Stan faktyczny
W 2010 roku M.K. i S.R. pobrali się, a rok później kupili mieszkanie wraz z miejscem postojowym w garażu ze środków uzyskanych na podstawie zawartej z Bankiem „A.” S.A. umowy kredytu hipotecznego. W 2014 r. M.K. i S.R. rozwiedli się, wkrótce też oboje założyli nowe rodziny. M.K. wyprowadziła się wraz z dzieckiem do domu partnera. Natomiast S.R. pozostał we wspólnym mieszkaniu, w którym zamieszkała również jego nowa partnerka i dzieci. Byli małżonkowie przez kilka lat nie mogli porozumieć się co do podziału majątku. M.K. wielokrotnie próbowała porozumieć się z S.R. i doprowadzić do odłączenia jej od kredytu lub sprzedaży mieszkania. Były mąż wbrew deklaracjom nie chciał współpracować, nie dostarczał do Banku „A.” S.A. niezbędnych dokumentów, w ostatniej chwili wycofywał się z uzgodnionych działań.
W końcu M.K. skierowała sprawę na drogę sądową. W trakcie postępowania o podział majątku wspólnego S.R. domagał się przyznania mu wyłącznej własności mieszkania z obowiązkiem spłaty byłej żony. Twierdził, że tutaj znajduje się centrum jego życia rodzinnego i zawodowego. S.R. dowodził, że samodzielnie spłaca kredyt i uiszcza wszystkie opłaty związane z mieszkaniem. M.K. nie zgadzała się na przyznanie jej mieszkania z obowiązkiem spłaty, chciała sprzedaży lokalu na wolnym rynku, jako rozwiązania najbardziej korzystnego dla obojga współwłaścicieli. Podkreślała, że Bank „A.” S.A. nie wyraził zgody na zwolnienie jej z długu wynikającego z umowy kredytu hipotecznego, z uwagi na brak zdolności kredytowej S.R.
Sposoby zniesienia współwłasności
W ramach zniesienia współwłasności podział majątku wspólnego może nastąpić przez:
1) podział w naturze, czyli wydzielenie poszczególnym małżonkom, stosownie do przysługujących im udziałów, określonych składników majątku wspólnego; jeżeli wartość tych składników jest mniejsza od wartości udziału może być ona wyrównana przez stosowanie dopłat;
2) przyznanie na wyłączną własność pewnych przedmiotów w całości jednemu małżonkowi z obowiązkiem spłaty drugiego;
3) podział cywilny polegający na sprzedaży przedmiotów należących do majątku wspólnego. Uzyskana w ten sposób kwota pieniężna ulega podziałowi w stosunku do wielkości przypadających małżonkom udziałów.
Sąd powinien dążyć do takiego podziału składników majątku dorobkowego, który byłby akceptowany przez wszystkich współwłaścicieli. Zgodny wniosek ma jednak miejsce jedynie wówczas, gdy uzgodnieniem uczestników objęte są wszystkie istotne w postępowaniu o zniesienie współwłasności kwestie, czyli sposób zniesienia, wysokość dopłat i warunki ich spłaty (zob. wyrok z 14.3.2017 r., II CSK 221/16). W razie braku porozumienia oraz braku możliwości dokonania fizycznego podziału, sąd decyduje o wyborze pomiędzy przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży. Tego wyboru sąd ma dokonać, zgodnie z art. 212 § 2 KC, stosownie do okoliczności, którymi mogą być m.in.: zawód, wiek, rodzaj wspólnej nieruchomości, sytuacja rodzinna i majątkowa współwłaścicieli. Należy też rozważyć, czy w razie przyznania rzeczy jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty, ma on realne możliwości jej uiszczenia (zob. postanowienie SN z 9.4.2025 r., I CSK 3040/24, Legalis; postanowienie SN z 30.6.2023 r., I CSK 3322/22, Legalis). Sąd, oceniając możliwości finansowe współwłaściciela obowiązanego do spłaty, powinien ocenić różne sposoby spłaty, w tym spłatę w ratach (zob. postanowienie SN z 4.9.2024 r., I CNP 1/24, Legalis; postanowienie SN z 6.8.2024 r., I CSK 3303/23, Legalis).
W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd nie może wbrew woli uczestnika przyznać mu określonego składnika majątkowego i zasądzić od niego na rzecz innego uczestnika spłatę lub dopłatę (art. 46 KRO w zw. z art. 1035 KC i art. 212 § 2 KC). Przyczyny braku zgody na taki sposób wyjścia ze współwłasności, jak również względy na zasady współżycia społecznego czy interesy majątkowe lub życiowe uczestników nie mają tu znaczenia (zob. postanowienie SN z 7.2.2022 r., II CSKP 67/22, Legalis). Jeżeli przy zniesieniu współwłasności żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu określonej rzeczy, sąd zarządza podział cywilny rzeczy, czyli sprzedaż licytacyjną (zob. postanowienie SN z 14.11.2012 r., II CSK 187/12, Legalis).
Postępowanie działowe
SR w W. ustalił, że udziały M.K. i S.R. w majątku wspólnym, w skład którego wchodzi mieszkanie o wartości 519 tys. zł oraz miejsce postojowe o wartości 28 tys. zł, są równe. W ocenie Sądu I instancji nie był możliwy podział fizyczny lokalu mieszkalnego, nie było także możliwości przyznania lokalu na własność jednej strony z obowiązkiem spłaty drugiej. M.K. nie zgadzała się na przyznanie jej mieszkania, zaś S.R. nie zdołał wykazać, aby miał możliwość spłaty byłej żony. Wobec tego SR w W. zarządził sprzedaż licytacyjną mieszkania i miejsca postojowego, a uzyskaną kwotę, po potrąceniu kosztów, w pierwszej kolejności przeznaczył na spłatę zadłużenia kredytowego. Sąd odłożył rozstrzygnięcie o wzajemnych roszczeniach byłych małżonków oraz o podziale w pozostałym zakresie sumy uzyskanej ze sprzedaży licytacyjnej do czasu jej przeprowadzenia.
Na skutek apelacji S.R. SO w W. zmienił zaskarżone postanowienie jedynie w części dotyczącej aktualizacji wartości składników majątku wspólnego, oddalając apelację w pozostałym zakresie. Wartość mieszkania określono na 690 tys. zł, zaś udziału we własności garażu na 32 tys. zł. SO w W. podzielił stanowisko SR w W., że ani podział fizyczny lokalu mieszkalnego, ani przyznanie lokalu na własność jednej ze stron z obowiązkiem spłaty drugiej, również w ratach, nie były możliwe. SO w W. stwierdził, że współwłasność ze swej istoty jest stanem przejściowym i każdy ze współwłaścicieli może, zgodnie z art. 210 KC, żądać jej zniesienia. Wbrew twierdzeniom S.R., nie ma podstaw do oddalenia wniosku o podział majątku tylko dlatego, że sprzedaż licytacyjna pozbawi jego rodzinę mieszkania, podczas gdy M.K. mieszka w domu. Sąd podkreślił, że dom, w którym przebywa M.K., należy do jej partnera. Konieczność zaspokojenia potrzeb życiowych obecnej rodziny S.R. nie może być priorytetem w sprawie, w której sąd dokonuje podziału majątku zgromadzonego przez inną rodzinę, którą stanowili S.R. i M.K., co ma również wpływ na sytuację życiową ich wspólnego małoletniego syna mieszkającego z matką.
S.R. na żadnym etapie postępowania nie zdołał wykazać, że dysponuje środkami na spłatę udziału M.K. lub że ma możliwość spłacenia jej w racjonalnych ratach. Przedstawiane przez niego dokumenty dotyczyły w istocie środków posiadanych przez jego partnerkę. Dodatkowo M.K. wykazała, że z uwagi na zachodzące w spłacie kredytu liczne opóźnienia S.R. został wpisany do rejestru Bankowej Informacji Kredytowej, zaś alimenty na ich wspólne dziecko były egzekwowane z emerytury byłego męża. W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, że spłacanie przez S.R. rat kredytu nie może decydować o przyznaniu mu mieszkania na własność. Po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, opłaty z tego tytułu zostaną rozliczone w ramach wzajemnych spłat. W uzasadnieniu odniesiono się również do zarzutów S.R., że tylko on pokrywa opłaty związane z utrzymaniem lokalu. Sąd stwierdził, że skoro z mieszkania korzysta wyłącznie S.R. oraz jego rodzina, to nie można oczekiwać i egzekwować tych opłat od M.K., która na skutek postawy byłego męża od lat nie ma dostępu do mieszkania. W ocenie SO w W., M.K. podjęła wszelkie możliwe rozwiązania, by uchronić strony od sprzedaży licytacyjnej, ale postawa S.R. uniemożliwiła inne zakończenie sprawy.
Stanowisko SN
S.R. wniósł skargę kasacyjną twierdząc, że jest ona oczywiście zasadna z uwagi na rażącą niesprawiedliwość zaskarżonego postanowienia. S.R. zarzucił również, że SO w W. nadmiernie skupił się na materialnym aspekcie zniesienia współwłasności, traktując zbyt pobieżnie inne okoliczności, w tym potrzeby mieszkaniowe uczestników postępowania.
SN odmówił S.R. przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Samo przeświadczenie uczestnika, że zaskarżone orzeczenie jest niesprawiedliwe, nie świadczy o wadliwości przyjętego sposobu podziału. W ocenie SN, SO w W. szeroko i wnikliwie rozważył interesy uczestników i wyjaśnił, jakimi względami kierował się podzielając ocenę SR w W. co do konieczności wyjścia ze współwłasności przez sprzedaż licytacyjną nieruchomości. S.R. na żadnym etapie postępowania nie udowodnił, że posiada środki wystarczające na spłatę byłej żony lub zdolność kredytową pozwalającą na zaciągnięcie kredytu, który umożliwiłby tę spłatę. SN wskazał na konieczność badania sytuacji materialnej i oceny realnej możliwości wywiązania się z obowiązku spłaty przez współwłaściciela, któremu rzecz miałaby zostać przydzielona. Co istotne, badanie to powinno dotyczyć wyłącznie współwłaściciela, a nie osób trzecich.
Postanowienie SN z 15.5.2026 r., I CSK 2965/25, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
