Kluczowe zmiany

Podpisana nowelizacja ustawy wprowadza szereg definicji i mechanizmów prawnych, które zmieniają dotychczasowe zasady kontroli i orzekania. Do najważniejszych zmian należą:

  • definicja „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia” – koniec z uznaniowością kontrolerów; ustawa wprost wskazuje, że wykonywanie „zwykłych czynności dnia codziennego” lub czynności incydentalnych wymuszonych istotnymi okolicznościami nie powoduje utraty prawa do zasiłku,
  • fizjoterapeuci i pielęgniarki jako orzecznicy – przełamanie monopolu lekarzy; fizjoterapeuci będą mogli orzekać w sprawach rehabilitacji leczniczej, a pielęgniarki w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji,
  • zwolnienie lekarskie na „wybrany etat” – wprowadzono możliwość wystawienia zwolnienia od pracy tylko dla jednego tytułu zatrudnienia, jeżeli rodzaj pracy w drugim miejscu pozwala na jej wykonywanie mimo choroby,
  • zasada jednoosobowego orzekania – wprowadzono regułę, że orzeczenia w obu instancjach wydawane są jednoosobowo, co ma przyspieszyć procedury. Składy trzyosobowe będą powoływane tylko w sprawach szczególnie skomplikowanych w II instancji,
  • nowe standardy kontroli L4 – kontrola musi być przeprowadzana z poszanowaniem prywatności, bez ustalania stałych terminów i w sposób niezakłócający procesu leczenia; ustawodawca kładzie nacisk na adekwatność i proporcjonalność środków,
  • elektroniczne wezwania na badania – ZUS będzie mógł skutecznie doręczać zawiadomienia o terminie badania orzeczniczego telefonicznie lub elektronicznie, co usprawni przepływ informacji.

Geneza zmian – System na granicy wydolności

Uzasadnienie reformy opiera się na diagnozie niewydolności dotychczasowego systemu orzecznictwa. Braki kadrowe wśród lekarzy orzeczników ZUS powodowały wydłużanie się kolejek do orzeczeń, co z kolei opóźniało wypłatę świadczeń dla obywateli. Jak wskazano w informacji prasowej do ustawy, celem zmian jest „zapewnienie lepszych warunków pracy dla lekarzy orzeczników”, co ma zachęcić medyków do podejmowania współpracy z ZUS. Równie istotnym impulsem była potrzeba doprecyzowania przepisów dotyczących utraty prawa do zasiłku chorobowego. Dotychczasowa praktyka orzecznicza i sądowa bywała niejednolita, a media wielokrotnie opisywały przypadki osób pozbawianych zasiłku za prozaiczne czynności, jak wyjście na spacer zalecany przez lekarza czy zrobienie niezbędnych zakupów. Nowelizacja ustawy z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 501; dalej: ZasiłkiU) ma na celu wyeliminowanie takich sytuacji i wdrożenie rozwiązań bardziej życiowych.

Prawo pracy – Sprawdź aktualną listę szkoleń Sprawdź

Koniec pułapki „zakupów na L4”

Jedną z najbardziej oczekiwanych przez społeczeństwo zmian jest nowelizacja art. 17 ZasiłkiU. Dotychczasowy przepis ogólnie mówił o utracie prawa do zasiłku w przypadku wykonywania pracy zarobkowej lub wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z jego celem. Brak definicji tych pojęć rodził pole do nadużyć interpretacyjnych.

Nowe przepisy wprowadzają jasne definicje legalne:

  • praca zarobkowa – to każda czynność o charakterze zarobkowym, ale z wyraźnym wyłączeniem „czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności”. Co ważne, ustawa zastrzega, że „istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy”. Oznacza to, że pracownik nie straci zasiłku, jeśli np. musi podpisać pilny dokument urzędowy, ale nie może być zmuszany do pracy przez szefa,
  • aktywność niezgodna z celem zwolnienia – to działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia. Kluczowe jest jednak ustawowe wyłączenie, gdyż za taką aktywność nie uważa się „zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności”.

Dzięki temu zapisowi chory pracownik zyskuje pewność prawną, że samodzielne wyjście po żywność, leki czy wizyta u bliskiej osoby wymagającej pomocy nie staną się podstawą do odebrania mu środków do życia, o ile nie stoją w sprzeczności z zaleceniami lekarskimi.

Pielęgniarka i fizjoterapeuta orzecznikami ZUS

Nowelizacja wprowadza rewolucyjną zmianę w strukturze kadrowej orzecznictwa ZUS. Do tej pory monopol na wydawanie orzeczeń mieli lekarze. Nowy art. 85a ust. 1 i 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 350; dalej: SysUbSpołU) rozszerza to grono:

  • fizjoterapeuci zyskują uprawnienia do wydawania orzeczeń w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej. Jest to racjonalne posunięcie, biorąc pod uwagę, że to właśnie fizjoterapeuci posiadają największą wiedzę praktyczną o sprawności ruchowej pacjentów i rokowaniach co do odzyskania sprawności,
  • pielęgniarki i pielęgniarze będą mogli orzekać w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji. Dotyczy to świadczeń opiekuńczych i dodatków pielęgnacyjnych, gdzie kluczowa jest ocena stopnia, w jakim pacjent radzi sobie z podstawowymi czynnościami życiowymi – obszar, który jest domeną pielęgniarstwa.

Aby zostać orzecznikiem, przedstawiciele tych zawodów będą musieli spełnić rygorystyczne wymogi kwalifikacyjne określone w nowym art. 85a ust. 6: posiadać tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa albo fizjoterapii oraz co najmniej pięcioletni staż pracy w zawodzie.

Elastyczne zwolnienie lekarskie

Nowością, która dostosowuje prawo do realiów nowoczesnego rynku pracy, jest możliwość wystawiania zwolnienia lekarskiego tylko dla określonego tytułu zatrudnienia. Reguluje to dodany art. 17 ust. 1d ZasiłkiU. W praktyce oznacza to, że osoba pracująca w dwóch miejscach, np. jako pracownik fizyczny na budowie i jako analityk danych zdalnie, w przypadku złamania nogi będzie mogła wziąć zwolnienie lekarskie z pracy fizycznej, a jednocześnie kontynuować pracę biurową. Odbywa się to „na żądanie ubezpieczonego”. Jest to zmiana odchodząca od automatyzmu, gdzie choroba wykluczała z wszelkiej aktywności zawodowej, nawet jeśli medycznie nie było ku temu przeciwwskazań przy specyficznym charakterze pracy. Ubezpieczony ma jednak obowiązek poinformować płatnika składek o okresie zwolnienia z innego tytułu.

Nowy standard kontroli – prywatność pod ochroną

Ustawa precyzuje również zasady przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich, zarówno przez ZUS, jak i przez pracodawców. Nowy art. 68a ust. 3 i 4 ZasiłkiU wprowadza cywilizowane standardy tych działań. Kontrola ma być dokonywana „w miarę potrzeb, bez ustalania z góry stałych jej terminów”, co ma zapobiec fikcyjności sprawdzania. Co jednak najważniejsze dla obywatela, kontrola musi być przeprowadzana z wykorzystaniem środków adekwatnych i proporcjonalnych, z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz innych domowników. Przepisy wprost zakazują działań, które mogłyby pogorszyć stan zdrowia kontrolowanego lub zakłócić proces leczenia. Czynności kontrolne mogą być prowadzone w miejscu zamieszkania, pobytu, pracy lub prowadzenia działalności gospodarczej. Kontrolujący ma prawo wstępu do tych miejsc, legitymowania osoby oraz żądania wyjaśnień. Z każdej kontroli sporządza się protokół, do którego osoba kontrolowana ma prawo wnieść zastrzeżenia w terminie 7 dni.

Usprawnienia systemowe i cyfryzacja

Wprowadzono zasadę jednoosobowego orzekania w obu instancjach, co ma przyspieszyć wydawanie decyzji. Wyjątkiem są sprawy „szczególnie skomplikowane”, które główny lekarz orzecznik może skierować do rozpatrzenia przez skład trzyosobowy. Duży nacisk położono na elektronizację. Zawiadomienia o terminie badania będą mogły być przekazywane telefonicznie lub elektronicznie. Samo orzeczenie będzie wydawane w postaci elektronicznej. Zmieniają się też zasady zatrudniania lekarzy w ZUS. Nowy art. 85b SysUbSpołU umożliwia zatrudnianie orzeczników nie tylko na umowę o pracę, ale także na podstawie umowy cywilnoprawnej, co ma uelastycznić rynek pracy i przyciągnąć specjalistów. Wynagrodzenia etatowych orzeczników będą powiązane z przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej, co ma zapewnić ich konkurencyjność.

Kalendarz zmian – vacatio legis

Ustawa przewiduje zróżnicowane terminy wejścia w życie poszczególnych przepisów, co wynika z konieczności dostosowania systemów informatycznych ZUS oraz przygotowania nowych kadr medycznych. Zgodnie z art. 43 nowelizacji:

  • zasadnicza część ustawy wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia,
  • przepisy dotyczące m.in. zmian w KPC oraz niektóre zmiany w ZasiłkiU wchodzą w życie szybciej, bo już po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia,
  • niektóre przepisy emerytalne wejdą w życie z 1.10.2026 r.,
  • Największe zmiany – nowe zasady orzekania, wymogi dla lekarzy orzeczników oraz pełna elektronizacja – wejdą w życie 1.1.2027 r., dając czas na szkolenia i wdrożenia.
Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →