Czytaj również:

Jak Komisja powinna rozpatrzyć skargę?

Najbardziej problematycznym elementem regulacji pozostaje zakres obowiązków Komisji na etapie poprzedzającym wszczęcie postępowania. AIAct wymaga, aby skargi były rozpatrywane zgodnie ze specjalnymi procedurami ustanowionymi przez organy nadzoru rynku. Motyw 170 podkreśla przy tym ochronną funkcję skargi. Polska ustawa określa treść i formę skargi oraz przesłankę wszczęcia postępowania, ale nie buduje równie szczegółowego katalogu uprawnień skarżącego.

Nie powinno to jednak oznaczać możliwości pozostawienia skargi bez rzeczywistej analizy. Prawo do wniesienia skargi ustanowione bezpośrednio przez art. 85 AIAct musi zachować praktyczną skuteczność. Obowiązek rzeczywistego rozpatrzenia przedstawionych okoliczności można wyprowadzać przede wszystkim z zasady skuteczności prawa Unii oraz z ogólnej zasady prawa do dobrej administracji. Art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2010 r. Nr 83, s. 389)  jest wprawdzie – zgodnie z jego brzmieniem i utrwalonym orzecznictwem TSUE – adresowany bezpośrednio do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii, jednak wyrażone w nim prawo do dobrej administracji odzwierciedla zasadę ogólną prawa Unii znajdującą zastosowanie również do państw członkowskich przy wykonywaniu prawa Unii. Komisja powinna zatem dokonać rzeczywistej oceny, czy opisane w skardze fakty mogą wskazywać na naruszenie obowiązków wynikających z AIAct. Zakres tej analizy zależeć będzie od charakteru systemu i treści podniesionych zarzutów.

W przypadku systemu wysokiego ryzyka przedmiotem wstępnej oceny mogą być w szczególności wymogi określone w art. 8–15 AIAct: system zarządzania ryzykiem (art. 9 AIAct), dane i zarządzanie danymi (art. 10 AIAct), dokumentacja techniczna (art. 11 AIAct), rejestrowanie zdarzeń (art. 12 AIAct), przejrzystość i dostarczanie informacji podmiotom stosującym (art. 13 AIAct), nadzór ze strony człowieka (art. 14 AIAct) oraz dokładność, solidność i cyberbezpieczeństwo (art. 15 AIAct).

Nowe technologie – Sprawdź aktualną listę szkoleń Sprawdź

Jeżeli zarzut dotyczy sposobu wykorzystywania systemu, istotne będą obowiązki podmiotu stosującego wynikające z art. 26 AIAct. W przypadku podmiotów zobowiązanych do przeprowadzenia oceny wpływu na prawa podstawowe znaczenie może mieć także art. 27 AIAct. W przypadku praktyk zakazanych punktem odniesienia będzie art. 5 AIAct, natomiast przy zarzutach dotyczących niewłaściwego informowania osoby o interakcji z AI – art. 50 AIAct.

Ocena zarzutów musi jednak uwzględniać terminy rozpoczęcia stosowania poszczególnych obowiązków. Zgodnie z art. 113 lit. c AIAct wymogi i obowiązki wynikające z art. 8–15 i 26 AIAct będą co do zasady stosowane od 2.12.2027 r. w odniesieniu do systemów wysokiego ryzyka objętych art. 6 ust. 2 AIAct i załącznikiem III, a od 2.8.2028 r. – w odniesieniu do systemów objętych art. 6 ust. 1 AIAct i załącznikiem I. Obowiązek przeprowadzenia oceny skutków dla praw podstawowych, przewidziany w art. 27 AIAct, będzie stosowany od 2.12.2027 r. w określonym w tym przepisie zakresie.

Skarga nie musi przy tym prawidłowo kwalifikować naruszenia. Obowiązkiem skarżącego jest przedstawienie faktów i powodów jego przekonania o naruszeniu, a nie dokonanie profesjonalnej subsumcji. Zasada iura novit curia nie znajduje tu zastosowania wprost, ale analogicznie należy uznać, że to organ nadzoru odpowiada za właściwą kwalifikację prawną przedstawionego stanu faktycznego.

Relacja skargi do kontroli

Opisane poniżej krajowe przepisy dotyczące kontroli oraz postępowania przed Komisją wejdą w życie 28.10.2026 r.

Ustawa z 3.7.2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. z 2026 r. poz. 100; dalej: AIU) wyraźnie odróżnia kontrolę od postępowania w sprawie naruszenia. Zgodnie z art. 48 ust. 1 AIU Komisja może prowadzić kontrolę przestrzegania AIAct i ustawy. Kontrola może wynikać z planu kontroli, informacji uzyskanych przez Komisję albo monitorowania przestrzegania przepisów (art. 48 ust. 2 AIU). Art. 49 ust. 1 AIU określa natomiast podstawy wszczęcia kontroli. Skarga może zatem stanowić informację uzasadniającą podjęcie działań kontrolnych, nawet jeżeli nie prowadzi bezpośrednio do wszczęcia postępowania. Należy odróżnić trzy sytuacje.

Po pierwsze, informacje zawarte w skardze mogą być na tyle konkretne, że Komisja już na etapie jej rozpatrywania stwierdzi możliwość naruszenia i – zgodnie z art. 58 pkt 1 lit. b AIU – wszcznie postępowanie z urzędu.

Po drugie, skarga może dostarczyć informacji uzasadniających wcześniejsze przeprowadzenie kontroli. Ustalenia kontroli mogą następnie prowadzić do wszczęcia postępowania na podstawie art. 58 pkt 1 lit. a AIU.

Po trzecie, skarga może okazać się niewystarczająca do podjęcia dalszych działań.

Tak skonstruowany system pozwala Komisji dostosować intensywność ingerencji do jakości posiadanych informacji i skali potencjalnego ryzyka. Jest to zgodne z ogólną logiką AIAct jako regulacji opartej na ryzyku.

Szczególny przypadek systemu stwarzającego ryzyko

Odrębny mechanizm przewiduje art. 63 AIU. Komisja wszczyna postępowanie z urzędu, jeżeli ma wystarczające powody, aby stwierdzić, że system AI stwarza ryzyko, o którym mowa w art. 79 ust. 1 AIAct. Art. 79 AIAct jest jednym z podstawowych przepisów ex post systemu nadzoru rynku. Jeżeli organ nadzoru rynku ma wystarczające powody, aby uznać, że system AI stwarza ryzyko w rozumieniu art. 79 ust. 1 AIAct, w tym ryzyko dla praw podstawowych, dokonuje oceny tego systemu pod kątem spełnienia odpowiednich wymogów i obowiązków wynikających z AIAct.

Polski art. 63 ust. 2 AIU pozwala w przypadku bezpośredniego ryzyka zagrożenia dla życia, zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych wydać decyzję nakazującą operatorowi zaprzestanie stosowania systemu albo wycofanie go z rynku lub użytkowania, z możliwością nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności. Skarga z art. 85 AIAct może stanowić źródło informacji prowadzących również do uruchomienia tego szczególnego mechanizmu. Granica pomiędzy „możliwością naruszenia” z art. 58 AIU a „wystarczającymi powodami” do stwierdzenia ryzyka z art. 63 AIU będzie musiała zostać wypracowana w praktyce Komisji i orzecznictwie SOKiK. Wydaje się, że art. 58 pełni funkcję ogólną: obejmuje potencjalne naruszenie dowolnego obowiązku wynikającego z AIAct lub ustawy. Art. 63 AIU dotyczy natomiast szczególnej sytuacji ryzyka w rozumieniu art. 79 AIAct i umożliwia szybszą oraz dalej idącą interwencję.

dr Mirosław Sanek – Lider Działu RODO w kancelarii MKZPartnerzy, ekspert z zakresu ochrony danych osobowych, compliance oraz cyfrowej transformacji. Pełnił funkcję zastępcy Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.

Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →