Stan faktyczny
W 2007 r. dwaj konsumenci zawarli z Bankiem umowę kredytu denominowanego we frankach szwajcarskich. W 2017 r. ci konsumenci złożyli reklamację, a następnie wytoczyli przeciwko Bankowi powództwo, podnosząc, że umowa jest nieważna ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki. Wyrokiem z czerwca 2023 r. Sąd ustalił, że umowa kredytu jest nieważna, i zasądził od Banku zwrot kwoty odpowiadającej całości rat zapłaconych przez tych konsumentów, powiększonej o ustawowe odsetki za opóźnienie. W grudniu 2021 r. Bank wytoczył przed Sądem Okręgowym w Warszawie (Sąd odsyłający), powództwo, w ramach którego zażądał zasądzenia od tych konsumentów zwrotu na jego rzecz kapitału wypłaconego kredytu, powiększonego o ustawowe odsetki za opóźnienie. A ci konsumenci wnieśli o oddalenie tego powództwa, podnosząc, że roszczenie Banku uległo przedawnieniu.
Sąd odsyłający zwrócił się z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29) oraz zasady skuteczności, proporcjonalności, pewności prawa i prawa do sądu należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które pozwalają sądowi krajowemu na uwzględnienie przedawnionego roszczenia przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi o zwrot świadczeń nienależnych spełnionych na podstawie umowy, która stała się nieważna na skutek zawarcia w niej nieuczciwych warunków umownych, jeżeli wymagają tego względy słuszności lub zasady współżycia społecznego?”.
Stanowisko TS
Zgodnie z jednolitym orzecznictwem TS sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno co do zasady skutkować przywróceniem sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego warunku, uzasadniając w szczególności prawo do zwrotu korzyści nienależnie nabytych przez przedsiębiorcę, ze szkodą dla konsumenta, w oparciu o ów nieuczciwy warunek – wyrok TS z 15.6.2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C-520/21, pkt 65, Legalis. Trybunał podkreślił, że ten cel, polegający na przywróceniu sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta w braku nieuczciwego warunku, powinien być realizowany z poszanowaniem zasady proporcjonalności stanowiącej ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga, aby uregulowanie krajowe wprowadzające w życie to prawo nie wykraczało poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu. Tymczasem owa zasada proporcjonalności zostałaby naruszona, gdyby restitutio in integrum zostało wykluczone w odniesieniu do przedsiębiorcy. Tak więc obowiązek zwrotu, wynikający ze stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, powinien być wzajemny, przy czym jednak bank nie może żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę, liczonych od dnia wezwania do zapłaty. Ponadto skutek restytucyjny związany ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, który uzasadnia ww. żądanie banku, zdaniem TS, pozwala na zapewnienie tego, żeby ochrona praw zagwarantowanych przez porządek prawny Unii nie prowadziła do bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta.
W niniejszej sprawie Sąd odsyłający zauważa, że długi czas trwania postępowania wszczętego przez konsumentów w celu ustalenia nieważności umowy kredytu oraz zwrot w polskim orzecznictwie w odniesieniu do wpływu usunięcia nieuczciwego warunku dotyczącego ryzyka kursowego w umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej na ważność tej umowy w całości, mogą prowadzić do naruszenia przysługującego przedsiębiorcy prawa do sądu. Zatem zgodnie z zasadą słuszności zawartą w art. 1171 KC mogą stanowić wyjątkowe okoliczności pozwalające sądowi na uwzględnienie skierowanego przez Bank powództwa o zwrot bez brania pod uwagę upływu terminu przedawnienia roszczenia banku. Zdaniem Trybunału w tym kontekście i w świetle dotychczasowego orzecznictwa zasada słuszności zawarta w art. 1171 KC, w zakresie, w jakim pozwala uniknąć bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta, nie może jako taka zostać uznana za niezgodną z prawem Unii. Trybunał przyznał, że a priori zastosowanie tej zasady słuszności mogłoby wpływać negatywnie na przewidywalność sytuacji i stosunków prawnych, ponieważ dłużnik pozostaje w niepewności co do tego, czy roszczenie przedsiębiorcy może, mimo upływu terminu przedawnienia, zostać wyjątkowo uznane za nieprzedawnione. Jednakże zasady pewności prawa nie można interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, zgodnie z którym do sądu krajowego należy wyważenie interesów stron postępowania w celu podjęcia decyzji, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, w przedmiocie nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia. Jednakże pod warunkiem, że wyważenie to zostanie dokonane na podstawie obiektywnych kryteriów przewidzianych w ustawie, które sąd krajowy jest zobowiązany wziąć pod uwagę, takich jak w niniejszej sprawie długość terminu przedawnienia, długość okresu, jaki minął od upływu terminu przedawnienia do chwili dochodzenia roszczenia, oraz charakter okoliczności, które spowodowały niedochodzenie roszczenia przez uprawnionego, w tym wpływ zachowania zobowiązanego na opóźnienie uprawnionego w dochodzeniu roszczenia.
Trybunał uściślił, że stosowanie przez właściwy sąd krajowy zasady słuszności w dziedzinie nieuczciwych warunków umownych powinno być wykonywane z poszanowaniem zasady skuteczności, tak aby korzystanie z praw przyznanych konsumentowi przez dyrektywę 93/13 nie stało się nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe. Trybunał orzekł już, że przepisy proceduralne, które powodują zbyt wysokie koszty dla konsumenta, mogłyby prowadzić do tego, że ów konsument zostałby zniechęcony do wzięcia udziału w postępowaniu mającym umożliwić mu skuteczną obronę jego praw przed sądem, przed którym powództwo przeciwko niemu wytoczył przedsiębiorca (wyrok TS z 7.4.2022 r., Caixabank, C-385/20, pkt 54, Legalis). Jest tak w szczególności w przypadku, gdy w ramach dochodzenia przez przedsiębiorcę roszczenia, które uległo już przedawnieniu, konsument jest zmuszony ponieść koszty, takie jak koszty sądowe lub honoraria adwokata, w zakresie który mógłby uniemożliwić lub nadmiernie utrudnić skuteczne wykonywanie praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.
Reasumując, TS orzekł, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasadę skuteczności, przy uwzględnieniu prawa do sądu oraz zasad proporcjonalności i pewności prawa, należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one co do zasady na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który zezwala sądowi krajowemu, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, na uwzględnienie powództwa przedsiębiorcy o zwrot od konsumenta świadczeń wypłaconych mu na podstawie umowy kredytu nieważnej ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, nawet jeśli upłynął termin przedawnienia roszczenia tego przedsiębiorcy o zwrot tych świadczeń, pod warunkiem że przy stosowaniu tego przepisu sąd ten podejmie wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia, by wykonywanie praw przyznanych konsumentowi przez tę dyrektywę nie było nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe.
Komentarz
Trybunał w wydanych w tym samym dniu trzech wyrokach, w niniejszej sprawie oraz w sprawach Jangielak, C‑752/24 i Falucka, C-901/24, przyznał bankom, zgodnie z dyrektywą 93/13, prawo podejmowania działań w konsekwencji których ich roszczenia w sprawach z frankowiczami nie ulegną przedawnieniu. Uzasadniając swoje stanowisko, TS powołał się we wszystkich tych sprawach na zasadę proporcjonalności oraz konieczność przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej sprzed abuzywnej umowy kredytu, w przypadku orzeczenia jej nieważności, nie tylko dla frankowicza, lecz także i banku.
Z niniejszego wyroku wynika także, że polskie sądy mogą stosować art. 1171 KC wobec przedawnionych roszczeń kredytodawców (zob. art. 118 KC) w sporach z frankowiczami. Jednakże TS podkreślił, że sąd nie może powoływać się na tę regulację jako regułę w takich sporach, ale jest zobowiązany do wyważenia interesów stron postępowania na podstawie obiektywnych kryteriów (wskazanych przykładowo przez TS w niniejszym wyroku) przewidzianych w ustawie. Trybunał wyjaśnił, że stosowanie zasady słuszności zawartej w art. 1171 KC nie może spowodować, że korzystanie z praw przyznanych konsumentowi przez dyrektywę 93/13 będzie „nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe”, w tym poprzez zbyt wysokie dla konsumenta koszty sądowe lub honoraria pełnomocnika. Trybunał zaznaczył, że w tym z zakresie na polskim sądzie ciąży obowiązek wykładni prawa polskiego zgodnej z prawem Unii. Niemniej jednak stanowisko Trybunału prezentowane w niniejszym wyroku może budzić wątpliwości w świetle interpretowanej w dotychczasowym jego orzecznictwem zasady równości broni.
Wyrok TS z 16.4.2026 r., Rzepacz, C-753/24
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
