Stan faktyczny
GT, mający obywatelstwa niemieckie i włoskie, oraz LS, mająca obywatelstwo rosyjskie, którzy na stałe mieszkają w RFN, zawarli w 2017 r. w kościele w Neapolu małżeństwo, które zostało zarejestrowane w urzędzie stanu cywilnego tego miasta.
W 2022 r. GT wniósł pozew o rozwód do sądu w Stuttgarcie (RFN). W ramach tego postępowania sąd ten ma również orzec w zakresie majątkowych skutków ustania małżeństwa.
GT wniósł też do sądu kościelnego w Neapolu o stwierdzenie nieważności małżeństwa konkordatowego. W orzeczeniu z 2024 r. sąd ten uwzględnił ów wniosek. Sąd apelacyjny w Neapolu, do którego wpłynął wniosek o uznanie cywilnoprawnej skuteczności prawomocnego i wykonalnego orzeczenia stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego nie rozstrzygnął jeszcze w przedmiocie tego wniosku. Natomiast w trakcie tego postępowania sąd w Stuttgarcie zawiesił postępowanie w przedmiocie powództwa o rozwód i związanych z nim żądań w zakresie majątkowych skutków rozwiązania małżeństwa. W przekonaniu tego sądu, gdyby sąd apelacyjny w Neapolu uwzględnił wniosek o uznanie cywilnoprawnej skuteczności orzeczenia sądu kościelnego stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego, toczące się przed nim postępowanie rozwodowe stałoby się bezprzedmiotowe.
Sąd powziął wątpliwości, czy postępowanie toczące się przed sądem apelacyjnym w Neapolu mające na celu uznanie cywilnoprawnej skuteczności tego orzeczenia sądu kościelnego wchodzi w zakres „pozwu lub wniosku o unieważnienie małżeństwa”, który może skutkować stanem zawisłości sprawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) Nr 2201/2003 z 27.11.2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1347/2000 (Dz.Urz. UE L z 2003 r., Nr 338, s. 1; rozporządzenie Bruksela II bis).
Stanowisko TS
Zgodnie z art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003 stanowił, że jeżeli pozwy lub wnioski o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa między tymi samymi stronami zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, zawiesza z urzędu postępowanie do czasu ustalenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek.
Co do treści art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003, TS orzekł już, że zgodnie z treścią tego przepisu, o ile istotne jest, aby te pozwy lub wnioski dotyczyły tych samych stron, o tyle mogą mieć one odmienny przedmiot, pod warunkiem że dotyczą separacji, rozwodu lub unieważnienia małżeństwa (wyrok TS z 16.1.2019 r., Liberato, C-386/17, Legalis, pkt 35). Wynika z tego, że stan zawisłości sprawy zakłada, że postępowania toczące się przed sądami różnych państw członkowskich mają na celu rozwiązanie lub „rozluźnienie” więzi małżeńskiej.
Trybunał wskazał, że przedmiotem ww. postępowania wszczętego przed sądem w Neapolu nie jest jako takie rozwiązanie lub rozluźnienie więzi małżeńskiej. Po pierwsze bowiem, w chwili wszczęcia takiego postępowania rozwiązanie związku małżeńskiego było już dokonane, ponieważ związek ten został uznany za nieważny prawomocnym i wykonalnym orzeczeniem wydanym przez sąd kościelny. Postępowanie przed włoskim sądem ma na celu wyłącznie uznanie w porządku prawnym tego państwa cywilnoprawnej skuteczności orzeczenia sądu kościelnego. Po drugie, zakres kontroli sprawowanej przez sąd państwowy w ramach tego postępowania jest ograniczony do aspektów wyraźnie wymienionych w art. 8 ust. 2 Konkordatu laterańskiego, a sąd państwowy nie może badać co do istoty orzeczenia sądu kościelnego. W konsekwencji TS uznał, że postępowanie wszczęte przed sądem państwowym w celu uznania cywilnoprawnej skuteczności wykonalnego orzeczenia stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego, wydanego przez sąd kościelny na podstawie konkordatu laterańskiego, nie wchodzi w zakres pojęcia „pozwu lub wniosku o unieważnienie małżeństwa” w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003.
Trybunał uznał, że powyższą wykładnię potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się ten przepis.
Z orzecznictwa TS wynika, że system rozdziału jurysdykcji ustanowiony przez rozporządzenie Bruksela II bis w zakresie rozwiązania związku małżeńskiego nie ma na celu wykluczenia zbiegu jurysdykcji. Przeciwnie, współistnienie kilku właściwych sądów zostało przewidziane wyraźnie, i to bez ustanawiania między nimi hierarchii (wyrok TS z 13.10.2016 r., Mikołajczyk, C-294/15, Legalis, pkt 47).
Jurysdykcja włoskiego sądu, do którego wpłynął wniosek o uznanie cywilnoprawnej skuteczności wykonalnego orzeczenia stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego, wydanego przez sąd kościelny na podstawie Konkordatu laterańskiego, nie jest określana na podstawie kryteriów przewidzianych w art. 3 rozporządzenia 2201/2003, lecz na podstawie szczególnych zasad ustanowionych w tym traktacie zawartym między Stolicą Apostolską a Republiką Włoską. Wobec powyższego postępowanie, w którym został złożony taki wniosek, nie może prowadzić do stanu zawisłości sprawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003 w związku z art. 3 rozporządzenia 2201/2003.
Trybunał uznał, że powyższej wykładni wynikającej z treści art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003, za którą przemawia kontekst, w jaki wpisuje się ten przepis, nie podważają cele realizowane przez to rozporządzenie. Celem rozporządzenia Bruksela II bis jest m.in. w oparciu o zasadę wzajemnego zaufania jako fundament dla stworzenia prawdziwej przestrzeni sprawiedliwości na poziomie Unii, uznawania wydawanych w państwach członkowskich orzeczeń w dziedzinie rozwodów, separacji lub unieważnienia małżeństw.
W szczególnym kontekście traktatów zawartych między Stolicą Apostolską a niektórymi państwami członkowskimi art. 63 rozporządzenia 2201/2003 wpisuje się w ogólny cel realizowany przez to rozporządzenie, polegający na ułatwieniu uznawania i uproszczonego wykonywania orzeczeń dotyczących nieważności małżeństwa wydanych na podstawie tych traktatów. Rzecznik generalny stwierdził (pkt 49 i 50 opinii), że artykuł ten ma na celu rozszerzenie systemu uznawania przewidzianego w tym rozporządzeniu na orzeczenia dotyczące stwierdzenia nieważności małżeństwa wydane na podstawie konkordatów zawartych między Stolicą Apostolską a niektórymi państwami członkowskimi w celu zapewnienia pełnej skuteczności tych traktatów. Natomiast ów artykuł nie ma na celu poddania tych orzeczeń wszystkim zharmonizowanym zasadom ustanowionym w rozporządzeniu 2201/2003, a w szczególności przepisom dotyczącym jurysdykcji, wśród których jest art. 19 rozporządzenia 2201/2003.
Reasumując TS orzekł, że art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, iż pojęcie „pozwu lub wniosku o unieważnienie małżeństwa” w rozumieniu tego przepisu nie obejmuje postępowania wszczętego przed sądem państwa członkowskiego w celu uznania cywilnoprawnej skuteczności wykonalnego orzeczenia stwierdzającego nieważność małżeństwa konkordatowego, jeżeli to orzeczenie zostało wydane przez sąd kościelny na podstawie traktatu międzynarodowego, o którym mowa w art. 63 rozporządzenia 2201/2003, zawartego między Stolicą Apostolską a tym państwem członkowskim.
Komentarz
Niniejszy wyrok dotyczy istotnych i „drażliwych” relacji między unijnym prawem rodzinnym w zakresie rozwodów a krajowymi procedurami uznawania kościelnych wyroków unieważniających małżeństwa konkordatowe, w kontekście zasad co do zawisłości sprawy ustanowionych w art. 19 rozporządzenia 2201/2003. Trybunał wyjaśnił, że przypadek, w którym do sądu jednego z państw członkowskich najpierw został wniesiony pozew o rozwód, a później do sądu innego państwa członkowskiego, wniesiono o stwierdzenie cywilnoprawnej skuteczności wyroku stwierdzającego nieważność małżeństwa zawartego w tym ostatnim państwie zgodnie z przepisami prawa kanonicznego, przy czym ów wykonalny wyrok został wydany przez sąd kościelny, którego jurysdykcja jest uznawana w tym państwie członkowskim – nie jest objęty zawisłością sprawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003. Tego ostatniego postępowania nie można utożsamiać z postępowaniem w sprawie unieważnienia małżeństwa w rozumieniu tego przepisu.
Warto zwrócić uwagę, że dla zrozumienia tej materii pomocna może być również wnikliwa opinia rzecznika generalnego w tej sprawie.
Należy również zaznaczyć, że chociaż rozporządzenie Bruksela II bis zostało uchylone rozporządzeniem Bruksela II ter – rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25.6.2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.Urz. UE L z 2019 r. Nr 178, s. 1), mającym zastosowanie od 1.8.2022 r., to powyższa wykładnia zawarta w tym wyroku TS zachowuje aktualność i powinna być przywołana przy stosowaniu art. 20 ust. 1 rozporządzenia 2019/1111. Ze względu na charakter prawny tych rozporządzeń i ich bezpośredni skutek również polskie sądy powinny stosować powyższą wykładnię Trybunału przy rozpatrywaniu podobnych spraw.
Wyrok TS z 24.9.2026 r., Zelabrich, C-190/25, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
