- Projektowana regulacja wprowadza do polskiego porządku prawnego instytucję pieczy współdzielonej jako wyraźnie zdefiniowaną formę wykonywania władzy rodzicielskiej.
- Zaproponowana nowelizacja oznacza odejście od dotychczasowego modelu, w którym instytucja ta funkcjonowała wyłącznie na poziomie praktyki orzeczniczej i doktryny, bez jednoznacznej podstawy ustawowej, a tym samym bez jednolitych kryteriów jej stosowania.
- Jednocześnie projekt nie ogranicza się wyłącznie do wprowadzenia nowej instytucji prawa materialnego, lecz dokonuje szerokiej przebudowy regulacji procesowych oraz przepisów powiązanych, w tym w szczególności w zakresie postępowań rozwodowych, alimentacyjnych oraz opiekuńczych.
Cel projektowanych zmian
Projektodawca wychodzi z założenia, że obowiązujący stan prawny cechuje się istotnym brakiem spójności i przewidywalności w zakresie rozstrzygania o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej po rozstaniu rodziców, co wynika przede wszystkim z nieistnienia ustawowej definicji pieczy współdzielonej oraz braku wyraźnie określonych przesłanek jej orzekania, a w konsekwencji prowadzi do sytuacji, w której analogiczne stany faktyczne są oceniane odmiennie przez różne składy orzekające.
W uzasadnieniu projektu podkreślono jednocześnie, że proponowane rozwiązania stanowią odpowiedź na obserwowane przemiany społeczne, polegające na odejściu od tradycyjnego modelu przypisywania ról rodzicielskich według kryterium płci, na rzecz modelu zakładającego równorzędne uczestnictwo obojga rodziców w wychowaniu dziecka, także po rozpadzie ich związku, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w praktyce życia społecznego, jak i w ewolucji standardów ochrony praw dziecka.
Projektodawca akcentuje również potrzebę wzmocnienia więzi dziecka z obojgiem rodziców oraz realizacji jego prawa do wychowania przez oboje rodziców, przy jednoczesnym ograniczeniu negatywnych skutków rozwodu lub rozstania, w szczególności polegających na marginalizacji jednego z rodziców w życiu dziecka, a także zwiększenia efektywności postępowań sądowych poprzez koncentrację rozstrzygnięć dotyczących dziecka.
Zakres projektowanych zmian
Projektowana nowelizacja obejmuje szeroki i wielopłaszczyznowy zakres zmian legislacyjnych, które wykraczają poza sam KRO i ingerują również w regulacje procesowe oraz przepisy innych gałęzi prawa, w tym prawa podatkowego i systemu świadczeń społecznych.
W ujęciu systemowym zmiany te mają na celu nie tylko wprowadzenie nowej instytucji prawnej, lecz także zapewnienie jej spójnego funkcjonowania w całym systemie prawa poprzez dostosowanie regulacji powiązanych oraz eliminację dotychczasowych niespójności terminologicznych i konstrukcyjnych.
Szczegółowy zakres zmian
Wprowadzenie i konstrukcja pieczy współdzielonej
Projekt wprowadza do systemu prawa rodzinnego normatywną definicję pieczy współdzielonej jako jednej z form wykonywania władzy rodzicielskiej, polegającej na tym, że obojgu rodzicom pozostawia się pełną władzę rodzicielską, przy jednoczesnym powierzeniu każdemu z nich sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem w powtarzających się, choć niekoniecznie równych okresach (projektowany art. 58 § 1a1 KRO).
W uzasadnieniu podkreślono, że istota tej instytucji nie sprowadza się wyłącznie do fizycznego podziału czasu spędzanego z dzieckiem, lecz obejmuje przede wszystkim zachowanie pełnego zakresu władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców oraz ich realne współuczestnictwo w podejmowaniu decyzji dotyczących osoby i majątku dziecka.
Jednocześnie wskazano, że piecza współdzielona nie ma charakteru obligatoryjnego, lecz stanowi jedną z możliwych form uregulowania stosunków między rodzicami a dzieckiem.
Kryteria i przesłanki orzekania
Nowelizacja wprowadza katalog okoliczności, które sąd powinien uwzględniać przy rozstrzyganiu o powierzeniu pieczy współdzielonej (projektowany art. 58 § 1a2 KRO), obejmujący w szczególności:
- zdanie dziecka;
- wiek i stan zdrowia dziecka;
- zdolność rodziców do komunikacji i współpracy w sprawach dotyczących dziecka oraz ich sytuację osobistą;
- odległość pomiędzy miejscami pobytu rodziców;
- dotychczasowy podział obowiązków rodzicielskich.
Wszystkie wskazane przesłanki podlegają ocenie przez pryzmat nadrzędnej zasady dobra dziecka, która wymaga każdorazowo indywidualnej analizy stanu faktycznego, przy czym szczególne znaczenie przypisano zdolności rodziców do współpracy jako warunkowi efektywnego funkcjonowania pieczy współdzielonej.
Ochrona dobra dziecka i obowiązki rodziców
Projekt wzmacnia znaczenie obowiązku zapewnienia dziecku bezpieczeństwa jako elementu wykonywania władzy rodzicielskiej, wskazując, że obejmuje on zarówno ochronę przed przemocą, jak i zapewnienie warunków prawidłowego rozwoju duchowego dziecka oraz należyte przygotowanie do pracy odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 KRO).
W uzasadnieniu podkreślono, że stosowanie przemocy lub brak zapewnienia bezpieczeństwa wyklucza możliwość powierzenia pieczy współdzielonej i może prowadzić do ingerencji sądu w zakres władzy rodzicielskiej.
Zasady orzekania o kontaktach i alimentach
Nowelizacja przewiduje odstąpienie od orzekania o kontaktach w sytuacjach, w których rozstrzygnięcia te byłyby pozbawione praktycznego znaczenia, w szczególności:
- w przypadku umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, w rozumieniu ustawy z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 49) lub
- jeżeli są podstawy do wydania wyroku zaocznego albo
- miejsce pobytu jednego z rodziców nie jest znane.
Rozwiązanie to ma na celu racjonalizację postępowań oraz dostosowanie rozstrzygnięć sądowych do rzeczywistej sytuacji dziecka.
Zmiany w postępowaniu sądowym i zabezpieczeniu
Projekt wprowadza mechanizmy koncentracji postępowań dotyczących dziecka. Zgodnie z projektowanym brzmieniem art. 445 § 1 KPC w czasie trwania sprawy o rozwód lub o separację nie może być wszczęta odrębna sprawa o zaspokojenie potrzeb rodziny i o alimenty pomiędzy małżonkami albo pomiędzy nimi a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi. Taką sprawę sąd przekaże sądowi, w którym toczy się sprawa o rozwód lub o separację, który rozpoznaje pozew lub wniosek o zabezpieczenie w tej sprawie jako wniosek o udzielenie zabezpieczenia od daty ich wniesienia. Zaproponowane rozwiązanie ma zapobiegać długotrwałemu zawieszaniu postępowań i rozproszeniu kompetencji.
Jednocześnie, zgodnie z projektowanym art. 7561a KPC, udzielając zabezpieczenia w przedmiocie wykonywania pieczy nad dzieckiem, sąd orzeka pieczę współdzieloną do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, chyba że sprzeciwia się temu dobro dziecka lub jedno z rodziców nie wyraża zgody na powierzenie mu pieczy nad dzieckiem.
Konsekwencje w innych dziedzinach prawa
Wprowadzenie pieczy współdzielonej skutkuje koniecznością dostosowania przepisów podatkowych i regulacji dotyczących świadczeń publicznych, w szczególności poprzez wprowadzenie zasady podziału świadczeń między rodziców sprawujących pieczę nad dzieckiem w ustawie z 11.2.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576).
Jednocześnie dokonano ujednolicenia terminologii poprzez zastąpienie pojęcia „opieki naprzemiennej” terminem „piecza współdzielona” w ustawie z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 163), ustawie z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208) i ustawie z 15.5.2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz wychowywaniu dziecka „Aktywny rodzic” (Dz.U. z 2024 r. poz. 858).
Etap legislacyjny
Projekt przewiduje uznanie dotychczasowych orzeczeń odpowiadających modelowi pieczy współdzielonej za zgodne z nowymi przepisami oraz stosowanie nowych regulacji do spraw w toku.
Zgodnie z projektowanymi przepisami ustawa ma wejść w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, co ma zapewnić odpowiedni czas na przygotowanie organów stosujących prawo do wdrożenia nowych rozwiązań.
Projekt podlega obecnie opiniowaniu.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
