Oprocentowanie kosztów kredytu a sankcja kredytu darmowego w świetle orzecznictwa TSUE

Stan faktyczny

W 2022 r. P.W. i Bank PKO S.A. (dalej: Bank) zawarli umowę o kredyt konsumencki, która nie była przedmiotem indywidualnych ustaleń na kwotę 150 000 zł. Z tej kwoty na rzecz P.W. faktycznie wypłacono 133 214,92 zł, a pozostałe 16 785,08 zł było przeznaczone na pokrycie kosztów związanego z tym kredytem ubezpieczenia, zwanego „dobrowolnym”.

Powołując się na art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim z 12.5.2011 r. (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1362; dalej: KredytKonsU), P.W. złożył Bankowi oświadczenie w celu skorzystania z tzw. sankcji „kredytu darmowego”, w szczególności ze względu na nieprecyzyjne określenie podstawy naliczania odsetek, wskazanie błędnej RRSO oraz możliwość jednostronnej zmiany przez kredytodawcę opłat i prowizji. Zażądał on zwrotu już zapłaconej z tytułu kosztów kredytu kwoty 14 428,83 zł, czego Bank nie uwzględnił. Następnie P.W. wniósł do Sądu Rejonowego we Włodawie (sąd odsyłający) powództwo mające na celu, po pierwsze, ustalenie, że kredyt zostanie zwrócony bez odsetek i innych związanych z nim kosztów w terminach i na zasadach określonych w umowie, a po drugie, zasądzenie od Banku na jego rzecz kwoty 30 051,76 zł, czyli kwoty już spłaconych odsetek umownych oraz kwoty składki ubezpieczeniowej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Pytania prejudycjalne sądu odsyłającego odnosiły się do zgodności z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z 23.4.2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.Urz. UE L z 2008 r. Nr 133, s. 66) i dyrektywą Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29) praktyce zamieszczania w umowach o kredyt konsumencki, których treść nie jest wynikiem indywidualnych uzgodnień pomiędzy przedsiębiorcą (kredytodawcą) a konsumentem (kredytobiorcą), takich postanowień, które przewidują oprocentowanie nie tylko kwoty wypłaconej konsumentowi, ale również pozaodsetkowych kosztów kredytu, które nie są składnikami wypłaconej konsumentowi kwoty kredytu, a które składają się na całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta w wykonaniu jego zobowiązania wynikającego z umowy kredytu konsumenckiego.

Stanowisko TS

Trybunał stwierdził, że zdefiniowane w art. 3 dyrektywy 2008/48 pojęcia: „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta”, „całkowitej kwoty kredytu” i „całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta” do celów obliczenia RRSO, należy uznać za autonomiczne pojęcie prawa Unii, które podlega jednolitej wykładni na jej terytorium (wyrok TS z 16.7.2020 r., Soho Group, C-686/19, Legalis, pkt 39).

Pojęcie „całkowita kwota kredytu” w rozumieniu dyrektywy 2008/48, zostało zdefiniowane w art. 3 lit. l) dyrektywy 2008/48, jako maksymalna kwota lub łączne kwoty udostępnione na podstawie umowy o kredyt. Z orzecznictwa TS wynika, że aby zapewnić konsumentom obszerną ochronę, prawodawca Unii przyjął w art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48, szeroką definicję pojęcia „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta”, stanowiąc, że obejmuje on wszystkie koszty łącznie z odsetkami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, jakie konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych (wyrok TSUE z 26.3.2020 r., C-779/18, Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, pkt 39, Legalis). Ponadto, zgodnie z art. 3 lit. i) dyrektywy 2008/48 RRSO oznacza „całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta”, wyrażony jako wartość procentowa całkowitej kwoty kredytu w stosunku rocznym, w odpowiednich przypadkach wraz z kosztami, o których mowa w art. 19 ust. 2 dyrektywy 2008/48. Trybunał wskazał, że ponieważ pojęcie „całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta” zostało zdefiniowane w art. 3 lit. h) dyrektywy 2008/48 jako „suma całkowitej kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta”, to wynika z tego, że „całkowita kwota kredytu” i „całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta” są pojęciami odrębnymi i że w związku z tym „całkowita kwota kredytu” nie może obejmować żadnych kwot należących do całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta (wyrok TS z 21.4.2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, Legalis, pkt 85; Soho Group, pkt 42). I tak dyrektywa 2008/48 zawiera kompletną koncepcję podziału kwot należących do umów o kredyt konsumencki (wyrok C-686/19, pkt 43).

Pojęcie „stopa oprocentowania kredytu” zostało zdefiniowane w art. 3 lit. j) dyrektywy 2008/48, jako „oprocentowanie stosowane […] do wypłaconej kwoty kredytu”, TS stwierdził, że całkowita kwota kredytu i kwota wypłat określają całość kwot udostępnianych konsumentowi, co wyklucza kwoty powiązane przez kredytodawcę z pokryciem kosztów związanych z udzieleniem odnośnego kredytu, które to kwoty nie są w rzeczywistości wypłacane konsumentowi (wyrok Radlinger i Radlingerová, pkt 91). W pkt 87 i 88 wyroku Radlinger i Radlingerová, po podkreśleniu, że obliczenie RRSO zależy od całkowitej kwoty kredytu i że zgodnie z dyrektywą 2008/48 równanie podstawowe definiujące RRSO wyraża w ujęciu rocznym równość między, z jednej strony, sumą zaktualizowanych wartości wypłat, a z drugiej strony, sumą zaktualizowanych wartości spłat i opłat, Trybunał uznał, że w konsekwencji kwota wypłat w rozumieniu części I załącznika I do tej dyrektywy odpowiada całkowitej kwocie kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) dyrektywy 2008/48. Tym samym ani całkowita kwota kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48, ani wypłacona kwota kredytu w rozumieniu art. 3 lit. j) dyrektywy 2008/48 nie obejmuje żadnych kwot, których przeznaczeniem jest wywiązanie się ze zobowiązań podjętych w ramach odnośnej umowy o kredyt, takich jak koszty administracyjne, odsetki, prowizje czy wszelkie inne typy kosztów, które musi ponieść konsument (wyrok Radlinger i Radlingerová, pkt 86). Dotyczy to również kosztów ubezpieczenia, które zostały zakwalifikowane przez sąd odsyłający jako pozaodsetkowe koszty kredytu, które stanowią podkategorię „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta” w rozumieniu art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48.

Przy czym TS zastrzegł, że powyższe stanowisko, wynikające z wyroków w sprawie Radlinger i Radlingerová, oraz w sprawie Mikrokasa i Revenue Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, a także w sprawie Soho Group, nie skutkuje ograniczeniem rodzajów kosztów lub opłat, jakie kredytodawca może nałożyć na konsumenta w ramach umowy o kredyt. Kredytodawca może bowiem nie stosować umownej stopy oprocentowania do kwot odpowiadających kosztowi kredytu, unikając jednocześnie stopniowej utraty wartości pieniądza w czasie poprzez proporcjonalnie wyższą stopę oprocentowania kredytu, odzwierciedlającą koszt niepobierania odsetek od kwot odpowiadających kosztowi kredytu. Kredytodawca może zatem udostępnić kredyt również konsumentom, którzy nie dysponują żadnym kapitałem początkowym, w celu sfinansowania kosztów wynikających z zawarcia umowy o kredyt.

Reasumując TS orzekł, że art. 3 lit. g) i j) w zw. z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie włączeniu do umów o kredyt konsumencki warunków przewidujących stosowanie stopy oprocentowania nie tylko do całkowitej kwoty kredytu, lecz również do kwot przeznaczonych na pokrycie kosztów związanych z tym kredytem i wchodzących w związku z tym w skład całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta.

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →