Sądowa kontrola abuzywności umowy w następstwie skargi kasacyjnej

Stan faktyczny

Włoski spór dotyczył umowy przedwstępną sprzedaży nieruchomości zawartej w 1998 r., zgodnie z którą Kupujący (konsumenci) zapłacili Sprzedającemu (przedsiębiorca) zaliczkę w wysokości ok. 72 tys. euro. Artykuł 7 tej umowy stanowił, że w przypadku niewykonania przez Kupujących zobowiązania do zawarcia umowy przyrzeczonej, Sprzedający może zatrzymać tę zaliczkę tytułem kary umownej. Umowa sprzedaży nigdy nie została zawarta.

Rozstrzygający ten spór włoski Sąd Apelacyjny (SA) nakazał Kupującym zwrot tej nieruchomości, a Sprzedającemu zwrot kwot otrzymanych tytułem zaliczki. Ponadto, obniżył on karę umowną przewidzianą w ww. art. 7 umowy wyłącznie do odsetek należnych od kwot zapłaconych tytułem zaliczki. Najwyższy Sąd Kasacyjny (NSK) uchylił ten wyrok ze względu na brak uzasadnienia w odniesieniu do obniżenia kary umownej. Rozpoznając ponownie tę sprawę SA orzekł w szczególności, że kara umowna była nadmiernie wysoka i obniżył ją do ok. 61 tys. euro. Kupujący wnieśli skargę do NSK, podnosząc w szczególności nieważność tego warunku dotyczącego kary umownej ze względu na to, że nakłada on na nich rażąco nadmierną karę, a w konsekwencji stanowi nieuczciwy warunek.

Wątpliwości sądu odsyłającego dotyczyły wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29) w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2010 r. Nr 83, s. 389; dalej: KPP), w kontekście włoskich regulacji zakazujących, ze względu na zasadę powagi rzeczy osądzonej, sądowi krajowemu, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania w następstwie skargi kasacyjnej, badanie z urzędu nieważności potencjalnie nieuczciwego warunku umownego.

Stanowisko TS

Sąd krajowy jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowy wchodzące w zakres stosowania dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy charakter oraz do tego, by dokonawszy takiego badania, zniwelować brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile posiada niezbędne ku temu informacje na temat stanu prawnego i faktycznego (wyrok TS z 14.3.2013 r., Aziz, C-415/11, Legalis, pkt 46). Ponadto dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami przez przedsiębiorców. W braku uregulowań w prawie Unii reguły proceduralne mające zapewnić ochronę praw przyznanych jednostkom przez prawo Unii należą do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady ich autonomii proceduralnej. Owe reguły nie mogą jednak być mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą uniemożliwiać lub czynić nadmiernie utrudnionym wykonywanie praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok TS z 17.5.2022 r., Unicaja Banco, C-869/19, Legalis, pkt 22). Trybunał orzekł już, że w braku skutecznej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków danej umowy nie można zagwarantować poszanowania praw przyznanych przez dyrektywę 93/13 (wyrok C-869/19, pkt 30).

Trybunał podkreślił znaczenie zasady powagi rzeczy osądzonej zarówno w unijnym, jak i krajowych porządkach prawnych. Z orzecznictwa TS wynika, że dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla wniesienia tych środków terminów, były niepodważalne (wyrok TS z 9.4.2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C-582/21, Legalis, pkt 37).

Zdaniem TS dokonywana przez sąd kontrola potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych znajdujących się w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą jest zgodna z zasadą skuteczności w świetle dyrektywy 93/13, jeżeli:

Orzeczenie sądowe spełniające te wymogi może skutkować uniemożliwieniem przeprowadzenia ponownej kontroli potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych w ramach późniejszego postępowania (wyrok TS z 29.2.2024 r., Investcapital, C-724/22, Legalis, pkt 45).

W niniejszej sprawie zgodnie z włoskimi uregulowaniami zasada powagi rzeczy osądzonej stoi na przeszkodzie temu, by zarzut, który może zostać uwzględniony z urzędu, taki jak potencjalnie nieuczciwy charakter warunku umownego, został zbadany w postępowaniu po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania w okolicznościach, w których ten zarzut nie został podniesiony w ramach postępowania zakończonego wyrokiem kasacyjnym. Trybunał wskazał, że orzeczenia włoskich sądów wydają się nie zawierać jakiejkolwiek analizy co do ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego kary umownej. Jednakże zdaniem sądu odsyłającego te orzeczenia uznają w sposób dorozumiany ważność tego warunku dotyczącego kary umownej, ponieważ orzeczenie o obniżeniu kwoty kary umownej zakłada, że ów warunek jest ważny i wywołuje skutki prawne. Zgodnie z włoskim prawem należy uznać, że badanie z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru odnośnego warunku dotyczącego kary umownej miało miejsce w sposób dorozumiany i jest objęte powagą rzeczy osądzonej. W ocenie TS te włoskie uregulowania, które pozbawiają konsumenta środków proceduralnych pozwalających mu na dochodzenie jego praw na podstawie dyrektywy 93/13 mogą uniemożliwić lub nadmiernie utrudnić ochronę tych praw, naruszając tym samym zasadę skuteczności.

Ponadto, sąd odsyłający uznał, że Kupujący pozostali całkowicie bierni, ponieważ powołali się na nieuczciwy charakter odnośnego warunku dotyczącego kary umownej dopiero w ramach drugiej skargi kasacyjnej. Trybunał przyznał, że poszanowanie zasady skuteczności nie może rozciągać się tak daleko, aby w pełni zrekompensować całkowitą bezczynność zainteresowanego konsumenta (wyrok TS z 24.6.2025 r., GR REAL, C-351/23, Legalis, pkt 58). Jednakże, zdaniem TS, w niniejszej sprawie Kupujący brali udział we wszystkich etapach postępowania sądowego i powołali się, choćby tylko w ramach drugiej skargi kasacyjnej, na nieuczciwy charakter odnośnego warunku dotyczącego kary umownej. W związku z tym, zdaniem TS, ich zachowania nie można uznać za całkowicie bierne.

Trybunał orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w świetle zasady skuteczności i art. 47 KPP należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi stosowanie zasady powagi rzeczy osądzonej nie pozwala sądowi krajowemu, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania w następstwie skargi kasacyjnej, zbadać z urzędu nieważność potencjalnie nieuczciwego warunku umownego, w sytuacji gdy, po pierwsze, konsument nie podniósł zarzutu dotyczącego nieuczciwego charakteru tego warunku na wcześniejszych etapach postępowania sądowego, a po drugie, nieważność takiego warunku nie została uwzględniona z urzędu przez sądy krajowe w ramach postępowania, które doprowadziło do wydania wyroku kasacyjnego.

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →