- Ustawa przewidywała utworzenie systemu rzeczników praw uczniowskich na poziomie krajowym, wojewódzkim i szkolnym, przy czym rzecznicy szkolni i wojewódzcy mieli być nauczycielami.
- Regulacja zakładała ustawowe określenie praw i obowiązków uczniów, a także zamknięty katalog kar oraz procedurę ich wymierzania, z prawem ucznia do obrony i odwołania.
- Od 1.9.2028 r. w szkołach i placówkach miały obligatoryjnie działać rady szkół lub placówek, z udziałem uczniów, rodziców i nauczycieli w równej liczbie.
Cel i ratio legis projektu
W uzasadnieniu projektu wskazywano potrzebę uporządkowania systemu praw i obowiązków uczniowskich oraz stworzenia mechanizmów, które pozwalałyby reagować na naruszenia praw ucznia wewnątrz systemu oświaty. Punktem wyjścia była diagnoza, że obecnie prawa i obowiązki uczniów są rozproszone w różnych aktach prawnych, a znaczna część materii pozostaje uregulowana w statutach szkół i placówek. W ocenie projektodawcy prowadziło to do niejednolitości praktyki oraz utrudnia uczniom, rodzicom i nauczycielom ustalenie, jakie standardy obowiązują w skali kraju. Uzasadnienie projektu odwoływało się również do szczególnej sytuacji ucznia, który funkcjonuje w relacji podporządkowania wobec szkoły i jest grupą szczególnie narażoną na naruszenia praw ze względu na wiek oraz brak profesjonalnej znajomości prawa. Z tego względu ustawa miała stworzyć ogólnokrajowe minimum ochrony, przy jednoczesnym pozostawieniu szkołom możliwości przyznawania uczniom szerszych uprawnień w statutach.
Ustawowy katalog praw i wolności uczniowskich
Jednym z najważniejszych elementów nowelizacji było dodanie do ustawy z 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 820; dalej: PrOśw) nowego rozdziału 2a, obejmującego prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony tych praw i wolności. Projektowany art. 42a PrOśw miał określać katalog praw ucznia, obejmujący m.in. prawo do poszanowania godności, równego traktowania, prywatności, ochrony wizerunku, bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, jawnego i umotywowanego oceniania, informacji dotyczących procesu nauczania, składania skarg i wniosków oraz udziału w życiu szkoły. Regulacja miała mieć charakter semiimperatywny: ustawa miała wyznaczać minimalny standard, którego statut szkoły nie mógłby obniżyć, ale mógłby przyznać uczniom dodatkowe prawa lub wolności. W katalogu znalazły się również wolności ucznia, w tym wolność od przemocy, cyberprzemocy i dyskryminacji, a także wolność sumienia, wyznania, światopoglądu, słowa i uzewnętrzniania przekonań.
Obowiązki ucznia i granice regulacji statutowej
Nowelizacja przewidywała także przeniesienie na poziom ustawowy katalogu obowiązków ucznia. Uczeń miał być zobowiązany m.in. do przestrzegania przepisów prawa regulujących pracę i organizację szkoły, szanowania praw i wolności innych członków społeczności szkolnej, zachowywania się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, dbania o mienie szkoły, uczęszczania na zajęcia, przygotowywania się do nich, przystępowania do form sprawdzania osiągnięć edukacyjnych oraz poszanowania praw autorskich innych osób. Regulacja określała także obowiązki dotyczące stroju i wyglądu. Uczeń miał mieć prawo do kształtowania własnego stroju i wyglądu, jednak z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa, wymogów zajęć specjalistycznych, uroczystości, wycieczek oraz zakazu noszenia stroju zawierającego treści nawołujące do nienawiści, dyskryminacji albo sprzeczne z prawem. Celem tej części regulacji było ograniczenie dowolności statutów szkolnych w zakresie nakładania obowiązków na uczniów.
Zamknięty katalog kar i procedura odpowiedzialności
Nowelizacja miała uporządkować także odpowiedzialność uczniów za naruszenie przepisów obowiązujących w szkole. Ustawa rozróżniała działania wychowawcze oraz kary. W ramach bieżącej pracy wychowawczej szkoła mogłaby stosować m.in. uwagi ustne, pisemne informacje o zachowaniu, porozumienie z uczniem, zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego, przywrócenia stanu poprzedniego albo wykonania określonych prac porządkowych, przy czym w przypadku ucznia niepełnoletniego część działań wymagałaby udziału lub zgody rodzica. Dopiero gdy działania wychowawcze byłyby niewystarczające, możliwe byłoby wszczęcie postępowania w sprawie wymierzenia kary. Katalog kar miał być zamknięty i obejmować upomnienie pisemne, naganę, naganę z ostrzeżeniem, przeniesienie do innej szkoły oraz skreślenie z listy uczniów. Regulacja przewidywała również gwarancje proceduralne, w tym obowiązek poinformowania ucznia o wszczęciu postępowania, wysłuchanie ucznia, ocenę okoliczności przemawiających na jego korzyść i niekorzyść, zasadę domniemania niewinności, prawo do obrony oraz odwołanie od rozstrzygnięcia.
System rzeczników praw uczniowskich
Drugim zasadniczym filarem ustawy było powołanie systemu organów ochrony praw uczniowskich. Na poziomie krajowym miał działać Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Do jego zadań należałoby monitorowanie przestrzegania praw uczniowskich, koordynowanie działań innych rzeczników, rozpatrywanie określonych skarg i wniosków, prowadzenie działań informacyjnych oraz przedstawianie rekomendacji. Na poziomie wojewódzkim mieli działać wojewódzcy rzecznicy praw uczniowskich przy kuratoriach oświaty, właściwi dla szkół i placówek mających siedzibę w danym województwie. Najbliżej ucznia miał natomiast działać szkolny rzecznik praw uczniowskich. Jego zadaniem byłoby monitorowanie przestrzegania praw w konkretnej szkole lub placówce, upowszechnianie wiedzy o prawach i obowiązkach uczniowskich, wspieranie członków społeczności szkolnej oraz przyjmowanie skarg dotyczących naruszeń praw ucznia. Nowelizacja dopuszczała także fakultatywne powoływanie gminnych i powiatowych rzeczników praw uczniowskich.
W odpowiedzi na postulaty związków zawodowych i organizacji zrzeszających dyrektorów szkół obowiązek tworzenia szkolnych rzeczników praw uczniowskich został jednak odroczony do 1.9.2028 r.
Rady szkół od 2028 r.
Ustawa zakładała również istotne wzmocnienie samorządności szkolnej przez obligatoryjne tworzenie rad szkół lub placówek. Od 1.9.2028 r. rady miały działać w szkołach i placówkach jako reprezentatywne gremia społeczności szkolnej. W ich skład mieli wchodzić w równej liczbie uczniowie, rodzice i nauczyciele. Projektodawca zakładał, że takie rozwiązanie zwiększy realny udział uczniów i rodziców w podejmowaniu decyzji dotyczących funkcjonowania szkoły, w tym w sprawach statutowych. W uzasadnieniu wskazano, że obecnie rady szkół są przewidziane w PrOśw, lecz w praktyce powołuje się je rzadko, ponieważ mają charakter fakultatywny. Nowelizacja miała więc uczynić z nich stały element ustroju szkoły, a nie wyjątek zależny od lokalnej inicjatywy.
Stanowisko Prezydenta RP i skutki weta
Prezydent RP, odmawiając podpisania ustawy, uznał, że choć ochrona praw uczniów jest ważnym celem, przyjęte rozwiązania nie poprawią sytuacji w szkołach. W publicznym uzasadnieniu decyzji wskazano, że ustawa mogłaby zwiększyć biurokrację, dublować kompetencje istniejących organów oraz prowadzić do formalizacji sporów wychowawczych. Prezydent RP ocenił również, że szkoła potrzebuje przede wszystkim stabilności, dobrego poziomu nauczania i budowy autorytetu nauczyciela, a nie rozwiązań, które każdą decyzję wychowawczą mogą przekształcać w przedmiot formalnego sporu. Weto nie kończy definitywnie prac nad ustawą w sensie konstytucyjnym, lecz oznacza skierowanie jej do ponownego rozpatrzenia przez Sejm. Do wejścia ustawy w życie konieczne byłoby ponowne uchwalenie jej przez Sejm większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
