującego wprost procedurę uchylania decyzji organów rentowych, które kończą postępowanie, ale nie rozstrzygają o istocie roszczenia ubezpieczonego,
  • podstawa do umarzania postępowań – dodanie § 23 KPC, stanowiącego normę pozwalającą sądowi na jednoczesne uchylenie decyzji, umorzenie postępowania przed organem rentowym oraz umorzenie samego postępowania sądowego w przypadku wystąpienia obiektywnej bezprzedmiotowości sporu.
Beck Akademia - praktyczne szkolenia online - sprawdź aktualny harmonogram Sprawdź

Uzasadnienie i cel projektowanej regulacji

W polskim modelu odwoławczym w sprawach ubezpieczeniowych sądy orzekają reformatoryjnie, zamiast jedynie uchylać wadliwe decyzje, same przeprowadzają dowody i rozstrzygają sprawę co do istoty. W efekcie sądy często wyręczają organy rentowe w ustalaniu faktów, przejmując ich rolę śledczą za każdym razem, gdy urzędnicy wydadzą decyzję przedwcześnie i bez pełnego zbadania sprawy.

Ratio legis projektowanych rozwiązań opiera się na trzech merytorycznych filarach, wskazanych przez ustawodawcę:

  1. Przyspieszenie końcowego załatwienia sprawy zainicjowanej przed organem rentowym i kontynuowanej przed sądem.
  2. Zmotywowanie organu rentowego do ścisłego przestrzegania przepisów regulujących postępowanie przedsądowe oraz wzmocnienie gwarancji procesowych dla stron tych postępowań.
  3. Dostosowanie katalogu rozstrzygnięć możliwych do wydania przez sąd do zróżnicowanego katalogu decyzji faktycznie wydawanych przez organy ubezpieczeniowe.

Ustawodawca dąży w ten sposób do zredukowania liczby sytuacji, w których sąd ubezpieczeń społecznych wykonuje podstawowe czynności wyjaśniające.

Zmiany w zakresie orzekania kasatoryjnego

Istotą omawianej nowelizacji jest nadanie nowego brzmienia art. 47714 § 21 KPC. Zmieniony przepis określa uwarunkowania, w których sąd jest uprawniony do zastosowania kompetencji kasatoryjnej, oznaczającej uchylenie decyzji organu i zwrot akt sprawy.

W pierwszej kolejności ustawodawca utrzymał dotychczasową gwarancję procesową dla ubezpieczonych, tj. sąd może uchylić wyłącznie decyzję „inną niż przyznającą prawo do świadczenia”. Zgodnie z nowym brzmieniem przepisu, zwrot sprawy do organu rentowego będzie proceduralnie dopuszczalny w dwóch opisanych przypadkach:

  1. Istotne naruszenie procedury – sąd uchyli decyzję, jeśli urząd wydał ją na tyle pobieżnie, że sprawa wymaga ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części.
  2. Szybkość uzupełnienia dowodów – sąd przekaże sprawę z powrotem do urzędu, jeśli organ rentowy jest w stanie uzupełnić brakujący materiał dowodowy sprawniej i szybciej, niż zrobiłby to sąd powszechny.

Należyte funkcjonowanie opisanego mechanizmu zabezpiecza dodane na końcu przepisu zdanie: „Przekazując sprawę, sąd wskazuje okoliczności, jakie należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy”. Wskazania te mają charakter prawnie wiążący dla organu rentowego, co ma na celu ukierunkowanie jego pracy i zapobieżenie ponownemu pominięciu istotnych faktów.

Postępowanie w przedmiocie decyzji nierozstrzygających

Organy rentowe często kończą sprawy wyłącznie z przyczyn formalnych, bez merytorycznej oceny wniosku. W efekcie sądy ubezpieczeń społecznych mają trudności z orzekaniem co do istoty sprawy, ponieważ organ I instancji w ogóle jej nie zbadał. W celu usunięcia tej luki prawnej, do art. 47714 KPC dodano § 22. Norma ta stanowi, że jeżeli zaskarżona decyzja nie rozstrzyga co do istoty sprawy w całości lub w części, a jednocześnie definitywnie kończy postępowanie w sprawie, sąd uzyskuje możliwość uchylenia tej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Mechanizm ten zapewnia ubezpieczonemu gwarancję merytorycznego rozpatrzenia jego roszczenia po wyeliminowaniu błędnej interpretacji proceduralnej popełnionej przez urząd.

Podstawa do umarzania postępowań bezprzedmiotowych

Kolejną zmianą o charakterze proceduralnym, mającą na celu uporządkowanie stanu prawnego spraw niedających się rozstrzygnąć, jest dodanie § 23 KPC. W praktyce sądowej występują zdarzenia, w których w trakcie toczącego się już postępowania przed sądem powszechnym zaistnieją nowe okoliczności powodujące, że dalsze prowadzenie sporu staje się bezprzedmiotowe i niedopuszczalne. Dotyczy to m.in. roszczeń o charakterze ściśle osobistym, związanych wyłącznie z osobą ubezpieczonego, które wygasają z chwilą jego śmierci i nie podlegają dziedziczeniu w ramach masy spadkowej.

Dotychczas brakowało przepisów pozwalających na uporządkowanie takich sytuacji procesowych, gdzie utrzymanie decyzji było bezcelowe, a jej zmiana niedopuszczalna z braku uprawnionego podmiotu. Projektowany przepis to zmienia, gdyż uprawnia sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz umorzenia postępowania zarówno przed organem rentowym, jak i sądem. Pozwala to ostatecznie zamknąć sprawę na wszystkich etapach.

Skutki finansowe i organizacyjne nowelizacji

Zgodnie z wymogami procesu legislacyjnego, projektodawca przygotował ocenę skutków regulacji, która precyzuje przewidywany wpływ nowych przepisów na funkcjonowanie państwa. Rozszerzenie stosowania orzecznictwa kasatoryjnego ma doprowadzić w ujęciu systemowym do zmniejszenia obciążenia etatowego i administracyjnego wydziałów pracy i ubezpieczeń społecznych.

Przepisy przejściowe i termin wejścia w życie

W projekcie określono czas niezbędny na wdrożenie nowych procedur, ustalając termin wejścia w życie ustawy nowelizującej na 1.7.2026 r. Okres vacatio legis przeznaczony jest na zapoznanie się ze znowelizowanymi regułami postępowania dowodowego przez sędziów, radców prawnych obsługujących organy rentowe oraz profesjonalnych pełnomocników reprezentujących strony. Nowe przepisy obejmą wyłącznie sprawy ubezpieczeniowe, w których odwołanie od decyzji wniesiono 1.7.2026 r. lub później. W praktyce oznacza to, że w postępowaniach rozpoczętych przed tą datą sądy nadal będą stosować dotychczasowe przepisy. Takie rozwiązanie chroni interesy osób będących już w sporze z organem rentowym i zapobiega nagłej zmianie reguł w trakcie trwania procesu.

Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →