Odsetki w nadmiernej wysokości sprzeczne z zasadami współżycia społecznego

Stanowisko SR i Prokuratora

Sąd Rejonowy nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym nakazał pozwanemu D.G., aby zapłacił powodowi M.S. kwotę 650 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości po 20 zł za każdy dzień opóźnienia, poczynając od 28.9.2007 r. do dnia zapłaty oraz 30 zł tytułem kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, albo wniósł w tymże terminie sprzeciw.

Prokurator Generalny wniósł skargę nadzwyczajną. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono m.in. naruszenie ochrony własności oraz ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą. Wskazano także na brak ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Zarzut dotyczył wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów umowy pożyczki. Z tej umowy wynikało dochodzone zobowiązanie. Podniesiono, że zapisy umowy przewidywały rażąco wygórowane oprocentowanie, nieproporcjonalne do wysokości pożyczki. Oprocentowanie to znajdowało się na poziomie zabronionym przez prawo i w istocie zmierzało do obejścia zakazu lichwy. Wskazano, że postanowienia te istotnie naruszały równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanego konsumenta. W tej sytuacji Sąd powinien był skierować sprawę do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym.

Zaniechanie tego obowiązku miało skutkować bezpodstawnym wzbogaceniem strony powodowej. Jednocześnie naruszało prawo do własności D.G. jako konsumenta. Ponadto zarzucono błędne uznanie przez SR, że zachodzą podstawy do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. Zdaniem skarżącego sprawa powinna zostać skierowana do rozpoznania na rozprawie. Podkreślono, że z treści pozwu oraz załączonych dokumentów jasno wynikało, iż roszczenie w zakresie żądanych odsetek było oczywiście bezzasadne. Wskazano, że roszczenie to było nieważne na podstawie art. 58 KC. Było bowiem sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 353¹ KC oraz z zasadami współżycia społecznego.

W konsekwencji nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym nie powinien zostać wydany. Zdaniem Prokuratora doszło również do naruszenia przepisów art. 359 § 2¹ KC, art. 359 § 2² KC, oraz 359 § 2³ KC, przez ich niezastosowanie i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty odsetek stanowiących 92% w skali miesiąca, podczas gdy wskazane przepisy w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której wynikał obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez Sąd, stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego NBP, a jeżeli przekracza tę wysokość, to należą się odsetki maksymalne.

W zarzutach dodano, że odsetki umowne w wysokości 92% miesięcznie i 1123% w stosunku rocznym mają charakter „lichwiarski” i są obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy zarówno jej treść, jak i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia odsetek mających charakter „lichwiarski” są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami współżycia społecznego. Wydanie nakazu nie było dopuszczalne.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy uchylił w całości zaskarżony nakaz zapłaty jako nieodpowiadający prawu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania SR.

Przechodząc do zasadniczych rozważań, SN wskazał, że konfrontacja zaskarżonego nakazu zapłaty z zarzutami skargi nadzwyczajnej, a przyjmując szerszą perspektywę – ze standardami nie tylko demokratycznego państwa prawnego – musi prowadzić do wniosku o bezprawnym charakterze orzeczenia wydanego przez SR. Stopień szkodliwości społecznej skutków, jakie wytworzone zostały w związku z wydaniem i uprawomocnieniem się spornego nakazu zapłaty, pozwala jednoznacznie stwierdzić, jak ważną instytucją dla obrotu prawnego jest skarga nadzwyczajna – art. 89 i n. ustawy z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 622).

W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z tzw. lichwą. Należy przypomnieć, że na podstawie umowy pożyczki, kwota pożyczki udzielonej pozwanemu wynosiła 500 zł, zaś całkowity koszt pożyczki – 150 zł. Na tę kwotę składają się: opłata przygotowawcza – 75,00 zł, prowizja – 25,00 zł, opłata za obsługę – 50,00 zł. Kluczowe postanowienie przedmiotowej umowy, zawarte § 4 umowy, miało treść: „w przypadku niedokonania zwrotu pożyczki w terminie określonym w § 3 niniejszej umowy, strony ustalają opłatę za opóźnienie w wysokości 20 zł za każdy dzień opóźnienia począwszy od 28.9.2007 r. do dnia zapłaty. Zasądzenie zaskarżonym nakazem zapłaty odsetek na poziomie 20 zł dziennie oznacza, że wynosiły one w stosunku miesięcznym 92% i 1123% w stosunku rocznym. Bezrefleksyjne zasądzenie takich odsetek przez SR naruszyło nie tylko prawo, lecz także elementarne zasady współżycia społecznego.

Ze względu na niesporządzenie uzasadnienia spornego nakazu zapłaty (także już po wniesieniu skargi nadzwyczajnej), niemożliwym jest obecnie poznanie motywów, którymi kierował się Sąd, wydając orzeczenie. Należy jednak zauważyć, że w dacie zawarcia umowy oraz wydania nakazu zapłaty obowiązywał już art. 359 § 2^1-3 KC, wprowadzający tzw. odsetki maksymalne oraz zasadę, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Przepis ten miał (i nadal ma) moc bezwzględnie obowiązującą. Ich naruszenie przez SR w niniejszej sprawie jest oczywiste. Ponadto powinnością Sądu było skonstatowanie, że rozpatrywane zobowiązanie naruszać może choćby art. 353¹ KC, zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy powołał się na ugruntowane orzecznictwo, z którego wynika, że umowa pożyczki ze swej natury służy przede wszystkim interesowi pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy zapewniać wymierne korzyści, z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tym względzie nie może być wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa w art. 353¹ KC. W przeciwnym wypadku mogłoby to bowiem oznaczać przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru stosunku prawnego ukształtowanego tą umową, zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego. Zastrzeganie w umowie pożyczki między osobami fizycznymi odsetek w nadmiernej wysokości niemającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji, ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej, może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Należy zatem uznać, że wydanie przez SR nakazu zapłaty było niedopuszczalne, a sprawa winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym (zasadniczo na rozprawie). SR naruszył swym postępowaniem liczne zasady konstytucyjne, m.in. dyrektywę szczególnej ochrony konsumentów (art. 76 Konstytucji RP), zasadę prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a nade wszystko: kluczową klauzulę demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →