Opis stanu faktycznego i przebieg postępowania
Sprawa dotyczyła wnioskodawcy M. Ł., który domagał się zadośćuczynienia oraz odszkodowania za szkodę i krzywdę wynikłe z pozbawienia go wolności na skutek tymczasowego aresztowania w okresach od 2 do 19.5.1983 r. oraz od 21.5.1983 r. do 27.7.1983 r., wynoszących łącznie 84 dni. Pozbawienie wolności miało miejsce w związku z prowadzoną przez niego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego oraz postępowaniem karnym umorzonym przez prokuraturę wojewódzką.
Wyrokiem z 17.3.2025 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy (w sprawie III KO 18/25) zasądził na rzecz wnioskodawcy kwotę 75 000 zł tytułem zadośćuczynienia, oddalając wniosek w pozostałej części, a także oddalając w całości wniosek o odszkodowanie w kwocie 720 zł obejmujące koszty ustanowienia dwóch obrońców z wyboru. Apelację od tego orzeczenia wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając m.in. błąd w ustaleniach faktycznych, obrazę art. 7 KPK, naruszenie art. 445 § 1 KC oraz art. 322 KPC w zw. z art. 558 KPK. Skarżący domagał się podwyższenia zadośćuczynienia o dalsze 225 000 zł, uwzględnienia odszkodowania oraz zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku.
Stanowisko Sądu Apelacyjnego
Sąd Apelacyjny w Gdańsku uznał apelację pełnomocnika za zasadną jedynie w zakresie doprecyzowania rozstrzygnięcia o odsetkach, w pozostałej zaś części utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.
Sąd odwoławczy wyjaśnił, że po nowelizacji tego przepisu od 1.1.2016 r. uległa zmianie nomenklatura świadczeń akcesoryjnych i KC odróżnia odsetki ustawowe za opóźnienie od odsetek kapitałowych. Konsekwencją tego rozróżnienia jest wydawanie odrębnych aktów wykonawczych, precyzujących ich aktualną wysokość, co wymaga ścisłej precyzji w formułowaniu rozstrzygnięcia sądowego w celu uniknięcia wątpliwości na etapie wykonawczym. W konsekwencji sąd odwoławczy uwzględnił wniosek zawarty w apelacji i zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie liczone od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
W odniesieniu do wysokości zadośćuczynienia sąd odwoławczy wskazał, że kwota 75 000 zł jest odpowiednia i uwzględnia całokształt ujawnionych okoliczności, w tym młody wiek wnioskodawcy (28 lat), brak wcześniejszego doświadczenia w izolacji penitencjarnej, przerwanie planów matrymonialnych oraz osadzenie w przeludnionych celach w złych warunkach bytowych. Sąd Apelacyjny podkreślił, że powołanie się przez Sąd Okręgowy na kwotę odpowiadającą około 3-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za każdy miesiąc pozbawienia wolności nie stanowiło mechanicznego przeliczenia, lecz miało walor pomocniczy i obiektywizujący, pozwalający odnieść wysokość świadczenia do aktualnej stopy życiowej społeczeństwa.
W kwestii roszczenia odszkodowawczego za koszty obrony sąd odwoławczy jednoznacznie uznał zarzuty apelacji za bezzasadne. Z zebranego materiału dowodowego, w tym z przesłuchania samego wnioskodawcy, wynikało jednoznacznie, że koszty obrońców z wyboru zostały pokryte przez organizację związkową oraz członków rodziny, a wnioskodawca osobiście nie poniósł z tego tytułu żadnego uszczerbku majątkowego ani nie zwrócił tych środków. Sąd wyjaśnił, że art. 322 KPC znajduje zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy sam fakt powstania szkody jest bezsporny, a występują jedynie trudności z wykazaniem jej dokładnej wysokości. Sąd Apelacyjny odrzucił również możliwość stosowania reguł z art. 4 KPK i art. 5 § 2 KPK per analogiam, przypominając, że sprawy z ustawy lutowej mają charakter cywilnoprawny (art. 558 KPK), co nakłada ciężar dowodu na wnioskodawcę.
Wnioski dla praktyki
Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego wpisuje się w utrwaloną linię orzeczniczą, w myśl której odszkodowanie w trybie ustawy lutowej służy wyłącznie naprawieniu rzeczywistej szkody majątkowej (damnum emergens lub lucrum cessans), jaka powstała bezpośrednio w majątku represjonowanego.
Dla pełnomocników i sądów orzekających w sprawach z ustawy lutowej z wyroku płynie jasny wniosek: wykazanie poniesienia szkody majątkowej w postaci kosztów obrony wymaga przedstawienia dowodów potwierdzających rzeczywiste uregulowanie tych należności z własnych środków wnioskodawcy lub udowodnienia faktu dokonania ich późniejszej refundacji na rzecz podmiotów trzecich. Sam fakt ustanowienia obrońcy z wyboru czy udzielenie upoważnienia do obrony przez członka rodziny nie tworzy domniemania poniesienia szkody przez wnioskodawcę.
Dodatkowo, formułując wnioski oraz redagując rozstrzygnięcia w zakresie świadczeń akcesoryjnych, należy ściśle przestrzegać terminologii kodeksowej i operować pojęciem „odsetek ustawowych za opóźnienie”, a nie jedynie pojęcia „odsetek ustawowych”.
Wyrok SA w Gdańsku z 11.9.2025 r., II AKa 183/25, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
