- Ustawa wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z 11.4.2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”) (Dz.Urz. UE L z 2024 r., s. 1069).
- Pozwany uzyska nowe środki ochrony, w tym możliwość żądania zobowiązania powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu.
- Sąd będzie mógł odrzucić pozew stanowiący nadużycie prawa procesowego, nałożyć na powoda grzywnę oraz zobowiązać go do publikacji sentencji wyroku.
Cel i ratio legis ustawy
Celem ustawy jest zapewnienie skutecznej ochrony osobom uczestniczącym w debacie publicznej przed postępowaniami cywilnymi wykorzystywanymi instrumentalnie do wywierania presji, zastraszania lub ograniczania aktywności publicznej. Regulacja stanowi implementację dyrektywy 2024/1069/UE.
Jak wskazano w uzasadnieniu, strategiczne powództwa przeciwko udziałowi społecznemu (dalej: SLAPP) wykorzystywane są przede wszystkim wobec dziennikarzy, organizacji społecznych, aktywistów, naukowców oraz innych osób zabierających głos w sprawach istotnych społecznie. Celem takich postępowań nie jest zwykle uzyskanie ochrony prawnej, lecz wywołanie tzw. efektu mrożącego poprzez generowanie kosztów, obciążenie uczestników debaty koniecznością prowadzenia wieloletnich sporów oraz zniechęcanie do dalszej aktywności publicznej.
Zakres zastosowania nowych przepisów
Ustawa znajduje zastosowanie do postępowań cywilnych dotyczących roszczeń zmierzających wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia lub zakłócenia debaty publicznej albo szykanowania za udział w niej.
Jednocześnie ustawodawca zdecydował się na przyjęcie szerszego zakresu ochrony niż wymagany przez dyrektywę 2024/1069/UE. O ile przepisy unijne odnoszą się przede wszystkim do spraw o charakterze transgranicznym, o tyle polska regulacja obejmuje również sprawy krajowe. Rozwiązanie to ma zapewnić jednolity poziom ochrony wszystkim uczestnikom debaty publicznej, niezależnie od charakteru sprawy.
Wyłączono natomiast stosowanie nowych przepisów do postępowań prowadzonych na podstawie art. 111 ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 365), czyli tzw. postępowań wyborczych.
Definicja „debaty publicznej”
Jednym z podstawowych elementów ustawy jest wprowadzenie definicji „debaty publicznej”.
Przez debatę publiczną należy rozumieć wszelkie wypowiedzi lub podejmowanie innych działań w ramach wykonywania prawa do wolności wypowiedzi i informacji, wolności twórczości artystycznej i nauki, wolności zgromadzeń i zrzeszania się lub wolności sumienia i religii, a także działania przygotowawcze, wspierające lub wspomagające bezpośrednio związane z takimi wypowiedziami lub działaniami w związku ze sprawą mogącą budzić uzasadnione zainteresowanie społeczne.
Przyjęta definicja ma szeroki charakter i obejmuje nie tylko działalność dziennikarską, ale również aktywność organizacji społecznych, środowisk naukowych, ekspertów oraz innych uczestników życia publicznego.
Kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu
Jednym z najważniejszych mechanizmów ochronnych przewidzianych w ustawie jest możliwość zobowiązania powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu.
Pozwany będzie mógł złożyć stosowny wniosek, jeżeli uprawdopodobni, że powództwo zmierza wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia lub zakłócenia debaty publicznej albo szykanowania za udział w niej.
Sąd rozpoznaje taki wniosek w terminie dwóch tygodni. Na rozstrzygnięcie przysługuje zażalenie. Jeżeli powód nie złoży kaucji w wyznaczonym terminie, sąd odrzuci pozew i zasądzi koszty procesu na rzecz pozwanego.
Kryteria identyfikacji pozwów typu SLAPP
Ustawa zawiera otwarty katalog okoliczności, które mogą świadczyć o tym, że postępowanie zmierza przede wszystkim do ograniczenia debaty publicznej.
Przy ocenie charakteru sprawy sąd może uwzględnić m.in. nieproporcjonalność żądania, wszczynanie wielu postępowań dotyczących tego samego przedmiotu debaty publicznej, działania podejmowane w złej wierze, wykorzystywanie przewagi finansowej lub politycznej czy kierowanie pozwów przeciwko konkretnym osobom zamiast podmiotom, w ramach których działają.
Katalog ten ma charakter otwarty, co pozwala uwzględniać także inne okoliczności wskazujące na represyjny charakter postępowania.
Odrzucenie pozwu jako nadużycia prawa procesowego
Ustawa przewiduje możliwość odrzucenia pozwu, jeżeli sąd stwierdzi, że jego wyłącznym celem jest tłumienie debaty publicznej lub szykanowanie za udział w niej.
Rozwiązanie to zostało powiązane ze zmianami w KPC, które wyraźnie wskazują, że czynność procesowa stanowiąca nadużycie prawa procesowego jest niedopuszczalna.
Szczególnie istotne znaczenie ma przyznanie pozwanemu prawa żądania wydania wyroku zamiast postanowienia o odrzuceniu pozwu. Pozwala to na uzyskanie powagi rzeczy osądzonej i ogranicza ryzyko wielokrotnego wytaczania podobnych powództw dotyczących tej samej sprawy.
Udział organizacji społecznych
Nowe przepisy wzmacniają również rolę organizacji pozarządowych.
W postępowaniu będą mogły uczestniczyć organizacje, których działalność statutowa obejmuje ochronę wolności słowa, ochronę osób uczestniczących w debacie publicznej lub jest związana z tematyką debaty publicznej będącej przedmiotem sporu.
Rozwiązanie to ma zwiększyć poziom ochrony uczestników debaty publicznej oraz wspierać realizację konstytucyjnych wolności obywatelskich.
Sankcje wobec powoda
Ustawa przewiduje możliwość nakładania na powoda sankcji finansowych.
Jeżeli sąd odrzuci pozew lub oddali powództwo w całości albo w części, stwierdzając jednocześnie, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia albo zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, będzie mógł nałożyć na powoda grzywnę.
Co do zasady grzywna może wynosić do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę, natomiast w szczególnie uzasadnionych przypadkach nawet do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia.
Dodatkowo sąd będzie mógł zobowiązać powoda do opublikowania na własny koszt sentencji wyroku we wskazanym miejscu i terminie.
Zmiany w KPC
Ustawa wprowadza również zmiany do KPC, których celem jest dostosowanie procedury do nowych mechanizmów ochronnych oraz wyraźne podkreślenie niedopuszczalności nadużywania prawa procesowego.
Nowe rozwiązania mają zapewnić sądom skuteczniejsze narzędzia pozwalające na eliminowanie postępowań wykorzystywanych do wywierania presji na uczestników debaty publicznej.
Wejście w życie ustawy
Ustawa z 29.5.2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej została podpisana przez Prezydenta RP oraz opublikowana w Dzienniku Ustaw 23.6.2026 r. Nowe przepisy wejdą w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
