Opis okoliczności faktycznych
Decyzją z 17.7.2024 r. ZUS odmówił skarżącemu I.G. przyznania na córkę E.G. świadczenia wychowawczego na okres trwający od 1.6.2024 r. do 31.5.2025 r. Jako powód odmowy organ wskazał okoliczność, że skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Zgodnie bowiem z orzeczeniem Sądu piecza została powierzona matce.
Skarżący nie zgodził się z odmowną decyzją organu I instancji i wniósł od niej odwołanie. Podniósł w nim, że sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, ponosi wydatki związane z zaspokajaniem jego potrzeb życiowych, dziecko mieszka w domu rodzinnym, zaś jego matka się wyprowadziła do mieszkania. Wskazał, że dziecko spędza z nim bardzo dużo czasu, tj. całe środy i czwartki cotygodniowo, co drugi weekend od piątku do niedzieli, a także połowę dni świątecznych i ferii zimowych. W wakacje dziecko spędza 37 dni pod opieką skarżącego, a 36 dni – pod opieką matki.
Stanowisko Organu
Decyzją z 16.12.2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy powyższą decyzję ZUS. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z postanowieniem sądu udzielono zabezpieczenia pieczy nad małoletnim dzieckiem stron matce dziecka. Tym samym skarżący nie spełnia warunków do przyznania świadczenia określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a oraz art. 22 ustawy z 11.2.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 508; dalej: PomWychDzU) we wnioskowanym okresie. Organ odwoławczy wyjaśnił także, że wniosek o świadczenie wychowawcze zgłosili oboje rodzice, tj. skarżący w dniu 19.6.2024 r. oraz matka dziecka w dniu 25.6.2024 r.
Organ wyjaśnił jednocześnie, że dla celów przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko rodziców żyjących w rozłączeniu, w celu ustalenia, który z wnioskujących rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje ustalenia wynikające z orzeczenia sądu, które jest wiążące dla wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu o świadczenie wychowawcze. Orzeczenie sądu należy uwzględnić w postępowaniu o świadczenia dla rodzin w sytuacji, gdy o świadczenie ubiegają się obydwoje rodzice na to samo dziecko.
W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Poprzez błędną wykładnie art. 22 PomWychDzU, polegającą na przyjęciu, że istnienie postanowienia o zabezpieczeniu pieczy przy matce automatycznie wyklucza fakt sprawowania opieki przez ojca, podczas gdy przepis ten nakazuje badanie, kto faktycznie sprawuje opiekę.
Ponadto zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 KPA.
Stanowisko WSA
Wojewódzki Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi I.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie świadczenia wychowawczego, oddalił skargę.
Odnosząc się do podstaw prawnych rozstrzygnięcia, WSA wskazał, że ustawodawca rozwiązał kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis art. 22 PomWychDzU stanowi, że w przypadku takiego zbiegu świadczenie to wypłaca się temu, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka sprawowana jest równocześnie, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
Organ przyjął stanowisko o sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez matkę w oparciu o orzeczenie sądu powszechnego. Nie oparł się na kryterium kolejności, w której rodzice dziecka złożyli wniosek o świadczenie. Motywem przewodnim takiego stanowiska jest dążenie do uniknięcia sytuacji, w której w oparciu o orzeczenie sądu, w przypadku zbiegu wniosków, świadczenie zostałoby przyznane rodzicowi, który choć legitymuje się orzeczeniem sądu powszechnego, to jednak wbrew temu orzeczeniu w ogóle nie sprawuje opieki nad dzieckiem. W takiej sytuacji nie można oprzeć się automatycznie na treści orzeczenia sądu powszechnego, a twierdzenia dotyczące braku sprawowania opieki przez rodzica legitymującego się tym orzeczeniem wymagają przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego.
W realiach sprawy taka sytuacja jednak nie zachodzi. Wedle twierdzeń samego skarżącego nie sprawuje on wyłącznej opieki nad dzieckiem. Skarżący podkreślał, że matka wyprowadziła się z jego domu. Wskazywał też na emocjonalny związek dziecka z tym miejscem. Jednak te ostatnie względy nie niweczą, zdaniem Sądu, faktu sprawowania opieki przez matkę dziecka, skoro przebywa ono także w miejscu jej nowego zamieszkania. W rezultacie w odniesieniu do sprawy zachodzi sytuacja, w której czynności faktyczne związane z opieką sprawowane są przez obojga rodziców niemieszkających ze sobą.
W takim stanie rzeczy pierwszeństwo do świadczenia wychowawczego przysługiwało matce dziecka, gdyż nie tylko legitymuje się ona orzeczeniem o powierzeniu pieczy, ale pieczę tę sprawuje. Okoliczność, że w określone dni dziecko przebywa u ojca w realiach rozpoznawanej sprawy, zdaniem Sądu, nic w tym zakresie nie zmienia. Taka sytuacja nie może być bowiem zakwalifikowana jako sprawowanie opieki równocześnie przez oboje rodziców. Na przeszkodzie stoi tutaj wskazane powyżej postanowienie sądu w połączeniu z faktem, że jest ono realizowane przez matkę dziecka, a przebywanie dziecka w niektóre dni u ojca takiej realizacji nie niweczy.
Nie zaistniały więc podstawy do tego, aby wobec zbiegu wniosków o przyznanie świadczenia zastosować zasadę przyznania świadczenia temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek.
Nie było również podstaw do tego, aby przyjąć, że dziecko znajduje się pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Taka opieka musi wynikać z orzeczenia sądu. Do orzekania w sprawach wykonywania władzy rodzicielskiej uprawnione są sądy powszechne. Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej rozwodzących się rodziców lub z innych powodów żyjących w rozłączeniu w postaci ustanowienia opieki naprzemiennej jest rozwiązaniem, które mieści się aktualnie w dyspozycjach art. 58 § 1 i 1a oraz art. 107 § 2 KRO. W rozpoznawanej sprawie nie wydano orzeczenia w kwestii opieki naprzemiennej.
WSA powołał się przy tym na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który uznał jednoznacznie, że fakt ustanowienia opieki naprzemiennej musi wynikać z orzeczenia sądu, aby wywołać określony w art. 5 ust. 2a PomWychDzU skutek prawny. Pojęcie to, wynikające z przepisów ustawy, ma bowiem charakter szczególny oraz powinno być interpretowane ściśle i zawężająco. Nie jest zatem uprawnione badanie przez organy administracji publicznej, w jakim stosunku do siebie pozostaje czas spędzony przez dzieci z ojcem i z matką. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i przyjmuje go za własny.
Komentarz
Złożoność sytuacji faktycznych powoduje istotne trudności w ujednoliceniu linii orzeczniczej oraz działania organów administracji w zakresie świadczenia wychowawczego przyznawanego rodzicom żyjącym w rozłączeniu. WSA stanął jednak na słusznym stanowisku, że organ nie jest uprawniony do badania istnienia opieki naprzemiennej, a tym samym stosowania art. 5 ust. 2a PomWychDzU, w braku orzeczenia w tej kwestii – art. 5 ust. 2a PomWychDzU organ stosuje tylko w przypadku istnienia orzeczenia sądu, sam zaś nie dokonuje oceny istnienia opieki naprzemiennej w rozumieniu formalnoprawnym. Oznacza to, że brak formalnego rozstrzygnięcia sądowego w zakresie pieczy naprzemiennej powoduje konieczność analizy zgodnej z art. 22 PomWychDzU.
W niniejszej sprawie istotą jednak było przyjęcie przez WSA, że pomimo przyznania w uzasadnieniu wyroku, iż „czynności faktyczne związane z opieką sprawowane są przez obojga rodziców”, okoliczność ta nic nie zmienia, bo zaprezentowany stan opieki nad dzieckiem nie może być w ocenie WSA kwalifikowany jako sprawowanie opieki równocześnie przez oboje rodziców. Sąd tego nie wskazuje wprost, jednakże można to stanowisko odczytać jako uznanie, że po stronie ojca (skarżący w sprawie) występują jedynie kontakty z dzieckiem, a opieka rzeczywiście sprawowana jest przez matkę, dodatkowo legitymującą się postanowieniem zabezpieczającym w tej kwestii (w trakcie procesu o rozwód). Ta okoliczność wydaje się najbardziej ocenna – zarzuty skarżących w takich przypadkach powinny zatem dotyczyć oceny ustaleń faktycznych i błędnego uznania, że dane czynności nie mogą być kwalifikowane jako faktyczna opieka.
Wyrok WSA w Gliwicach z 26.8.2026 r., II SA/Gl 267/26, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
