Żądanie ewentualne powinno zostać rozpoznane przez sąd I instancji

Na gruncie niniejszej sprawy z powództwa D.M. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w G., dotyczącej kredytu denominowanego we frankach szwajcarskich, SN przedstawił Izbie Cywilnej SN do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: „Czy sąd drugiej instancji, rozpoznając apelację od wyroku uwzględniającego żądanie główne, oparte na założeniu nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy (zwłaszcza na założeniu nieważności umowy), i uznając żądanie główne za nieuzasadnione, powinien rozpoznać żądanie ewentualne, oparte na założeniu abuzywności niektórych postanowień tej umowy, nieprowadzącej jednak do nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z tej umowy, o którym to żądaniu sąd pierwszej instancji nie orzekł, czy też powinien uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania (art. 386 § 4 KPC)?”.

W komentowanej uchwale SN uznał, iż: „Jeżeli sąd drugiej instancji, w wyniku rozpoznania apelacji od wyroku uwzględniającego żądanie główne, uznaje to żądanie za niezasadne, powinien zmienić zaskarżony wyrok, oddalając żądanie główne i oznaczając zmieniony wyrok jako częściowy, oraz uchylić zawarte w nim rozstrzygnięcie o kosztach procesu. W takim wypadku sąd drugiej instancji pozostawia rozpoznanie żądania ewentualnego sądowi pierwszej instancji.”.

SN podniósł, iż w odniesieniu do przedstawionego zagadnienia prawnego, problematyka rozstrzygania roszczeń ewentualnych w orzecznictwie Sądu Najwyższego, była dotychczas rozstrzygana rozbieżnie.

SN powołując się na orzecznictwo tego Sądu wskazał, że dotychczas istniały dwa stanowiska dotyczące rozstrzygania roszczeń ewentualnych:

Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, gdy sąd II instancji zmienia wyrok sądu I instancji i oddala żądanie główne, to powinien merytorycznie orzekać o zasadności żądania ewentualnego (tak: wyrok SN z 3.7.2019 r., II CSK 306/18; postanowienie SN z 23.11.2022 r., III CZ 307/22; postanowienie SN z 13.12.2022 r., III CZ 370/22; postanowienie SN z 8.2.2023 r., III CZ 470/22). W takiej sytuacji sądy apelacyjne uznając, że żądanie główne nie zasługiwało na uwzględnienie, wydawały orzeczenie co do istoty sprawy. Za przyjęciem powyższego poglądu przemawia obowiązujący obecnie model apelacji pełnej, a zwolennicy tego poglądu są zdania, iż przyjęcie takiego rozwiązania nie jest sprzeczne z prokonstytucyjną wykładnią przepisów dotyczącą dwuinstancyjności postępowania sądowego. Wobec tego, z pierwszego stanowiska wynika, iż jeśli sąd I instancji uwzględnia żądanie główne, a apelacja pozwanego jest zasadna, to sąd II instancji powinien zmienić zaskarżony wyrok, oddalić żądanie główne i orzec o żądaniu ewentualnym.

Natomiast, zgodnie z drugim, opozycyjnym poglądem, sąd II instancji nie może orzekać o żądaniu ewentualnym w przypadku, gdy uzna, że żądanie główne, uwzględnione przez sąd pierwszej instancji jest nieuzasadnione. W takiej sytuacji, sąd II instancji uznając, iż nie doszło do rozpoznania istoty sprawy, powinien uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania (tak: wyrok SN z 25.2.2021 r., V CSKP 16/21; postanowienie SN z 25.3.2022 r., III CZ 123/22; postanowienie SN z 10.8.2022 r., III CZ 209/22; postanowienie SN z 27.10.2022 r., III CZ 212/22; postanowienie SN z 16.11.2022 r., III CZ 284/22; postanowienie SN z 16.11.2022 r., III CZ 306/22; postanowienie SN z 8.12.2022 r., III CZ 302/22; postanowienie SN z 8.12.2022 r., III CZ 319/22; postanowienie SN z 8.12.2022 r., III CZ 327/22; postanowienie SN z 14.12.2022 r., III CZ 318/22). Wobec tego, z drugiego stanowiska wynika, iż jeśli sąd I instancji uzna za zasadne żądanie zgłoszone jako główne i w związku z tym nie wypowie się o roszczeniu zgłoszonym jako ewentualne, to sąd II instancji, uznając apelację skierowaną przeciwko rozstrzygnięciu o żądaniu głównym za zasadną, nie powinien samodzielnie jako pierwszy sąd rozstrzygnąć o żądaniu zgłoszonym jako ewentualne, ponieważ jego orzeczenie o tym żądaniu zapadłoby jako jedyne w sprawie.

Na gruncie omawianej uchwały SN uznał, iż obowiązujące przepisy KPC oraz Konstytucji RP nie pozwalają uznać za w pełni prawidłowe żadnego z tych dwóch stanowisk prawnych.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia SN podkreślił, że konieczność pozostawienia rozpoznania żądania ewentualnego sądowi I instancji wynika z prokonstytucyjnej wykładni przepisów postępowania cywilnego.

SN wyjaśnił, iż art. 176 ust. 1 Konstytucji RP przewiduje, że postępowanie sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne, co oznacza, iż rozstrzygnięcie po raz pierwszy przez sąd odwoławczy o żądaniu ewentualnym pozbawiałoby obie strony postępowania prawa do rozpoznania sprawy w dwuinstancyjnym procesie. Zdaniem SN strona niezadowolona z rozstrzygnięcia zostałaby pozbawiona możliwości zaskarżenia orzeczenia zwykłym środkiem zaskarżenia. W takiej sytuacji, sąd drugiej instancji nie powinien samodzielnie, po raz pierwszy, rozstrzygnąć o żądaniu zgłoszonym jako ewentualne, bowiem jego orzeczenie o takim żądaniu zapadłoby jako jedyne w sprawie.

W konsekwencji swych rozważań SN uznał, że:

Instytucja żądania ewentualnego nie jest uregulowana ustawowo, jednakże w orzecznictwie dopuszcza się taką metodę formułowania powództwa. Strona powodowa może zgłosić żądanie ewentualne w pozwie obok żądania głównego, na wypadek jego nieuwzględnienia.

Rozstrzygnięcie wskazane w komentowanej uchwale SN dotyczy sytuacji rzeczywistego zgłoszenia w sprawie zarówno żądania głównego, jak i ewentualnego. W takiej sytuacji nie ma mowy o żądaniu ewentualnym, gdy to samo żądanie opiera się na kilku podstawach prawnych, z których jedna jest główna, a pozostałe są akcesoryjne.

W uzasadnieniu komentowanego orzeczenia SN wyjaśnił, iż sąd II instancji nie powinien samodzielnie, jako pierwszy w sprawie, rozstrzygać o żądaniu, które zostało zgłoszone jako ewentualne, bowiem takie rozstrzygnięcie pozbawiałoby strony postępowania prawa do rozpoznania sprawy w dwuinstancyjnym postępowania, a przede wszystkim strona niezadowolona z rozstrzygnięcia zostałaby pozbawiona możliwości zaskarżenia orzeczenia zwykłym środkiem zaskarżenia (apelacją).

Należy przychylić się do tego stanowiska SN i uznać, że tej koncepcji nie powinna skutecznie podważyć, choćby zasada szybkości postępowania, jako że prymat powinien mieć konstytucyjny standard dwuinstancyjności postępowania sądowego.