Sąd zakwestionował zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu

Główną podstawę decyzji sądu II instancji stanowiło oparcie przez sąd I instancji rozstrzygnięcia na zakwestionowanym przez sąd odwoławczy poglądzie judykatury sądowej sprowadzającym się do możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 3.8.2008 r.

3.8.2008 r. weszły w życie przepisy nowelizujące Kodeks cywilny i wprowadzające służebność przesyłu (tj. art. 305¹–305⁴ KC). Instytucja ta została dodana ustawą z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 116, poz. 731). W judykaturze zrodziła się tym samym wątpliwość, czy możliwe jest zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem wejścia w życie przepisów wprowadzających tę ostatnią instytucję.

Zgodnie bowiem z art. 292 KC przyjmuje się, że służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. Z kolei zgodnie z art. 305⁴ KC przyjmuje się, że do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych.

SN stanął początkowo na stanowisku, iż przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu (art. 305¹–305⁴ KC) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa (por. uchwała SN – Izba Cywilna z 7.10.2008 r., III CZP 89/08, Legalis). Stanowisko to ugruntowało się na tyle, że przedmiotowy pogląd rozwinięto o założenie, że okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ KC podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności. W judykaturze podnoszono, że służebność przesyłu została bowiem ukształtowana z jednoznaczną intencją potwierdzenia dotychczasowej praktyki orzeczniczej, która konsekwentnie przyjmowała możliwość ustanowienia na nieruchomości służebności gruntowej pozwalającej na korzystanie ze znajdujących się na niej urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorcę wykorzystującego je w swojej działalności gospodarczej.

Wskazywano, że w odniesieniu do służebności przesyłu należy wyraźnie oddzielić dwie konstrukcje: służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, która według tego stanowiska mogła zostać nabyta przez zasiedzenie przed dniem 3.8.2008 r., oraz służebność przesyłu.

W judykaturze podnoszono przy tym argument, że ukształtowana orzeczeniami praktyka miała charakter interpretacyjny, a jej celem i rezultatem było ustalenie treści norm prawnych – przepisów o służebnościach gruntowych – w odniesieniu do stanów faktycznych związanych z urządzeniami przesyłowymi. Miała ona tym samym charakter rekonstrukcyjny. Z kolei wprowadzenie regulacji stanowiło uszczegółowienie obowiązujących unormowań i nie wiązało się z wprowadzeniem norm prawnych odbiegających znacznie od norm obowiązujących wcześniej w ramach ogólnej regulacji służebności gruntowych (por. uchwała SN z 22.5.2013 r., III CZP 18/13).

W uzasadnieniu postanowienia z 24.2.2023 r. wydanego w sprawie III CZP 108/22 SN odstąpił jednak od wyżej wymienionej linii orzeczniczej. SN stanął na stanowisku, iż interpretacja przyjęta w uchwałach SN w sprawach III CZP 89/08 i III CZP 18/13 stoi w sprzeczności z podstawowymi zasadami prawa rzeczowego.

W prawie cywilnym obowiązuje bowiem zasada numerus clausus praw rzeczowych. Przepisy regulujące prawo rzeczowe mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a nałożenie obowiązków na tak szeroki krąg podmiotów nie może nastąpić inaczej niż na podstawie decyzji ustawodawcy, gdyż w innym wypadku stanowiłoby to niedozwoloną ingerencję w autonomię osób, które nie miały wpływu na powstanie prawa. SN słusznie również zauważył, że taki stan wiązałby się z ryzykiem nałożenia na jednostkę obowiązków, z których istnienia i treści może ona nie zdawać sobie sprawy.

Ponadto w ocenie SN przyjęcie istnienia w stanie prawnym obowiązującym od 1.1.1965 r. do 2.8.2008 r. służebności „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” oraz dopuszczenie doliczenia czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu narusza zakaz działania prawa wstecz.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 2.12.2025 r., P 10/16, Legalis, uznał, że art. 292 KC w związku z art. 285 § 1 i 2 KC, rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ KC, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji RP.

Tym samym należy zaaprobować przedstawione stanowisko kwestionujące dopuszczalność zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 3.8.2008 r. SN prawidłowo uznał również, że zażalenie do SN z art. 394¹ § 1¹ KPC nie służy do kontroli materialnoprawnej podstawy wyroku sądu II instancji oraz prawidłowości zastosowania przez sąd II instancji przepisów prawa procesowego niezwiązanych z podstawami kasatoryjnego orzeczenia.