Stan faktyczny
W 2007 r. J.D. i A.D. zawarli Bankiem „A”. umowę kredytu denominowanego we franku szwajcarskim. Rok później strony umowy podpisały aneks, na mocy którego ustalono, że kredyt denominowany został udzielony w złotych w kwocie stanowiącej równowartość 167 tys. franków. W 2014 r. Bank „A”. wypowiedział umowę kredytu i wystawił bankowy tytuł egzekucyjny, z którego wynikało, że J.D. i A.D. są zobowiązani do zapłaty ponad 505 tys. zł. Do tego czasu kredytobiorcy tytułem spłaty kredytu wpłacili na rzecz kredytodawcy łącznie ponad 137 tys. zł.
J.D. i A.D. wystąpili z powództwem, jako podstawę prawną wskazując art. 415 KC oraz art. 361 KC. Powodowie twierdzili, że ponieśli szkodę w związku z zawarciem umowy o kredyt hipoteczny oraz aneksu do tej umowy. W pozwie domagali się zasądzenia od Banku „A”. ponad 661 tys. zł wraz z odsetkami, czyli kwoty stanowiącej sumę wpłat na poczet umowy oraz kwoty pozostającej jeszcze do zapłaty. J.D. i A.D. dodatkowo żądali ustalenia nieważności umowy wraz z aneksem, a także zasądzenia od Banku „A”. 8 tys. zł, czyli kwoty, którą pozwany uzyskał z tytułu różnicy kursu kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego w związku z ustalanymi jednostronnie kursami.
Orzeczenia sądów powszechnych
SO w W. zasądził od pozwanego banku na rzecz J.D. i A.D. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej 137 tys. zł wraz z odsetkami, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Sąd I instancji uznał, że powodom nie przysługuje wobec pozwanego roszczenie odszkodowawcze, gdyż nie wykazali poniesienia szkody ani jej wysokości. Zdaniem Sądu, szkody nie można utożsamiać ani z kwotą zapłaconą przez powodów na rzecz pozwanego, ani z kwotą, której zapłaty żąda pozwany. SO w W. uznał natomiast, że umowa kredytu jest nieważna ze względu na jej sprzeczność z art. 3531 KC, jak również zamieszczenie w umowie niedozwolonych postanowień umownych. W konsekwencji stwierdzono, że kwota wskazana przez Bank „A”. jako pozostająca do spłaty, w rzeczywistości nie istnieje. Ze względu na nieważność umowy kredytu pozwany został zobowiązany do zwrotu kwoty wpłaconej przez J.D. i A.D.
Na skutek apelacji wniesionej przez Bank „A”., SA w W. uchylił wyrok SO w W. ponad kwotę 8 tys. zł wraz z odsetkami i w tym zakresie postępowanie umorzył, oraz oddalił apelację w pozostałej części. W ocenie Sądu II instancji powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanego nienależnego świadczenia, zatem orzeczenie przez Sąd I instancji w tym zakresie było niedopuszczalne i stanowiło naruszenie art. 321 KPC. SA w W. przyznał, że przy uwzględnieniu roszczenia możliwe jest przyjęcie innej podstawy prawnej niż wskazana przez powoda. Do naruszenia art. 321 KPC dochodzi jednak wówczas jeśli zmiana podstawy prawnej wymaga zupełnie innego rozumienia okoliczności faktycznych stanowiących podstawę powództwa. Powodowie wystąpili z dwoma odrębnymi żądaniami o zapłatę, przy czym pierwsze zostało skonstruowane jako odszkodowawcze, a podstawą faktyczną drugiego była abuzywność postanowień umowy kredytowej, na skutek zastosowania przez pozwanego różnych kursów kupna i sprzedaży waluty obcej. Uznanie za niezasadne roszczenia odszkodowawczego sprawiało, że nie było możliwości zasądzenia w ramach oddalonego żądania zwrotu kwoty nienależnego świadczenia. Za prawidłowe SA w W. uznał natomiast zasądzenie 8 tys. zł wraz z odsetkami, gdyż kwota ta była objęta drugim roszczeniem zgłoszonym przez powoda. Czerpanie korzyści wynikającej z różnicy między kursami kupna i sprzedaży waluty stosowanymi przez Bank „A”. uznano za nieuczciwe.
Zakres związania zarzutami apelacji
J.D. i A.D. wnieśli skargę kasacyjną zarzucając naruszenie art. 321 § 1 KPC przez błędne przyjęcie, że mieli obowiązek wskazania podstawy prawnej swojego żądania. Kwestionowali również uznanie, że zasądzenie świadczenia przez Sąd I instancji na innej podstawie niż wskazana przez powodów oznacza wyjście poza granice żądania. Kolejny zarzut dotyczył niedopuszczalnego wyjście poza granice apelacji i uznanie, że doszło do naruszenia art. 321 § 1 KPC, podczas gdy zarzut taki nie został podniesiony w apelacji. SN przyznał rację kredytobiorcom i uchylił wyrok SA w W. w części niedotyczącej różnic kursowych przekazując mu sprawę do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu orzeczenia podkreślono, że z mającej moc zasady prawnej uchwały SN wynika, iż sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (zob. uchwała SN[7] z 31.1.2008 r., III CZP 49/07, Legalis). SN stwierdził, że art. 321 KPC jest niewątpliwie przepisem postępowania cywilnego, zatem ewentualny zarzut jego naruszenia byłby zarzutem naruszenia prawa procesowego. Jednak w apelacji złożonej przez Bank „A”. zarzut taki nie został sformułowany. Oznacza to, że SA w W. mógłby wziąć pod uwagę naruszenie tego przepisu jedynie, gdyby powodowało to nieważność postępowania. Co istotne naruszenie art. 321 § 1 KPC nie powoduje nieważności postępowania samo w sobie, a tylko wówczas, gdy spełniona jest jedna z przesłanek określonych w art. 379 KPC (zob. wyrok SN z 24.4.2024 r., III USKP 61/23, Legalis). W okolicznościach tej sprawy SN nie stwierdził spełnienia takich przesłanek, a w rezultacie uznał, że SA w W. dopuścił się naruszenia art. 378 § 1 KPC, biorąc z urzędu pod uwagę naruszenie prawa procesowego, które nie było przedmiotem zarzutu apelacyjnego.
Podstawa faktyczna roszczenia
Za niezasadne uznano również przyjęcie przez SA w W., że SO w W. dopuścił się naruszenia art. 321 KPC. SN stwierdził, że w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, iż sąd rozpoznający sprawę jest związany określoną przez powoda podstawą faktyczną powództwa. Oznacza to, że sąd nie może orzec o innym roszczeniu niż wynikające z faktów przedstawionych przez powoda dla uzasadnienia wniesionego żądania. Sąd nie jest jednak związany wskazaną przez powoda podstawą prawną roszczenia. Powodowie domagali się naprawienia szkody a także stwierdzenia nieważności umowy kredytu, przy czym jako część tej szkody wskazali kwoty zapłacone na poczet nieważnej umowy. Zatem zapłata tych kwot stała się elementem podstawy faktycznej roszczenia, a ostateczną wysokość zapłaconej kwoty ustalono na podstawie opinii biegłego, który to dowód przeprowadzono na wniosek powoda. W konsekwencji SN stwierdził, że przedstawione przez powoda fakty, czyli zawarcie nieważnej umowy i spełnienie świadczenia na jej poczet, Sąd I instancji mógł ocenić nie tylko pod kątem podstawy prawnej wskazywanej przez powoda, czyli czynu niedozwolonego, ale również przepisów o nienależnym świadczeniu, które stały się ostatecznie podstawą zasądzenia roszczenia.
W orzecznictwie SN wyrażono pogląd, że art. 321 KPC narusza taka zmiana podstawy prawnej powództwa, która wymaga zupełnie innego rozumienia okoliczności faktycznych stanowiących podstawę powództwa (zob. wyrok SN z 8.5.2019 r., V CSK 207/18, Legalis; wyrok SN z 22.3.2012 r., IV CSK 345/11, Legalis). SN w składzie orzekającym w tej sprawie stwierdził jednak, że przez podstawę faktyczną roszczenia należy rozumieć zespół faktów, na które powołuje się powód, uzasadniając swoje żądanie. Fakty te podlegają ustaleniu, a nie „rozumieniu”, przez sąd. W rezultacie sąd nie orzeka ponad żądanie, jeżeli fakty, na które powołuje się powód, są wystarczające dla uznania powództwa za zasadne. W uzasadnieniu wyroku wyjaśniono, że do naruszenia art. 321 § 1 KPC dochodzi wówczas, gdy dla uzasadnienia roszczenia konieczne jest odwołanie się do faktów, na które strona by się nie powoływała, zaś sąd o ich zaistnieniu dowiedziałby się z innych źródeł. Chodzi tu o fakty, które m.in.: zostały przywołane przez pozwanego, a powód nie objął ich swoimi twierdzeniami, sąd dowiedziałby się o nich przy okazji przeprowadzania dowodów na inną okoliczność, miałby o nich informację z urzędu lub należałyby one do faktów powszechnie znanych. Żadna z tych sytuacji nie wystąpiła jednak w tej sprawie.
Wyrok SN z 26.3.2026 r., II CSKP 713/24, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
