Powrót do pierwotnej umowy możliwy, ale nie kosztem konsumenta

Stan faktyczny

W 2007 r. konsumentka AS zawarła z bankiem umowę kredytu hipotecznego na kwotę 415 tys. zł, na okres do grudnia 2021 r. W 2008 r. strony tej umowy podpisały do niej aneks, na podstawie którego kwota kredytu podlegająca spłacie została podwyższona do 465 tys. zł. Następnie podpisały one drugi aneks (dalej: aneksem nr 2), zgodnie z którym m.in. kwota kredytu podlegająca spłacie została przewalutowana na franki szwajcarskie; kredyt podlegał spłacie w złotych, a wysokość miesięcznych rat spłaty była obliczana na podstawie kursu sprzedaży waluty obowiązującego w tym banku. Ustalono nowy termin wymagalności kredytu na 20.12.2026 r.

W 2022 r. AS wniosła do Sądu Okręgowego w Warszawie (sąd odsyłający) powództwo o ustalenie, że klauzule indeksacyjne zawarte w aneksie nr 2 są nieważne oraz, tytułem żądania ewentualnego, o ustalenie, że sporna umowa kredytu hipotecznego jest nieważna w całości. Sąd ten zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29), a także zasady skuteczności i proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej przepisów krajowych, zgodnie z którą w przypadku uznania, że w razie zawarcia w aneksie do umowy niedozwolonych postanowień umownych prowadzących do nieważności tego aneksu, aneks ten uważa się za nigdy niezawarty, a umowę uważa się za obowiązującą od początku w wersji niezmienionej? W postanowieniu odsyłającym stwierdzono, że zgodnie z orzecznictwem polskiego Sądu Najwyższego nieważność aneksu nr 2 skutkuje przywróceniem pierwotnych warunków spornej umowy kredytu hipotecznego, które zostały zastąpione tym aneksem.

Stanowisko TS

Trybunał podkreślił, że możliwość utrzymania w mocy – zgodnie z przepisami prawa krajowego – umowy bez jej nieuczciwych warunków powinna zostać zbadana na podstawie obiektywnego podejścia. W tych okolicznościach dalsze obowiązywanie umowy nie może zależeć od ewentualnie nieproporcjonalnych skutków jej nieważności w stosunku do przyświecającego dyrektywie 93/13 celu, jakim jest ochrona konsumentów.

Zgodnie z orzecznictwem TS, skutki ustalenia nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem powinny w każdym wypadku pozwolić na przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej znajdowałby się konsument w braku tego nieuczciwego warunku (wyrok TS z 30.4.2025 r., AxFina Hungary (Dalsze obowiązywanie umowy), C-630/23, Legalis, pkt 48). W tym względzie, wymagając, ze względu na nieuczciwy charakter warunków aneksu do umowy, przywrócenia pierwotnych warunków tej umowy, które zostały zastąpione tym aneksem, polskie orzecznictwo krajowe prowadzi co do zasady do przywrócenia sytuacji prawnej, w jakiej znajdowałby się konsument w braku tych nieuczciwych warunków.

Jednakże TS podkreślił, że gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się de facto do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania tych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one zostać unieważnione, to jednak umowa ta mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes tych przedsiębiorców.

Tymczasem przywrócenie warunków danej umowy, od związania którymi strony zamierzały się już uwolnić, może, zdaniem TS, nie tylko podważyć skuteczność ochrony konsumentów gwarantowaną przez dyrektywę 93/13, ale także zagrozić osiągnięciu celu przewidzianego w art. 7 dyrektywy 93/13, polegającego na odstraszaniu od stosowania nieuczciwych warunków przez przedsiębiorcę, który to cel wynika z samego usunięcia tych nieuczciwych warunków. Przywrócenie pierwotnych warunków owej umowy może powodować dla konsumenta negatywne konsekwencje, które wynikają bezpośrednio z usunięcia nieuczciwych warunków.

W niniejszej sprawie polski rząd wskazał, że przywrócenie wskaźnika mającego zastosowanie do oprocentowania uzgodnionego w pierwotnej umowie pociągałoby za sobą zwrot przez kredytobiorcę kwot odpowiadających różnicy między zastosowaniem wskaźnika ustalonego w aneksie nr 2 a wskaźnikiem ustalonym w pierwotnej umowie za okres przypadający po zawarciu tego aneksu. Ponadto, ponieważ strony spornej umowy kredytu hipotecznego uzgodniły w aneksie nr 2 zmianę terminu wymagalności tego kredytu na korzyść kredytobiorcy, w szczególności w formie przedłużenia terminu spłaty, przywrócenie terminu wymagalności uzgodnionego w pierwotnej umowie mogłoby również okazać się niekorzystne dla konsumenta.

TS wskazał, że istnieje ryzyko, iż przedsiębiorcy nie zostaną zniechęceni do stosowania nieuczciwych warunków, jeżeli pierwotne warunki umowy – które strony zamierzały zastąpić poprzez zawarcie aneksu zawierającego warunki, których nieuczciwy charakter został ustalony – mogłyby zostać przywrócone w miejsce nieuczciwych warunków zawartych w aneksie. Zwłaszcza w sytuacji gdy przedsiębiorca odnosi korzyść z takiego przywrócenia pierwotnych warunków, skutek odstraszający – w szczególności związany z obowiązkiem zwrotu konsumentowi nienależnie uzyskanych korzyści osiągniętych jego kosztem przez przedsiębiorcę na podstawie nieuczciwego warunku – może zostać częściowo zniwelowany. Trybunał stwierdził, że w każdym wypadku do sądu krajowego należy zbadanie, jaka była wola stron umowy w momencie, gdy zmieniały jej treść poprzez zawarcie aneksu.

Reasumując TS orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasady skuteczności i proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym ustalenie ze względu na istnienie nieuczciwych warunków nieważności aneksu do zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem umowy kredytu hipotecznego skutkuje przywróceniem pierwotnych warunków tej umowy, które aneks ten miał zastąpić tymi nieuczciwymi warunkami, pod warunkiem że zostaną należycie uwzględnione wynikające z takiego przywrócenia tych pierwotnych warunków negatywne konsekwencje dla tego konsumenta i korzyści dla tego przedsiębiorcy, tak aby zagwarantować, że przywrócenie wspomnianych pierwotnych warunków pozwoli na ustanowienie rzeczywistej równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy, a tym samym na zapewnienie skutecznej ochrony konsumenta, bez podważenia przy tym osiągnięcia przyświecającego tej dyrektywie celu odstraszającego.

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →