Problem prawny i stan faktyczny
Ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu ma umożliwić prowadzenie postępowania z poszanowaniem praw osoby, której udział w sprawie może być istotny, mimo braku możliwości nawiązania z nią kontaktu. Wątpliwości pojawiają się jednak w sytuacji, gdy nie można ustalić miejsca pobytu uczestnika, a jednocześnie dostępne informacje wskazują, że ze względu na wiek jego dalsze życie jest nieprawdopodobne. Problem staje się szczególnie istotny w postępowaniach dotyczących nieruchomości, w tym w sprawach o zasiedzenie, w których konieczne może być ustalenie kręgu osób zainteresowanych wynikiem postępowania.
Zagadnienie to było przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z 23.6.2026 r., III CZP 45/25, Legalis. Pytanie prawne zostało przedstawione przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z 15.4.2025 r., III Ca 626/24, w związku z postępowaniem o zasiedzenie nieruchomości.
Sąd odwoławczy powziął wątpliwość, czy można ustanowić kuratora dla uczestnika nieznanego z miejsca pobytu, jeżeli z materiału sprawy wynika, że ze względu na wiek jego pozostawanie przy życiu jest nieprawdopodobne, a jednocześnie brak aktu zgonu.
Problem nie sprowadzał się zatem wyłącznie do sposobu ustalenia miejsca pobytu uczestnika. Dotyczył również tego, czy ustanowienie kuratora jest uzasadnione, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że osoba, którą miałby reprezentować, już nie żyje.
Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
W uchwale z 23 czerwca 2026 r., III CZP 45/25, Sąd Najwyższy przyjął, że nie jest uzasadnione ustanowienie kuratora dla uczestnika postępowania nieznanego z miejsca pobytu, jeżeli nieprawdopodobne jest, że ze względu na wiek pozostaje on przy życiu.
Uchwała wskazuje, że brak aktu zgonu nie musi sam w sobie uniemożliwiać sądowi uwzględnienia prawdopodobieństwa śmierci uczestnika. Okoliczność ta może zostać uprawdopodobniona na podstawie dostępnego materiału, w tym dokumentów pozwalających ustalić wiek danej osoby.
Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia mają przepisy dotyczące ustanowienia kuratora dla osoby, której miejsce pobytu nie jest znane, stosowane odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym.
Przesłanką ustanowienia kuratora dla strony lub uczestnika postępowania, którym ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony ich praw, jest to, aby ich miejsce pobytu nie było znane (art. 143 KPC w związku z art. 13 § 2 KPC). Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że nieznane miejsce pobytu nie jest tożsame z nieustalonym statusem życiowym danej osoby. Jeżeli z materiału sprawy wynika, że jej dalsze życie jest nieprawdopodobne, powstają podstawy do zakwestionowania zasadności ustanowienia kuratora.
Istotna jest przy tym relacja do art. 243 KPC, który dopuszcza uprawdopodobnienie okoliczności bez zachowania szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym. W konsekwencji nie można przyjmować, że jedynym środkiem pozwalającym uwzględnić prawdopodobieństwo śmierci jest akt zgonu.
Przykładowo dokument urzędowy wskazujący datę urodzenia może mieć znaczenie dla oceny, czy dana osoba nadal żyje. Nie oznacza to jednak, że sam wiek w każdym przypadku przesądza o wyniku tej oceny. Konieczne pozostaje uwzględnienie konkretnych okoliczności sprawy.
Sąd Najwyższy, jednoznacznie uznał, że każdej sprawie ustanowienie kuratora powinno być poprzedzone oceną, czy istnieją podstawy do przyjęcia, że osoba, którą kurator miałby reprezentować, pozostaje przy życiu.
Znaczenie uchwały dla stron postępowania
Wnioskodawca
Dla wnioskodawcy, zwłaszcza w sprawie o zasiedzenie, uchwała może mieć znaczenie w sytuacji, gdy ustalenie miejsca pobytu dawnego właściciela lub innego zainteresowanego jest niemożliwe, a dostępne informacje wskazują, że osoba ta najprawdopodobniej już nie żyje.
Nie oznacza to jednak, że wnioskodawca może poprzestać na ogólnym twierdzeniu, iż dana osoba prawdopodobnie nie żyje. Konieczne jest przedstawienie okoliczności pozwalających sądowi ocenić zasadność takiego stanowiska.
Pozostali uczestnicy
Z perspektywy pozostałych uczestników zasadnicze znaczenie ma prawidłowe ustalenie kręgu osób zainteresowanych wynikiem postępowania. Uchwała nie uzasadnia pomijania uczestników wyłącznie z powodu ich zaawansowanego wieku. Uchwała dotyczy zasadności ustanowienia kuratora, a nie kompleksowego rozstrzygnięcia kwestii następstwa prawnego po osobie zmarłej.
Sąd prowadzący postępowanie
Dla sądu uchwała oznacza możliwość uwzględnienia szerszego materiału przy ocenie, czy ustanowienie kuratora jest uzasadnione. Nie ma konieczności traktowania aktu zgonu jako jedynego środka pozwalającego na uwzględnienie prawdopodobieństwa śmierci. Jednak ocena powinna być oparta na konkretnych okolicznościach, a nie na automatycznym założeniu, że osoba w bardzo podeszłym wieku nie żyje.
Ocena rozstrzygnięcia
Stanowisko Sądu Najwyższego zasługuje na aprobatę w zakresie, w jakim przeciwdziała nadmiernemu formalizmowi procesowemu. Wymaganie aktu zgonu w każdej sytuacji mogłoby prowadzić do trudności w postępowaniach, w których uzyskanie takiego dokumentu jest niemożliwe, mimo istnienia innych informacji przemawiających za śmiercią uczestnika. Dopuszczenie uprawdopodobnienia tej okoliczności na podstawie dostępnych materiałów pozwala sądowi ocenić rzeczywiste potrzeby procesowe, zamiast ograniczać się do formalnego braku jednego dokumentu.
Z drugiej strony rozwiązanie to wymaga rozwagi. Zaawansowany wiek nie jest równoznaczny ze śmiercią, a błędna ocena może doprowadzić do pominięcia osoby, której prawa mogą zostać dotknięte orzeczeniem. Z tego względu słusznie Sąd Najwyższy zwraca uwagę na konieczność indywidualnego rozważenia okoliczności sprawy i odpowiedniego uzasadnienia stanowiska.
Podsumowanie
Uchwała Sądu Najwyższego z 23.6.2026 r., III CZP 45/25, Legalis, wskazuje, że ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu wymaga uwzględnienia tego, czy istnieją podstawy do przyjęcia, że osoba ta pozostaje przy życiu. Brak aktu zgonu nie wyklucza uprawdopodobnienia jej śmierci na podstawie innych dostępnych materiałów.
Praktyczne znaczenie rozstrzygnięcia polega na ograniczeniu nadmiernego formalizmu, szczególnie w postępowaniach dotyczących nieruchomości. Jednocześnie uchwała wymaga ostrożności w ocenie materiału sprawy, ponieważ zaawansowany wiek nie może samodzielnie przesądzać o śmierci uczestnika ani prowadzić do pominięcia osób, których udział w postępowaniu jest prawnie wymagany.
Uchwała SN z 23.6.2026 r., III CZP 45/25, Legalis
Zbigniew Cieślak, radca prawny w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
