Stan faktyczny
Po orzeczeniu rozwodu sąd dokonał podziału majątku wspólnego M.S. i J.P., m.in. przyznając J.P. wspólne mieszkanie byłych małżonków. M.S. wystąpiła przeciwko J.P. i Bankowi „A.” S.A. domagając się zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczeń woli. W przypadku byłego męża – o przejęciu w całości długu wynikającego z kredytu hipotecznego zaciągniętego przez nich wspólnie na zakup mieszkania, natomiast w odniesieniu do kredytodawcy – o wyrażeniu zgody na przejęcie długu w całości przez J.P. Jako podstawę żądania powódka wskazała art. 64 KC, zgodnie z którym prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie. M.S. dowodziła, że obowiązek złożenia przez pozwanych oświadczenia o treści żądanej w pozwie wynika z ustawy: dla J.P. z art. 3571 KC w zw. z art. 5 KC w zw. z art. 415 KC, zaś dla Banku „A.” S.A. z art. 3571 KC w zw. z art. 5 KC. Powódka twierdziła, że z winy J.P. doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków – nastąpił rozwód między stronami. Pozwany przejął wspólne mieszkanie, którego wartości nie pomniejszono o wysokość ciążącej na nim hipoteki. Powódka wyprowadziła się z mieszkania, a J.P. doprowadził do tego, że również syn stron musiał opuścić to mieszkanie i przeprowadził się do matki.
Podział majątku wspólnego małżonków
SR w Ł. oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyjaśniono, że sam fakt przyznania prawa do lokalu mieszkalnego na wyłączną własność J.P. nie zwalnia powódki z obowiązku spłaty zadłużenia wynikającego z zaciągniętego kredytu hipotecznego. Pomimo dokonanego podziału majątku powódka pozostaje bowiem stroną umowy kredytowej oraz dłużnikiem osobistym Banku „A.” S.A. Sąd zaznaczył, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd bierze pod uwagę jedynie aktywa znajdujące się w tym majątku, z pominięciem m.in. obciążeń hipotecznych. Dlatego też J.P. został obowiązany do dokonania spłaty na rzecz skarżącej, mimo tego, że mieszkanie jest obciążone długiem. Sąd w postępowaniu działowym nie zajmuje się natomiast kwestią ewentualnego zwolnienia z długu małżonka, który w wyniku podziału nie uzyskuje praw do nieruchomości obciążonej hipoteką. Co więcej, sąd w zakresie wysokości ewentualnej spłaty drugiego małżonka również nie bierze pod uwagę tej kwestii – traktuje mieszkanie tak, jak gdyby długu nie było.
Zwolnienie z długu
SR w Ł. wskazał, że przesłanką wydania orzeczenia zastępującego oświadczenie woli jest istnienie prawnego obowiązku złożenia takiego oświadczenia przez zobowiązanego w chwili zamknięcia rozprawy. Źródłem obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia może być zarówno umowa, jak i ustawa. Jednak w tej sprawie brak było możliwości nakazania pozwanym złożenia oświadczeń woli o treści wskazanej przez powódkę, ponieważ ani z umowy, ani z ustawy nie wynika taki obowiązek. Zgodnie z art. 519 § 1 KC osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Przejęcie długu następuje w drodze umowy pomiędzy przejemcą a dłużnikiem lub wierzycielem. Co istotne w obu przypadkach do zawarcia umowy przejęcia długu potrzebna jest również zgoda tej strony zobowiązania, która nie uczestniczy w umowie przejęcia długu. W tej sprawie wymagane było zaakceptowanie proponowanego przez M.S. rozwiązania przez obu pozwanych, tj. wierzyciela i współdłużnika solidarnego, ale zarówno Bank „A.” S.A., jak i J.P., stanowczo odmówili wyrażenia takiej zgody.
M.S. wniosła apelację twierdząc m.in. że w sprawie nie ma zastosowania art. 519 KC dotyczący przejęcia długu. Z treści tego przepisu wynika, że przejąć dług może osoba trzecia, zaś J.P. nie może zostać za taką uznany skoro wraz z M.S. jest już zobowiązany solidarnie względem Banku „A.” S.A. z tytułu tego kredytu. SO w Ł. oddalił apelację wskazując, że art. 519 KC jest przepisem bezwzględnie obowiązującym i zmiana dłużnika jest możliwa tylko przy spełnieniu wszystkich przesłanek w nim zawartych, tymczasem żaden z pozwanych nie wyraża zgody na przejęcie długu powódki przez J.P. Nie ma więc podstaw do możliwości nakazania pozwanym złożenia oznaczonych oświadczeń woli, ponieważ ani z umowy, ani z ustawy nie wynika taki obowiązek.
Skarga kasacyjna
Powódka wniosła skargę kasacyjną twierdząc, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne:
- Czy źródłem obowiązku do złożenia oświadczenia woli na podstawie art. 64 KC może być „samoistne orzeczenie sądu badającego wszelkie okoliczności sprawy”?
- Czy współdłużnik solidarny odpowiadający z nieruchomości obciążonej hipoteką ma status osoby trzeciej, w sytuacji gdy drugi współdłużnik na skutek podziału majątku wspólnego przestaje być współwłaścicielem tej nieruchomości oraz czy stanowi to przejęcie długu w rozumieniu art. 519 KC?
- Czy przeniesienie własności nieruchomości na jednego ze współdłużników solidarnych, pociągające za sobą przeniesienie na niego obciążającej tę nieruchomość hipoteki, skutkuje przeniesieniem całego zadłużenia, które ta hipoteka zabezpiecza, z jednoczesnym zwolnieniem z długu drugiego współdłużnika solidarnego?
Stanowisko SN
SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej M.S. do rozpoznania uznając, że zagadnienia w niej sformułowane nie spełniają kryteriów określonych w art. 3989 § 1 KPC. Odnosząc się do pierwszego z zagadnień, SN wskazał, że art. 64 KC nie jest źródłem roszczenia i nie kreuje obowiązku złożenia oświadczenia woli. Źródłem takiego obowiązku jest ustawa albo czynność prawna. W razie braku takiej podstawy Sąd nie jest uprawniony do stwierdzania istnienia takiego obowiązku tylko dlatego, że mógłby uznać to za słuszne. W przypadku drugiej z podniesionych kwestii stwierdzono, że w okolicznościach faktycznych tej sprawy istotne jest, że J.P. pozostaje dłużnikiem w takim samym zakresie jak powódka, a nie jest możliwe przejęcie własnego długu. Poza tym wierzyciel nie udzielił zgody na przejęcie długu. SN podkreślił, że przyznanie na własność nieruchomości pozwanemu J.P. w postępowaniu działowym nie ma znaczenia dla oceny statusu byłych małżonków jako dłużników. M.S. wciąż pozostaje stroną umowy kredytu oraz dłużnikiem osobistym Banku „A.” S.A. SN stwierdził, że skarżąca w istocie dąży do uzyskania nieodpłatnego zwolnienia jej z długu przez kredytodawcę.
W uzasadnieniu postanowienia wyjaśniono też, że długów zaciągniętych razem przez małżonków nie rozlicza się w ramach postępowania działowego w razie ustania wspólności małżeńskiej. Rozliczeniu podlegają jedynie aktywa, a dług – mimo podziału majątku wspólnego – utrzymuje się nadal w niezmienionej postaci. Nie ma na to wpływu przeniesienie własności nieruchomości obciążonej hipoteką na zabezpieczenie spłaty długu na własność jednego z małżonków. Obciążenie długiem tylko jednego z małżonków godziłoby bowiem w prawa wierzycieli (zob. postanowienie SN z 13.3.2020 r., III CZP 64/19, Legalis; uchwała SN z 28.3.2019 r., III CZP 21/18, Legalis).
Postanowienie SN z 30.7.2026 r., I CSK 3405/24, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
