Kto może zostać sołtysem? Nowe warunki wyboru i utraty mandatu

Cel ustawy

Ustawa z 4.9.2026 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2026 r. poz. 1273) zmienia zasady wyboru osób pełniących funkcje w jednostkach pomocniczych gminy oraz reguluje przypadki wygaśnięcia ich mandatów.

Z uzasadnienia projektu wynika, że dotychczasowe przepisy nie pozwalały jednoznacznie przesądzić, czy rada gminy może określać w statucie jednostki pomocniczej przesłanki powodujące utratę możliwości pełnienia funkcji w jej organach. Problem dotyczył w szczególności wprowadzania ograniczeń związanych z prawomocnym skazaniem.

W orzecznictwie administracyjnym wskazywano, że ograniczenia prawa wyborczego dotyczą publicznych praw podmiotowych o charakterze politycznym, dlatego ich ustanowienie wymaga podstawy ustawowej. Rada gminy nie może wprowadzać dodatkowych przesłanek wyłączenia możliwości sprawowania funkcji wyłącznie na podstawie kompetencji do określania wewnętrznego ustroju jednostki pomocniczej.

Celem zmian jest więc ujednolicenie zasad biernego prawa wyborczego w organach jednostek pomocniczych gminy oraz ustawowe określenie przesłanek powodujących wygaśnięcie mandatu.

Prawo wybieralności do rady gminy jako warunek kandydowania

Zmiana art. 36 ust. 2 ustawy z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 662; dalej: SamGminU) dotyczy wyboru sołtysa i członków rady sołeckiej.

Po wejściu nowelizacji w życie będą oni wybierani w głosowaniu tajnym i bezpośrednim spośród nieograniczonej liczby kandydatów, którzy stale zamieszkują na obszarze danego sołectwa i mają prawo wybieralności do rady gminy, na której obszarze znajduje się sołectwo. Wyboru nadal będą dokonywali stali mieszkańcy sołectwa uprawnieni do głosowania.

Nowelizacja ustanawia zatem na poziomie ustawowym dodatkowe kryterium dotyczące kandydatów do organów sołectwa. O możliwości kandydowania nie będzie decydowało wyłącznie spełnienie warunków związanych z udziałem w lokalnej wspólnocie, lecz również posiadanie prawa wybieralności do rady właściwej gminy.

Nowe wymagania wobec kandydatów w dzielnicach i osiedlach

Zmiany obejmują również art. 37 SamGminU. Członków zarządu dzielnicy albo osiedla rada dzielnicy lub osiedla będzie wybierała spośród kandydatów mających prawo wybieralności do rady gminy, na której obszarze znajduje się jednostka pomocnicza.

Odrębnie uregulowano wybór członków rady dzielnicy i osiedla oraz zarządu osiedla, w którym organem uchwałodawczym jest ogólne zebranie mieszkańców. Zgodnie z nowym art. 37 ust. 5 SamGminU wybory będą przeprowadzane w głosowaniu tajnym i bezpośrednim, spośród nieograniczonej liczby kandydatów mających prawo wybieralności do rady gminy. Głosować będą stali mieszkańcy odpowiednio dzielnicy albo osiedla uprawnieni do głosoOrgany wania.

W konsekwencji wymóg posiadania prawa wybieralności do rady gminy będzie odnosił się do kandydatów na sołtysa, członków rady sołeckiej, członków zarządów dzielnic i osiedli oraz członków rad dzielnic i osiedli objętych nową regulacją.

Ustawowe przesłanki wygaśnięcia mandatu

Istotną zmianą jest dodanie art. 37e SamGminU, który określa przesłanki wygaśnięcia mandatu członka organu jednostki pomocniczej gminy.

Mandat wygaśnie w przypadku:

1. śmierci;
2. złożenia pisemnej rezygnacji z pełnionej funkcji;
3. utraty prawa wybieralności do rady gminy, na której obszarze znajduje się jednostka pomocnicza, albo braku tego prawa w dniu wyborów.

W przypadku rezygnacji mandat wygaśnie z dniem doręczenia radzie gminy pisemnego oświadczenia albo z dniem określonym w rezygnacji. Ustawa nie przewiduje w tym przypadku konieczności podejmowania przez radę dodatkowej uchwały stwierdzającej wygaśnięcie mandatu.

Inny mechanizm będzie stosowany w przypadku utraty prawa wybieralności albo stwierdzenia, że dana osoba nie posiadała tego prawa już w dniu wyborów.

Rada gminy stwierdzi wygaśnięcie mandatu

W razie wystąpienia przesłanki związanej z prawem wybieralności wygaśnięcie mandatu będzie stwierdzała rada gminy w drodze uchwały. Uchwała powinna zostać podjęta w terminie 3 miesięcy od dnia powzięcia informacji o powstaniu przyczyny wygaśnięcia mandatu.

Przed jej podjęciem członkowi organu jednostki pomocniczej trzeba będzie umożliwić złożenie wyjaśnień. Wygaśnięcie mandatu nastąpi z dniem podjęcia uchwały przez radę gminy.

Ustawodawca nie określił natomiast jednolitej procedury obsadzenia powstałego wakatu. Zgodnie z art. 37e ust. 5 SamGminU zasady i tryb obsadzenia wygasłego mandatu będzie określał statut jednostki pomocniczej gminy.

Nowelizacja rozdziela tym samym kwestie wymagające jednolitego uregulowania ustawowego – przede wszystkim przesłanki i moment wygaśnięcia mandatu – od szczegółowej procedury jego ponownego obsadzenia, pozostawionej regulacji statutowej.

Nowe przepisy obejmą również osoby już wybrane

Ustawa zawiera również istotny przepis przejściowy. Nowy art. 37e SamGminU będzie stosowany także do członków organów jednostek pomocniczych gminy wybranych przed wejściem nowelizacji w życie.

Oznacza to, że ustawowe przesłanki wygaśnięcia mandatu nie będą dotyczyły wyłącznie osób wybranych od 30.3.2027 r. Jeżeli w odniesieniu do osoby sprawującej już funkcję wystąpi przesłanka określona w art. 37e SamGminU, zastosowanie znajdzie nowa regulacja.

Rozwiązanie to ma szczególne znaczenie w odniesieniu do utraty prawa wybieralności. Nowelizacja nie uzależnia stosowania art. 37e SamGminU od tego, czy wybór do organu jednostki pomocniczej nastąpił przed czy po wejściu ustawy w życie.

Ustawowa regulacja zamiast postanowień statutowych

Jednym z zasadniczych problemów wskazanych w uzasadnieniu projektu był brak jednoznacznej podstawy do określania przez rady gmin dodatkowych przesłanek utraty mandatu w statutach jednostek pomocniczych.

Nowelizacja rozwiązuje ten problem przez przeniesienie kluczowych przesłanek na poziom ustawowy. To ustawa będzie wskazywała, kiedy mandat członka organu jednostki pomocniczej wygasa, natomiast statut zachowa znaczenie w zakresie zasad i trybu obsadzenia wygasłego mandatu.

W praktyce ogranicza to możliwość różnicowania przez poszczególne gminy materialnoprawnych przesłanek dalszego pełnienia funkcji w organach sołectw, dzielnic i osiedli. Jednocześnie pozostawia jednostkom samorządu możliwość dostosowania sposobu uzupełniania składu organu do przyjętego lokalnie modelu funkcjonowania jednostki pomocniczej.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Ustawa z 4.9.2026 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym została ogłoszona 29.9.2026 r. w Dz.U. z 2026 r. poz. 1273.

Wejdzie ona w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, tj. 30.3.2027 r.

Pierwotne założenia projektu przewidywały krótsze, 3-miesięczne vacatio legis. Ostatecznie ustawodawca zdecydował się na okres 6 miesięcy, co daje gminom dodatkowy czas na dostosowanie praktyki działania jednostek pomocniczych oraz ich statutów do nowych zasad.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →