Nieodpłatna pomoc prawna i poradnictwo obywatelskie po nowelizacji

Opis wprowadzonych zmian

Oświadczenia osób uprawnionych

W ostatecznej wersji ustawy nowelizującej ustawę z 5.8.2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1534; dalej: NieodpłPomPrU) utrzymano obowiązek składania przez osoby uprawnione oświadczeń, że nie są w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej. Doprecyzowano jednak formę składania i przechowywania tych oświadczeń. Osoba korzystająca z pomocy w punkcie składa oświadczenie w formie pisemnej, natomiast przy poradach zdalnych – w formie ustnej, a informacja o jego złożeniu jest odnotowywana w systemie teleinformatycznym.

W przypadku osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą utrzymano również obowiązek składania dodatkowego oświadczenia o niezatrudnianiu innych osób w ciągu ostatniego roku.

Dyżury i tryb udzielania pomocy prawnej

W nowelizacji doprecyzowano, że nieodpłatna pomoc prawna i poradnictwo obywatelskie udzielane są podczas dyżurów w punktach, organizowanych przeciętnie pięć dni w tygodniu, w wymiarze co najmniej czterech godzin dziennie (art. 8 ust. 3 NieodpłPomPrU). Dyżury nie obejmują dni wolnych od pracy w rozumieniu ustawy z 18.1.1951 r. o dniach wolnych od pracy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 296).

Nowością jest wprowadzenie równego prawa wyboru formy świadczenia usługi – beneficjent może skorzystać zarówno ze spotkania w punkcie, jak i z porady udzielanej zdalnie (telefonicznie, e-mailowo, za pomocą komunikatorów). Dotychczas taka możliwość była ograniczona do osób z niepełnosprawnościami ruchowymi, osób doświadczających trudności w komunikowaniu się lub ogółu uprawnionych wyłącznie w okresie epidemii.

Szczególne zasady w okresie stanów nadzwyczajnych

Dotychczasowy art. 28a NieodpłPomPrU, przewidujący możliwość udzielania pomocy prawnej wyłącznie zdalnie w okresie epidemii lub stanu nadzwyczajnego, został uchylony. Zastąpiono go nowym art. 8 ust. 3b NieodpłPomPrU, w którym wprowadzono kompetencję starosty do czasowego ograniczenia pomocy wyłącznie do formy zdalnej w takich sytuacjach.

Dodatkowo starosta może określać ogólne warunki techniczne odbywania dyżurów poza punktem – na wniosek osób udzielających pomocy.

Przechowywanie i ochrona oświadczeń

Nowelizacja precyzuje zasady przechowywania oświadczeń. Jeżeli składane są w formie pisemnej, przechowuje je starosta przez trzy lata od końca roku kalendarzowego, w którym je sporządzono. W przypadku oświadczeń w formie ustnej – informacja o ich złożeniu jest utrwalana w systemie teleinformatycznym i przechowywana przez Ministra Sprawiedliwości przez pięć lat.

W art. 11 ust. 5 NieodpłPomPrU uregulowano również kwestię ochrony danych osobowych – administratorem danych zawartych w oświadczeniach jest starosta, zobowiązany do zapewnienia odpowiednich warunków przechowywania dokumentów.

Zakres pomocy udzielanej poza punktem

Ustawa rozszerza katalog sytuacji, w których pomoc może być świadczona poza punktem. Obok osób z niepełnosprawnością ruchową i osób z trudnościami w komunikowaniu się, dopuszcza się możliwość zorganizowania pomocy poza punktem także dla innych beneficjentów, w szczególności gdy charakter sprawy wymaga bezpośredniego kontaktu i analizy dokumentów.

Adwokat lub radca prawny może uzależnić udzielenie porady od osobistego stawiennictwa w punkcie bądź skierować osobę uprawnioną do punktu najbliższego jej miejscu zamieszkania.

Skutki finansowe i przepisy przejściowe

W art. 28 NieodpłPomPrU określono maksymalny limit wydatków budżetu państwa w latach 2026–2035 związanych z funkcjonowaniem systemu. Wyliczenia oparto na wskaźniku CPI przedstawionym przez Ministra Finansów. Zgodnie z ustawą z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1530), rząd będzie zobowiązany przedstawić Sejmowi projekt zmiany ustawy trzy lata przed upływem okresu dziesięcioletniego.

Przewidziano także przepis przejściowy – do oświadczeń złożonych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe.

Etap legislacyjny

Ustawa została uchwalona 5.8.2025 r. Zasadnicza część regulacji wejdzie w życie 1.1.2026 r., natomiast art. 1 pkt 6 NieodpłPomPrZmU, dotyczący maksymalnego limitu wydatków budżetu państwa w latach 2026–2035, wszedł w życie następnego dnia po ogłoszeniu aktu. Nowelizacja stanowi kompleksową zmianę modelu funkcjonowania systemu nieodpłatnej pomocy prawnej, łącząc utrzymanie oświadczeń i doprecyzowanie procedur z rozszerzeniem możliwości korzystania z porad w formie zdalnej, co powinno przyczynić się do zwiększenia realnej dostępności pomocy dla obywateli.

Zmiany w KPK: wzmocnienie praw oskarżonego

Jednym z głównych celów projektu w części procesowej jest przemodelowanie rozwiązań proceduralnych, zgodnie z założeniami dyrektyw Unii Europejskiej, dotyczących harmonizacji praw procesowych oskarżonego. Prawa te dotyczą: dostępu do tłumacza, dostępu do informacji stanowiących podstawę stosowania zatrzymania i tymczasowego aresztowania oraz prawa do kontaktu z obrońcą.

Najważniejsze założenia zmian

Zmiany przewidziane nowelizacją obejmują:

Prawo do pomocy tłumacza (dyrektywa 2010/64/UE)

Projekt omawianej nowelizacji dostosowuje polskie przepisy do wymogów dyrektywy 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym, zapewniając oskarżonemu:

Obecnie tłumacz zapewniany jest tylko przy czynnościach, w których może uczestniczyć oskarżony. Nowelizacja rozszerza to prawo na sytuacje, gdy oskarżony i obrońca mają potrzebę porozumienia się w związku z wniesieniem środka zaskarżenia (np. w celu podjęcia decyzji o tym, czy go wnosić albo uzgodnienia jego treści) lub wniosku dotyczącego toku postępowania (np. wniosku o umorzenie postępowania, wniosku o zwrot sprawy do uzupełnienia istotnych braków postępowania przygotowawczego).

Pomoc tłumacza migowego ma obejmować nie tylko przesłuchanie, lecz także udział oskarżonego głuchego lub niemego w rozprawie, posiedzeniach i kontaktach z obrońcą. Zmiany przewidują też obowiązek pouczenia o tym prawie.

Oskarżony uzyska prawo żądania tłumaczenia także innych dokumentów istotnych dla obrony, a nie tylko aktu oskarżenia czy orzeczeń. Obowiązek ten dotyczy tylko dokumentów niezbędnych, a nie całych akt sprawy.

Projekt nie przewiduje odrębnego środka zaskarżenia w razie odmowy tłumaczenia czy zastrzeżeń co do jakości. Zastrzeżenia będzie można zgłaszać w toku sprawy oraz podnosić w apelacji lub kasacji. Nowe przepisy wprowadzają natomiast pouczenia dla oskarżonych o prawie zgłaszania uwag do jakości tłumaczenia.

Prawo do informacji w związku ze stosowaniem zatrzymania i tymczasowego aresztowania (dyrektywa 2012/13/UE)

Proponowane zmiany w art. 156 § 5a, art. 246 § 1a KPK, art. 249a § 1 i art. 250 § 2b KPK mają na celu wzmocnienie prawa do obrony oraz dostosowanie procedury stosowania zatrzymania i tymczasowego aresztowania do standardów konstytucyjnych, unijnych (dyrektywa 2012/13/UE) i strasburskich (ETPCz).

Z orzecznictwa TK i ETPCz wynika, że dostęp podejrzanego i jego obrońcy do akt i dowodów wskazujących na konieczność stosowania aresztu jest warunkiem rzetelności procedury oraz realizacji zasady równości broni. Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie stwierdzał, że pozbawienie obrony wglądu w materiały postępowania narusza art. 5 ust. 4 EKPCz. Wprawdzie możliwe jest utajnienie części materiału ze względu na bezpieczeństwo świadków, ale nie może to prowadzić do wyłączenia obrony od informacji kluczowych dla oceny legalności aresztowania. Cel ten może być osiągnięty za pomocą instytucji świadka incognito, a nie przez ograniczenie prawa do obrony.

Dlatego projekt przewiduje uchylenie art. 250 § 2b KPK i zmiany przepisów, wprowadzając:

Jednocześnie projekt przywraca treść art. 249a § 1 KPK obowiązującą od 1.7.2015 r., eliminując możliwość wyłączania przez prokuratora określonych dowodów z dostępu obrony. Rozwiązanie z 2016 r., pozwalające na ukrycie zeznań ze względu na bezpieczeństwo świadka, naruszało bowiem standard rzetelnego procesu – sąd nie może opierać się na dowodach niedostępnych dla obrony.

Wprowadzony ma być także nowy art. 246 § 1a KPK, gwarantujący zatrzymanemu i jego obrońcy prawo do wglądu w akta w zakresie informacji, które uzasadniały zatrzymanie. Dotychczas brakowało takiego przepisu, co ograniczało możliwość skutecznego wniesienia zażalenia i stanowiło naruszenie art. 41 ust. 2 oraz art. 51 ust. 3 Konstytucji RP, jak również dyrektywy 2012/13/UE i art. 5 ust. 4 EKPCz.

Łącznie zmiany te mają na celu wzmocnienie gwarancji kontradyktoryjności i równości stron w procedurze aresztowej, a także zapewnienie pełnej zgodności prawa krajowego z europejskimi standardami prawa do obrony.

Prawo do pomocy obrońcy (dyrektywy 2013/48/UE i 2016/1919/UE)

Proponowane zmiany w znacznej części dotyczą przepisów przewidujących prawa oskarżonego do obrońcy. W tym zakresie projektodawca zaproponował zmianę aż 42 przepisów KPK.

Najważniejsza z tych zmian dotyczy przesunięcia momentu uzyskania statusu podejrzanego – status ten przyznawany jest od momentu podjęcia czynności ukierunkowanych na ściganie (art. 71 § 1 KPK). Osoba, wobec której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, uzyska ten status nie tylko po przedstawieniu zarzutów, lecz także przy innych czynnościach nakierowanych na ściganie (np. przeszukanie, zatrzymanie). Od tego momentu podejrzany ma prawo do skorzystania z obrońcy, co podkreślono w art. 244 § 2 i 5 KPK. Pouczenie o tym prawie będzie obowiązkowe.

Obszerne zmiany wprowadza się do art. 301 KPK regulującego prawo podejrzanego do przesłuchania z udziałem obrońcy. Projektowane przepisy art. 301 § 2–10 KPK regulują kwestię konsultacji podejrzanego z obrońcą zarówno przed pierwszym przesłuchaniem (okazaniem), jak również w związku z kolejnymi przesłuchaniami. Przepisy przewidują sposób reagowania organu procesowego w sytuacjach usprawiedliwionego oraz nieusprawiedliwionego niestawiennictwa obrońcy na kolejne przesłuchanie. W pierwszym przypadku – usprawiedliwionego niestawiennictwa – przystąpienie do przesłuchania bez zapewnienia podejrzanemu możliwości konsultacji z obrońcą będzie możliwe wyjątkowo, w warunkach określonych w § 2 (zrzeczenie się prawa do obecności obrońcy przy przesłuchaniu) i § 8 (ograniczenie prawa dostępu do obrońcy). Natomiast nieusprawiedliwione niestawiennictwo obrońcy nie będzie tamowało przesłuchania (art. 301 § 10 KPK).

W projekcie wprowadza się procedurę wyznaczenia „tymczasowego” obrońcy na żądanie, podejrzanego pozbawionego wolności, a także w przypadku stwierdzenia okoliczności uzasadniających obronę obligatoryjną, gdy wyznaczenie obrońcy z urzędu w „zwykłym” trybie określonym w art. 81 § 1 KPK nie jest możliwe przed przystąpieniem do przesłuchania. Obrońca tymczasowy byłby wyznaczany przez organ przeprowadzający czynność pierwszego przesłuchania lub okazania z listy obrońców pełniących dyżur (art. 301 § 5 i 11 KPK).

Inną ważną zmianą jest zniesienie ograniczeń poufności rozmowy z obrońcą. Projekt nowelizacji art. 73 KPK przewidując uchylenie § 2–4 tym samym eliminuje ograniczenia w zakresie poufności kontaktów podejrzanego z obrońcą. Zgodnie z dyrektywą 2013/48/UE i standardami międzynarodowymi (Komentarz ONZ do art. 14 MPPOiP), podejrzany ma prawo do całkowicie poufnych spotkań, rozmów i korespondencji z adwokatem lub radcą prawnym, bez arbitralnych ograniczeń.

Wyjątek dopuszczalny jest tylko wtedy, gdy istnieją obiektywne i udokumentowane przesłanki, że obrońca współuczestniczy w przestępstwie z podejrzanym. W takim przypadku możliwe jest zastosowanie środka zapobiegawczego, np. zawieszenie w wykonywaniu zawodu (art. 276 KPK), co ma chronić prawidłowy tok postępowania.

Zmiany mają na celu pełne zagwarantowanie prawa do obrony i zgodność polskiego prawa z europejskimi standardami poufności komunikacji z obrońcą.

Etap legislacyjny

Projekt został skierowany do I czytania.

Inspektor pracy przekształci zlecenie lub umowę B2B w etat

Takie zmiany przewiduje rządowy projekt nowelizacji ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Zgodnie z nim to inspektor pracy będzie mógł ustalać, że zarobkujący np. na podstawie umowy zlecenia lub B2B, tak naprawdę jest na etacie, czyli z zatrudniającą firmą łączy go umowa o pracę. Inspektor ma stwierdzać istnienie stosunku pracy, jeśli umowę cywilnoprawną zawarto w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę (czyli jeśli obowiązki są świadczone w miejscu i czasie wskazanym przez zatrudniającego, i co najistotniejsze – w podporządkowaniu wobec niego).

Obecnie tylko sąd może ustalić istnienie stosunku pracy. Inspektor może zainicjować taką sprawę przed sądem albo stosować wobec pracodawcy „miękkie” środki, czyli może niewiążąco występować do zatrudniającego, by zastąpił zlecenie lub umowę B2B etatem.

Zdaniem autorów projektu, czyli Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS), za zmianą przepisów przemawia skala zjawiska zawierania umów cywilnoprawnych zamiast umowy o pracę, czemu – zdaniem resortu – bezwzględnie należy przeciwdziałać. – Ponadto, podobne rozwiązanie funkcjonuje już w obrocie prawnym. Korzysta z niego Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który wykorzystuje instrumenty władcze przy ustalaniu istnienia stosunku pracy na podstawie tych samych przepisów o charakterze materialnoprawnym (art. 22 § 1–12 kodeksu pracy) w ramach postępowania o ustalenie tytułu ubezpieczenia – dodaje MRPiPS w uzasadnieniu projektu.

Co w decyzji

Decyzję w sprawie stwierdzenia etatu będzie wydawać okręgowy inspektor pracy (OIP). Ma ona wskazywać m.in. rodzaj umowy o pracę zawartej między stronami (np. na czas określony, nieokreślony), datę jej zawarcia i rozpoczęcia pracy, rodzaj i miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy oraz wysokość wynagrodzenia (jeśli materiał zebrany przez inspektora nie pozwoli na ustalenie tego ostatniego, wskazane zostanie minimalne wynagrodzenie).

Decyzja ma podlegać natychmiastowemu wykonaniu, także w zakresie podatków i ZUS. Od dnia jej wydania zatrudniony nabywa więc wszystkie uprawnienia przewidziane dla pracownika w KP (m.in. prawo do urlopu, płatnych nadgodzin itp.), a jednocześnie pracodawca musi już płacić podatek i składki w wymiarze przewidzianym dla etatu, a nie np. zlecenia lub B2B.

Co ważne, korekta składek i podatków, czyli wyrównanie do poziomu przewidzianego dla etatu, za okresy od daty zawarcia umowy o pracę (ustalonej w decyzji) do wydania decyzji, będzie wstrzymana do upływu terminu na wniesienie odwołania od decyzji okręgowego inspektora pracy, a w razie wniesienia odwołania – do dnia prawomocnego orzeczenia sądu (to rozwiązanie zabezpieczające pracodawców).

Można się odwołać

Wspomniane odwołanie od decyzji OIP będzie przysługiwało zarówno zatrudniającej firmie, jak i samemu zatrudnionemu, który ma mieć ustalony etat. Będzie można je kierować do Głównego Inspektora Pracy, w terminie 7 dni od dnia doręczenia decyzji. GIP rozpozna je w ciągu 30 dni od otrzymania i może utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję, uchylić ją w całości albo w części i orzec co do istoty sprawy albo przekazać sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu OIP.

Od decyzji GIP będzie można odwołać się do sądu rejonowego (właściwego ze względu na siedzibę OIP) na zasadach określonych w kodeksie postępowania cywilnego.

Odwołanie powinno zawierać oznaczenie zaskarżonej decyzji, zwięzłe przytoczenie zarzutów oraz wniosków i ich uzasadnienie oraz podpis odwołującego się. Sąd będzie mógł je oddalić lub uwzględnić. W tym drugim przypadku zmieni w całości lub w części zaskarżoną decyzję GIP i orzeknie co do istoty sprawy. W razie zaskarżenia wyroku sąd II instancji może go uchylić (i poprzedzające go decyzje organów PIP) i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania okręgowemu inspektorowi pracy, który wydał zaskarżoną decyzję.

Wzrosną też kary

Rządowy projekt zakłada też nowelizację KP. Podwyższone zostaną kary dla zatrudniających za łamanie prawa pracy (w praktyce minimalne i maksymalne wartości zostaną podwojone). Za m.in. zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach przewidzianych dla etatu, brak umowy o pracę na piśmie, zwolnienie z pracy z rażącym naruszeniem prawa, naruszanie przepisów o czasie pracy, niewypłacanie pensji albo jej bezpodstawne obniżanie, nieudzielanie urlopów będzie grozić grzywna w wysokości od 2 tys. do 60 tys. zł (obecnie od 1 tys. do 30 tys. zł). Z kolei zatrudnienie bez pisemnej umowy dłużnika alimentacyjnego albo niepotrącanie z jego pensji kwot na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych będzie zagrożone sankcją od 3 tys. do 90 tys. zł (obecnie od 1,5 tys. do 45 tys. zł).

Zwiększy się też wysokość mandatów nakładanych przez inspektorów pracy (w przypadkach naruszeń, które nie wymagają nałożenia grzywny przez sąd).

– Doświadczenia kontrolne inspektorów pracy wskazują, że wielu pracodawców świadomie łamie prawo, gdyż korzyści płynące z faktu zatrudniania wbrew przepisom są większe niż kary nakładane przez inspektorów pracy i sądy – tłumaczy w uzasadnieniu projektu MRPiPS.

Wkradł się błąd?

Obecnie mandaty wynoszą do 2 tys. zł, a w razie recydywy – do 5 tys. zł. Po zmianach widełki te zostaną podwyższone do odpowiednio 5 tys. zł i 10 tys. zł. Przy czym najprawdopodobniej autorzy projektu błędnie wskazali w przepisie, że inspektor może nałożyć mandat w wysokości 5 tys. zł, a nie do 5 tys. zł (obecnie może nałożyć mandat do 2 tys. zł, a nie w wysokości 2 tys. zł). Należałoby jednak szybko poprawić projekt w tym zakresie, bo obecnie można wywnioskować, że w razie ujawnienia naruszeń zasługujących na karę inspektor mógłby nałożyć jedynie mandat w wysokości 5 tys. zł, nie mógłby miarkować jego wysokości (czyli nałożyć go w wysokości np. 2 tys. albo 3 tys. zł w zależności od zakresu i stopnia naruszenia).

Warto też przypomnieć, że kary za łamanie prawa pracy na początku 2025 r. podwyższyć chcieli posłowie. Sejm przyjął nawet odpowiednie przepisy (przy okazji uchwalania zmian w zatrudnieniu cudzoziemców). Ostatecznie jednak w marcu 2025 r. Senat usunął te zmiany, a Sejm senacką poprawkę poparł i ostatecznie sankcji nie podwyższono.

Etap legislacyjny: konsultacje

Nowe ramy prawne cyfryzacji państwa

Opis wprowadzonych zmian

Nowe definicje i zakres podmiotowy

Nowelizacja wprowadza rozbudowany katalog definicji legalnych, które mają na celu ujednolicenie terminologii w obszarze informatyzacji administracji publicznej. Najistotniejszą zmianą jest wprowadzenie pojęcia „przedsięwzięcia informatycznego o publicznym zastosowaniu”. Definicja ta obejmuje wszelkie działania organizacyjne i techniczne zmierzające do wytworzenia, rozwijania, utrzymania lub modernizacji systemów teleinformatycznych i rejestrów publicznych, a także budowę i udostępnianie interfejsów API oraz świadczenie usług cyfrowych. Celem takiego ujęcia jest objęcie regulacją całego cyklu życia systemów, co ma zapobiegać fragmentaryczności podejścia i zapewnić długoterminową spójność rozwiązań.

Zmodyfikowano także definicję „podmiotu publicznego”. Ustawodawca oparł się na dorobku prawa Unii Europejskiej, w szczególności:

Doprecyzowano, że do kategorii tej należą także instytuty badawcze, Centrum Łukasiewicz, uczelnie niepubliczne oraz federacje uczelni. Zabieg ten ma na celu rozszerzenie obowiązków w zakresie interoperacyjności i minimalnych wymagań na szerokie spektrum podmiotów korzystających z publicznych danych i systemów.

Repozytoria i minimalne wymagania

Nowelizacja ustanawia repozytorium Architektury Informacyjnej Państwa, które gromadzi modele architektoniczne, pryncypia, standardy, wytyczne i inne elementy kształtujące politykę cyfryzacji. Repozytorium to ma stanowić źródło wiedzy o kierunkach rozwoju systemów teleinformatycznych oraz zapewniać ich spójność z przyjętą strategią państwa.

Równolegle powołano repozytorium interoperacyjności, które obejmuje metadane rejestrów publicznych, informacje o interfejsach API systemów teleinformatycznych oraz statusy rejestrów. Podmioty publiczne są zobowiązane do przekazywania i aktualizacji informacji w repozytorium. Nowelizacja nakłada obowiązek zapewnienia jakości tych danych pod względem poprawności, aktualności i kompletności. Wprowadzone rozwiązanie stanowi istotny krok w kierunku transparentności działania administracji oraz ułatwienia integracji systemów w skali krajowej i unijnej.

Szczególnie istotne są przepisy dotyczące minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych i rejestrów publicznych. Obejmują one m.in.: zapewnienie interoperacyjności organizacyjnej, semantycznej i technicznej, ochrony danych, dostępności i ciągłości działania oraz spójności i wiarygodności gromadzonych informacji. Wymagania te mają charakter obligatoryjny i będą podstawą oceny zgodności systemów z obowiązującymi standardami.

Ocena interoperacyjności krajowej

Nowelizacja wprowadza obowiązek przeprowadzania oceny interoperacyjności krajowej dla każdego przedsięwzięcia informatycznego o publicznym zastosowaniu oraz dla istotnych zmian w już istniejących systemach i rejestrach. Ocena ma charakter dokumentu formalnego, który będzie publikowany w repozytorium interoperacyjności. Mechanizm ten służy weryfikacji zgodności danego rozwiązania z minimalnymi wymaganiami oraz standardami Architektury Informacyjnej Państwa. Dzięki temu podmioty publiczne uzyskają narzędzie pozwalające uniknąć powielania rozwiązań niespójnych z ogólną strategią cyfryzacji.

Komitet do spraw Cyfryzacji

Jednym z kluczowych elementów ustawy jest powołanie Komitetu do spraw Cyfryzacji jako organu opiniodawczo-doradczego Rady Ministrów. Komitet przejął kompetencje dotychczasowego Komitetu Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji, ale jego zadania zostały znacząco rozszerzone.

Do jego podstawowych funkcji należy:

Komitet został również wyposażony w kompetencję opiniowania projektów pod kątem warunków finansowania ze środków publicznych. Oznacza to, że przedsięwzięcia niespełniające wymagań interoperacyjności mogą nie uzyskać wsparcia finansowego. Funkcja ta ma na celu zwiększenie efektywności wydatkowania środków publicznych i eliminację projektów niezgodnych z długoterminową strategią cyfryzacji.

System Inwentaryzacji Systemów Teleinformatycznych

Nowelizacja nadała ustawowe podstawy funkcjonowania Systemowi Inwentaryzacji Systemów Teleinformatycznych (dalej: SIST). Jest to centralne narzędzie gromadzące informacje o systemach teleinformatycznych wykorzystywanych przez administrację publiczną. Podmioty publiczne zostały zobowiązane do przekazywania i aktualizowania danych o systemach, co umożliwi prowadzenie polityki opartej na rzetelnej analizie zasobów i potrzeb. Dzięki temu państwo będzie dysponować pełnym obrazem infrastruktury teleinformatycznej, co ułatwi zarówno planowanie inwestycji, jak i identyfikowanie obszarów wymagających modernizacji.

Cyfryzacja procedur kontrolnych

Ustawa wprowadza zmiany do ustawy z 15.7.2011 r. o kontroli w administracji rządowej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 224). Regulacja ta dostosowuje procedury kontrolne do wymogów cyfrowej administracji.

Najważniejsze zmiany to:

Rozwiązania te mają na celu zwiększenie efektywności i transparentności kontroli oraz dostosowanie ich do standardów nowoczesnej administracji.

Przepisy przejściowe

Ustawodawca wprowadził szczegółowe przepisy przejściowe, które mają zapewnić płynne wdrożenie nowych rozwiązań. Komitet do spraw Cyfryzacji przejął zadania i kompetencje dotychczasowego Komitetu Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji. Postępowania konkursowe, projekty oraz porozumienia rozpoczęte przed wejściem w życie nowelizacji będą kontynuowane na dotychczasowych zasadach. W odniesieniu do obowiązków dotyczących repozytorium interoperacyjności, dokumentacji API oraz minimalnych wymagań dla systemów i rejestrów wprowadzono 18-miesięczny okres dostosowawczy, co umożliwia podmiotom publicznym przygotowanie się do nowych obowiązków i uniknięcie zakłóceń w funkcjonowaniu systemów.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw RP 22.8.2025 r. Co do zasady nowe regulacje mają wejść w życie 6.9.2025 r., po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem przepisów, dla których przewidziano dłuższe vacatio legis. Dotyczy to przede wszystkim regulacji odnoszących się do repozytorium interoperacyjności, minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych i rejestrów publicznych oraz dokumentacji API, które zaczną obowiązywać po 18 miesiącach od dnia wejścia w życie ustawy. Takie rozwiązanie pozwala podmiotom publicznym na przeprowadzenie niezbędnych analiz, przygotowanie infrastruktury oraz wdrożenie nowych standardów w sposób racjonalny i efektywny. Dzięki temu ustawa ma realne szanse przyczynić się do podniesienia jakości cyfrowych usług publicznych i zapewnienia ich zgodności z europejskimi wymogami interoperacyjności.

Renta wdowia i odszkodowanie

Stan faktyczny

W 2015 r. niemiecki obywatel, który pracował dla niemieckiej spółki, został ranny podczas wypadku przy załadunku towarów w MP w Danii. Obrażenia te doprowadziły do jego śmierci. MP uznała swoją odpowiedzialność cywilną za tę śmierć. GF (ubezpieczyciel MP) wypłacił wdowie po zmarłym pracowniku odszkodowanie z tytułu utraty żywiciela rodziny, zgodnie z duńskim prawem. Ponadto DRV‑N i BG‑V, u których zmarły był ubezpieczony jako pracownik niemiecki, wypłaciły wdowie po nim rentę wdowią na podstawie niemieckiego prawa.

Zgodnie z niemieckim prawem wdowa wstąpiła w prawa po zmarłym pracowniku wobec odpowiedzialnej osoby trzeciej w odniesieniu do wypłaconej w tej sytuacji renty i DRV‑N i BG‑V zażądały od MP i GF zwrotu tej renty. MP i GF odmówiły uwzględnienia tego żądania ze względu na to, że w świetle duńskiego prawa, prawo do renty wdowiej na podstawie ustawodawstwa niemieckiego, wypłacanej niezależnie od przyczyny śmierci, nie odpowiada przewidzianemu w duńskim ustawodawstwie prawu do odszkodowania z tytułu utraty żywiciela rodziny. Ponadto, ponieważ GF wypłaciła już to odszkodowanie wdowie po zmarłym pracowniku, ta ostatnia nie może domagać się żadnego innego odszkodowania.

Sąd odsyłający powziął wątpliwości co do interpretacji art. 85 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L z 2004 r. Nr 166, s. 1).

Stanowisko TS

Artykuł 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 ma na celu umożliwienie instytucji zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, która wypłaciła świadczenia z zabezpieczenia społecznego w następstwie szkody powstałej na terytorium innego państwa członkowskiego, skorzystania – wobec osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę – ze środków prawnych przewidzianych przez stosowane przez nią prawo, niezależnie od tego, czy chodzi o drogę subrogacji, czy bezpośrednie powództwo. Trybunał wyjaśnił, że ten przepis ten należy rozumieć jako normę kolizyjną (wyrok TS z 21.9.1999 r., Kordel i in., C-397/96, Legalis, pkt 22).

Zdaniem TS, gdyby sąd krajowy stosował prawo państwa członkowskiego, na którego terytorium wystąpiła szkoda, w celu określenia zakresu prawa instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczeń do wniesienia środka zaskarżenia, mógłby on pozbawić art. 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 w całości lub części jego skuteczności (effet utile). Zatem przepisy, które dotyczą roszczeń duńskich instytucji zabezpieczenia społecznego o zwrot przeciwko osobom trzecim zobowiązanym do naprawienia szkód, które doprowadziły do wypłaty świadczeń z zabezpieczenia społecznego, nie mogą być stosowane w celu ustalenia, czy i w jakim zakresie instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczeń państwa członkowskiego innego niż Dania przysługuje prawo do dochodzenia roszczeń od sprawcy szkody powstałej na terytorium Danii, do którego mają zastosowanie te przepisy.

Niemniej jednak TS zaznaczył, że art. 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 ma na celu jedynie zapewnienie, aby prawo do wystąpienia z roszczeniem, z którego może korzystać instytucja zobowiązana do wypłaty świadczeń na podstawie stosowanego przez nią ustawodawstwa, było uznawane przez inne państwa członkowskie. Celem tego przepisu nie jest zmiana zasad mających zastosowanie w celu ustalenia, czy i w jakim zakresie powinna powstać odpowiedzialność pozaumowna osoby trzeciej będącej sprawcą szkody.

Trybunał stwierdził, że w zakresie, w jakim GF wypłaciła już jedno lub kilka z tych odszkodowań wdowie po zmarłym pracowniku, TS wskazał, że wyłącznie do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy takie wypłaty stanowiły na podstawie mającego zastosowanie prawa krajowego całkowite wywiązanie się przez MP i GF ze zobowiązań w odniesieniu do żądań przedstawionych przez DRV‑N i BG‑V w ramach ich powództwa regresowego.

Co się tyczy kwestii, czy odszkodowanie z tytułu utraty żywiciela rodziny, przewidziane w duńskim prawie i wypłacone przez GF na rzecz wdowy po zmarłym pracowniku, odpowiada rencie wdowiej wypłaconej przez DRV‑N i BG‑V, TS przypomniał, że rozporządzenie 883/2004 nie ustanawia wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, i że w przypadku braku harmonizacji na poziomie Unii w tej dziedzinie do każdego państwa członkowskiego należy określenie w jego ustawodawstwie w szczególności warunków, które uprawniają do świadczeń socjalnych. W konsekwencji świadczenia wypłacane w następstwie zdarzenia powodującego szkodę, takiego jak wypadek przy pracy, mogą się znacznie różnić w poszczególnych państwach członkowskich, a zdaniem TS zbyt rygorystyczne wymogi co do wymaganej korelacji między świadczeniami przewidzianymi w przepisach różnych rozpatrywanych państw członkowskich mogłyby pozbawić art. 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 skuteczności (effet utile).

W niniejszej sprawie nie jest sporne, że świadczenia duńskie i niemieckie są przyznawane w następstwie śmierci żywiciela rodziny, i oba te świadczenia mają na celu zrekompensowanie jego pozostałym przy życiu bliskim osobom w szczególności utraty dochodów w związku z brakiem dochodów zmarłego. W ocenie Trybunału przedmiot i cele odszkodowania z tytułu utraty żywiciela rodziny można uznać za odpowiadające, zgodnie z duńskim ustawodawstwem, celom świadczeń socjalnych wypłacanych na podstawie tego ustawodawstwa w następstwie wypadku przy pracy. Zatem TS uznał, że – z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający – rozpatrywane świadczenia są pod względem przedmiotu i celów wystarczająco porównywalne, aby przewidziane w niemieckim ustawodawstwie prawo subrogacji, o którym mowa w art. 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004, mogło rozciągać się na odszkodowanie z tytułu utraty żywiciela rodziny w granicach pułapów przewidzianych przez duńskie ustawodawstwo.

Reasumując, TS orzekł, że art. 85 ust. 1 rozporządzenia 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy dana osoba jest uprawniona na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, do renty wdowiej w następstwie śmierci jej małżonka w wyniku wypadku przy pracy, który miał miejsce na terytorium innego państwa członkowskiego, a ustawodawstwo pierwszego państwa członkowskiego przewiduje na rzecz instytucji zobowiązanej do wypłaty tego świadczenia prawo subrogacji wobec osoby trzeciej zobowiązanej do naprawienia szkody wynikającej z owego wypadku przy pracy, roszczenie regresowe tej instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczeń nie jest uzależnione od istnienia w drugim państwie podstawy prawnej umożliwiającej uzyskanie takiej renty lub równoważnego świadczenia. Wystarczy, aby świadczenia przewidziane w następstwie zdarzenia powodującego szkodę, takiego jak wypadek przy pracy, przez ustawodawstwa zainteresowanych państw członkowskich były wystarczająco porównywalne pod względem ich przedmiotu i celów, aby przewidziane przez ustawodawstwo pierwszego państwa prawo subrogacji, o którym mowa w owym art. 85 ust. 1, mogło rozciągać się na świadczenie przewidziane przez drugie państwo.

Komentarz

Koniec obowiązkowych formularzy uzasadnień wyroków?

Krytyka obecnego rozwiązania

Dotychczasowe przepisy nakładały na sądy obowiązek sporządzania uzasadnień w formie formularzy, m.in. w przypadku wyroków sądów I instancji, wyroków nakazowych, łącznych, a także wyroków odwoławczych czy wydanych w postępowaniu o wznowienie. Praktyka sądowa pokazała jednak, że sztywne ramy formularzy nie zawsze pozwalały na wierne odzwierciedlenie procesu wyrokowania i argumentacji prowadzącej do rozstrzygnięcia.

Formularze miały charakter hermetyczny – wymuszały ujęcie dowodów i argumentów w ściśle określone sekcje, co w sprawach wielowątkowych, złożonych podmiotowo lub przedmiotowo, mogło ograniczać realizację normy art. 424 § 1 i 2 KPK. Tymczasem zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, uzasadnienie wyroku nie jest jedynie formalnością, lecz stanowi istotny element prawa do rzetelnego procesu.

Głos judykatury

W uzasadnieniu projektu argumentowano, że na ograniczenia wynikające z obecnych rozwiązań wskazywały same sądy. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 17.6.2020 r., II AKa 64/20, Legalis, podkreślił, że uzasadnienie wyroku, dokumentując tok rozumowania sądu, pełni funkcję nie tylko procesową, lecz także legitymizującą orzeczenie w oczach stron i opinii publicznej. Zdaniem Sądu, narzucenie formularza w określonych sprawach mogłoby naruszać prawo oskarżonego do rzetelnego procesu, co w konkretnych przypadkach uzasadniało odstąpienie od stosowania ustawowego wzoru.

Podobne stanowisko od lat zajmuje Trybunał Konstytucyjny. W orzecznictwie TK podkreśla się, że uzasadnienie wyroku jest podstawowym instrumentem umożliwiającym kontrolę instancyjną oraz warunkiem skutecznego korzystania ze środków odwoławczych. Uzasadnienie nie może być sprowadzone do lakonicznego, schematycznego zapisu, lecz musi pozwalać stronie na zrozumienie przyczyn rozstrzygnięcia i rzeczywiste zakwestionowanie go w apelacji.

Proponowana zmiana

Projektodawca, dostrzegając wskazane problemy, proponuje rezygnację z obligatoryjności sporządzania uzasadnień na formularzach. Zmiana art. 99a § 1 KPK wprowadzi możliwość, a nie konieczność korzystania przez sądy z tej uproszczonej formy.

Formularze pozostaną zatem „narzędziem pomocniczym” o charakterze biurowo-technicznym, które będzie można stosować w sprawach prostszych, przy zachowaniu prymatu prawa stron do rzetelnego procesu. W przypadku spraw złożonych sąd będzie miał pełną swobodę sporządzenia klasycznego uzasadnienia, bez ryzyka, że schematyzm formularza ograniczy zakres argumentacji.

Nowelizacja zakłada również usunięcie z przepisu egzemplifikacji („w tym wyroku nakazowego i wyroku łącznego”), co ma zapobiec interpretacyjnym wątpliwościom i podkreślić fakultatywny charakter stosowania formularzy.

Znaczenie dla praktyki

Projektowana zmiana ma istotne znaczenie praktyczne:

Etap legislacyjny

Projekt został skierowany do I czytania.

Spekulacje mieniem będą ukrócone

Fundacja rodzinna nie powinna być stosowana do unikania podatków. Tak najkrócej można streścić opublikowany w piątkowy wieczór projekt zmian w przepisach o CIT, odnoszących się do fundacji rodzinnych.

Choć Rządowe Centrum Legislacji nie pierwszy raz opublikowało projekt nowej ustawy u progu weekendu, to jednak tym razem w opinii wielu ekspertów taka data (29 sierpnia) była nieprzypadkowa.

Otóż jedna ze zmian wprowadza zasadę, że fundacja może sprzedawać swoje mienie nie wcześniej niż przed upływem 3 lat od końca roku, w którym nastąpiło jego nabycie, żeby korzystać ze zwolnienia z podatku dochodowego. Ma to zapobiec np. przypadkom spekulacyjnego obrotu nieruchomościami. Nowe przepisy miałyby obowiązywać od 1 stycznia 2026 r. W projekcie zawarto jednak regułę, że zasada trzech lat zaczęłaby obowiązywać wcześniej, bo odnosiłaby się do mienia nabytego po 31 sierpnia 2025 r. Czyli dwa dni po opublikowaniu projektu.

Eksperci twierdzą: działanie prawa wstecz byłoby niedopuszczalne. Jednak Ministerstwo Finansów chciało w ten sposób prawdopodobnie wysłać sygnał do podatników, by nie wnosili naprędce majątku do fundacji, by uniknąć trzyletniej karencji w jego zbyciu.

Uniknąć kłopotliwych dyskusji

– Prawdopodobnie MF chciało uniknąć dyskusji, czy wnoszenie do fundacji mienia po opublikowaniu projektu, a przed wejściem w życie nowych przepisów, nastąpiło z uzasadnionych przyczyn biznesowych, czy pod wpływem projektowanych regulacji – uważa Mariusz Stefaniak, doradca podatkowy w Deloitte. Dodaje, że do takich operacji dyktowanych interesem podatkowym można zastosować klauzulę obejścia prawa i je opodatkować.

Z kolei doradca podatkowy Paweł Tomczykowski stawia retoryczne pytanie: jak do takiego retroaktywnego wprowadzenia nowych zasad w odniesieniu do „przejściowego” okresu 1 września – 31 grudnia 2025 r. odniosą się sądy? – Chodzi o kontekst ochrony praw nabytych przez działające już fundacje rodzinne – zwraca uwagę ekspert.

Minimalny trzyletni termin posiadania odniesiono w projekcie ogólnie do „mienia” fundacji. Jednak zdaniem Mariusza Stefaniaka, zabrakło tu odniesienia do szczególnego rodzaju mienia, jakim są papiery wartościowe notowane na rynkach regulowanych.

– Obrót nimi nie powinien podlegać ograniczeniom czasowym, bo niekiedy szybkie transakcje, nawet w ciągu jednego dnia, mogą być dla fundacji zyskowne. Dlatego należałoby wyraźnie zaznaczyć, że nie ma ograniczeń czasowych w sprzedaży takich papierów wartościowych, również wtedy, gdy zostały do fundacji zbyte, wniesione czy też nieodpłatnie przekazane przez osoby z fundacją powiązane – uważa Stefaniak.

Fundacja rodzinna to nie hotelarstwo

Kolejną kwestią, którą doprecyzowano w projekcie, jest tzw. najem krótkoterminowy. Bo wynajmowanie przez fundację nieruchomości innym podmiotom jest co do zasady dozwolone w ramach zwolnienia z CIT. Bywało jednak nadużywane do ucieczki od podatku przez typowo komercyjnie działające hotele. W tej sprawie zaczęła się już kształtować korzystna dla fundacji linia orzecznicza uznająca nawet typowo hotelarską działalność jako dozwoloną. Doprecyzowania z projektu idą wbrew tej linii.

– Proponowany zakres zwolnienia nawiązuje natomiast do utrwalonego orzecznictwa dotyczącego VAT. Innymi słowy, tylko trwałe realizowanie potrzeb mieszkaniowych, a nie wynajem dla turystów, będzie dopuszczalną działalnością dla fundacji – tłumaczy Paweł Tomczykowski.

Co jest, czego zabrakło

Eksperci zauważają, że zaproponowana nowelizacja nie rozwiązuje wszystkich postulowanych przez środowisko fundatorów zmian. Chodzi np. o działalność charytatywną fundacji, będącą dla nich często ważnym elementem budowania wizerunku. Fundacja musi dziś płacić 15-proc. podatek dochodowy od wypłat dla organizacji dobroczynnych.

– Warto rozważyć jeszcze postulaty wielu fundatorów, by w rozsądny podatkowo sposób ułatwić powrót z zagranicy kapitału ulokowanego w zagranicznych fundacjach, zakładanych jeszcze przed wejściem w życie przepisów o polskiej fundacji rodzinnej. Od strony legislacyjnej wydaje się to dość prostym zabiegiem – uważa Paweł Tomczykowski.

Mimo że projekt budzi nieco zastrzeżeń, eksperci raczej przychylnie patrzą na zaproponowane zmiany. Jak podkreślają, fundacje zwykle dbają o swój prestiż i nie chcą być kojarzone z próbami wykorzystywania ich do omijania podatków czy też do spekulacyjnych transakcji.

Etap legislacyjny: konsultacje

Nowe zasady gospodarowania środkami Funduszu Pracy

Opis projektowanych zmian

Zakres podmiotowy i podział zadań

Projekt rozporządzenia obejmuje trzy grupy podmiotów realizujących zadania finansowane z Funduszu Pracy:

1. dysponenta Funduszu – ministra właściwego do spraw pracy;
2. jednostki administracji publicznej – wojewodów, samorządy województw, samorządy powiatów oraz Ochotnicze Hufce Pracy;
3. jednostki organizacyjne – które, na podstawie odrębnych przepisów lub umów z dysponentem, zobowiązane są do prowadzenia wyodrębnionych rachunków bankowych dla środków Funduszu.

Rozporządzenie porządkuje katalog zadań przypisanych poszczególnym organom i jednostkom, wskazując, które działania mogą być finansowane w ramach ustalonych kwot. Tym samym projekt zapewnia spójność i przewidywalność gospodarowania środkami publicznymi.

Plan finansowy według zadań

Kluczowym instrumentem zarządzania środkami ma być plan finansowy według zadań, który dysponent Funduszu zatwierdza w terminie 21 dni od ogłoszenia ustawy budżetowej. Plan obejmuje m.in.:

Rozwiązanie to ma zapewnić transparentność i skuteczne planowanie wydatków w ramach Funduszu.

Algorytmy podziału środków

Projekt szczegółowo reguluje algorytmy podziału środków Funduszu na poszczególne województwa. Nowością jest uwzględnienie liczby poszukujących pracy, obok średniej miesięcznej liczby zarejestrowanych bezrobotnych, jako kryterium w podziale środków na finansowanie form pomocy.

Ponadto:

Zawiadomienie o wysokości środków i upoważnienia do zmian

Zgodnie z projektem rozporządzenia, Dysponent Funduszu pisemnie zawiadamia wojewodów, marszałków województw, starostów oraz Komendanta Głównego OHP o wysokości ustalonych kwot środków Funduszu, jakie mogą być wydatkowane w danym roku budżetowym. W zawiadomieniu określa także termin opracowania planu finansowego kosztów i wydatków w układzie paragrafów klasyfikacji budżetowej oraz jego przekazania dysponentowi. Plan ten obejmuje m.in. środki przeznaczone na świadczenia obligatoryjne, umorzenia oraz inne zadania finansowane z Funduszu.

Dysponent może dodatkowo upoważnić ww. organy do dokonywania zmian w planie finansowym – polegających na przeniesieniach kosztów między paragrafami lub wprowadzaniu nowych paragrafów – pod warunkiem, że nie spowoduje to przekroczenia ustalonych kwot środków. O wszelkich zmianach wojewodowie, marszałkowie, starostowie i Komendant Główny OHP są zobowiązani niezwłocznie poinformować dysponenta poprzez naniesienie odpowiednich korekt w planie finansowym.

Tryb przekazywania środków i gospodarowanie rezerwą

Projektowane rozporządzenie różnicuje sposób przekazywania środków:

Dysponent Funduszu uzyska prawo do przyznawania dodatkowych środków z rezerwy, m.in. na projekty pilotażowe, programy wspierające aktywność zawodową czy działania interwencyjne w sytuacjach szczególnych.

Zasady korekty kwot i wykorzystania rezerw

Do 31.10 danego roku możliwe będzie składanie wniosków o zmniejszenie przyznanych kwot, a środki te zostaną przeznaczone na zwiększenie rezerwy Funduszu lub realizację innych zadań ustawowych. Ponadto projekt określa procedury związane z podziałem i przesunięciami środków w ramach Krajowego Funduszu Szkoleniowego (dalej: KFS).

Zwrot i rozliczenie niewykorzystanych środków

Projektowane rozporządzenie szczegółowo normuje obowiązki w zakresie zwrotu niewykorzystanych środków. Wskazano terminy pozostawania środków na rachunkach bankowych wojewodów, samorządów województw, powiatów i OHP oraz określono ich przeznaczenie.

Obowiązki kierowników jednostek

Na kierowników jednostek nałożono szereg obowiązków związanych z prawidłowym zarządzaniem środkami Funduszu. Do najważniejszych należą:

Powierzenie wypłat bankom

Projekt przewiduje możliwość powierzenia bankom lub innym instytucjom dokonywania wypłat świadczeń dla bezrobotnych i osób uprawnionych, pod warunkiem, że koszty obsługi nie przekroczą 0,8% wypłaconych kwot (z możliwością podwyższenia do 1% w uzasadnionych przypadkach). Rozwiązanie to ma zwiększyć efektywność i racjonalność gospodarowania środkami.

Etap legislacyjny

Projekt rozporządzenia w sprawie zasad gospodarki finansowej Funduszu Pracy został opracowany przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i jest planowany do przyjęcia przez Radę Ministrów w III kwartale 2025 r.

Koniec Centralnej Informacji Emerytalnej

Centralna Informacja Emerytalna (dalej: CIE) miała ułatwiać dostęp do informacji emerytalnych, obejmujących dane osobowe, dotyczące produktu emerytalnego oraz dane o zewidencjonowanych składkach, wpłatach, jednostkach uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym lub jednostkach uczestnictwa w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym, jednostkach rozrachunkowych funduszu emerytalnego, papierach wartościowych, innych instrumentach finansowych oraz innych środkach służących wyliczeniu przyszłych świadczeń emerytalnych zainteresowanego oraz informacji o szacunkowych wysokościach tych świadczeń – art. 2 pkt 2 i 5 ustawy z 7.7.2023 r. o Centralnej Informacji Emerytalnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 1941; dalej: CentrInfEmU). CIE tworzono jako systemem wyodrębniony od systemu Platformy Usług Elektronicznych ZUS.

Przyczyny uchylenia CIE

Projektodawca ustawy uchylającej – Ministerstwo Cyfryzacji – ocenił, że planowane z budżetu państwa wydatki na realizację CIE nie przyniosą oczekiwanych korzyści, ze względu na niskie zainteresowanie obywateli dobrowolnymi formami ubezpieczeń emerytalnych. Jago zdaniem zadania CIE są już realizowane przez ZUS czy też Polski Funduszu Rozwoju, prowadzący ewidencje pracowniczych planów kapitałowych. Ponadto informacje o dostępnych sposobach oszczędzania na emeryturę publikowane są na stronach ZUS, KRUS, gov.pl czy też KNF i nie wymagają budowy odrębnego dedykowanego im systemu, którego prowadzenie generuje niepotrzebne koszty administracyjne. Poza tym informacje emerytalne nie zostały dotychczas wdrożone i udostępnione w CIE.

PUE ZUS z poziomu mObywatela

Nowa ustawa wprowadza również zmiany w ustawie z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350; dalej: SysUbSpołU). W art. 50 SysUbSpołU dodaje ust. 1ha dając możliwość ubezpieczonemu, który utworzył profil informacyjny w systemie teleinformatycznym ZUS, udostępnienie elementów informacji o stanie konta, w tym hipotetycznej emeryturze za pośrednictwem aplikacji mObywatel. Powyższe rozwiązanie stanowi kolejny krok zmierzający do informatyzacji usług publicznych z przekierowaniem do informacji PUE ZUS.

Wpływ uchylenia CIE na inne ustawy

Przedmiotowa ustawa wprowadza również zmiany w ustawach, które w sposób bezpośredni odnosiły się do CIE, tak też uchyleniu ulegają:

– art. 8 pkt 1b, art. 49 ust. 3a, art. 82 ust. 3a, art. 191 ust. 1c, art. 192b ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1113);

– art. 105 ust. 2c ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1646);

– art. 4a ustawy z 22.5.2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 583);

– art. 2 pkt 16a, art. 11 ust. 2a, art. 17a ustawy z 20.4.2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 707);

– art. 22b ust. 12, art. 22e ust. 2 , art. 22f, art. 48 ust. 2 zd. 2 ustawy z 20.4.2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 556);

– art. 282 ust. 3 pkt 9 ustawy z 22.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1034);

– art. 150 ust. 1 pkt 25 ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 722);

– art. 46 ust. 1 pkt 7 ustawy z 24.9.2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2025 r. poz. 274);

– art. 35 ust. 2a ustawy z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 838);

– art. 11 ust. 2 pkt 8 ustawy z 4.7.2019 r. o systemie instytucji rozwoju (Dz. U. z 2024 r. poz. 923);

– art. 86 pkt 20 ustawy z 27.1.2022 r. o dokumentach paszportowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1063).

Wejście w życie

Większość przepisów omawianej ustawy wejdzie w życie w standardowym terminie vacatio legis, czyli 14 dni od dnia ogłoszenia. Jedynie przepisy nadające odpowiednim podmiotom możliwość przekazania do ZUS elektronicznych danych i informacji ujętych w nowym art. 50b SysUbSpołU (otwartym funduszom, bankom prowadzącym indywidualne konta emerytalne lub indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego, instytucjom finansowym, zarządzającym pracowniczym programem emerytalnym) oraz przepisy dające możliwość udostępniania danych emerytalnych przez ZUS za pośrednictwem mObywatel wejdą w życie z 1.1.2026 r.

Ułatwienia w walce z oszustami w ubezpieczeniach OC

Geneza i główne cele zmian

Rosnąca liczba przypadków kradzieży danych osobowych, a w szczególności numerów PESEL, stała się poważnym problemem w kontekście rynku ubezpieczeń. Przestępcy, mając dostęp do skradzionych informacji, zawierają w imieniu ofiar obowiązkowe umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. To działanie naraża prawowitych właścicieli danych na nieprzewidziane konsekwencje finansowe i prawne, związane z posiadaniem ubezpieczenia, o którym nie wiedzą, a także z ewentualnymi roszczeniami odszkodowawczymi.

Głównym celem projektowanych zmian jest zapewnienie ochrony tożsamości i danych klientów poprzez wprowadzenie mechanizmów, które uniemożliwią zawieranie umów ubezpieczenia na zastrzeżony numer PESEL. Obecnie zakłady ubezpieczeń nie mają prawnej możliwości weryfikacji w ogólnopolskim rejestrze, czy numer PESEL klienta został zastrzeżony, co stanowi poważną lukę w systemie zabezpieczeń.

Kluczowe rozwiązania

Szczegółowe rozwinięcie kluczowych zmian

Zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych

Zgodnie z art. 1 projektu ustawy, zakłady ubezpieczeń uzyskają kluczowe uprawnienie do weryfikacji statusu numeru PESEL. To rozwiązanie ma na celu przede wszystkim przeciwdziałanie oszustwom, w których przestępcy zawierają umowy ubezpieczenia OC pojazdów, wykorzystując skradzione dane osobowe osób, które zastrzegły swój PESEL.

Proces weryfikacji będzie odbywał się za pośrednictwem systemu teleinformatycznego Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego (UFG). UFG pełni w tym przypadku rolę węzła informacyjnego, co oznacza, że stanowi centralny, bezpieczny punkt wymiany danych między ubezpieczycielami a rządowym rejestrem zastrzeżeń numerów PESEL. Umożliwi to sprawną, zautomatyzowaną wymianę informacji, jednocześnie zapewniając, że każdy zakład ubezpieczeń nie będzie musiał budować własnego, oddzielnego połączenia z rejestrem państwowym. Dzięki temu, ubezpieczyciele będą mieli jasną informację, czy osoba, która chce zawrzeć umowę, jest prawowitym właścicielem danych, co w konsekwencji znacząco poprawi ochronę danych i tożsamości klientów przed nieuprawnionym wykorzystaniem.

Zmiany w ustawie o ewidencji ludności

Art. 2 projektu zakłada rozszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do dostępu do danych o zastrzeżeniu numeru PESEL. Do listy zostaną dodane zakłady ubezpieczeń oraz UFG, co zapewni legalną i bezpieczną wymianę informacji.

Fakultatywność weryfikacji a jej cel

Projektowana ustawa wprowadza fakultatywność weryfikacji, a nie jej bezwzględny obowiązek. To rozwiązanie jest celowe z uwagi na specyfikę ubezpieczeń obowiązkowych.

W interesie samych ubezpieczycieli leży potwierdzanie tożsamości klienta, dlatego należy oczekiwać, że sami wypracują odpowiednie procedury, aby minimalizować ryzyko kradzieży tożsamości.