- Sędziowie społeczni mają być wybierani przez rady gmin w corocznych wyborach, przy zachowaniu czteroletniej kadencji każdej wybranej osoby.
- Projekt zwiększa z 12 do 20 liczbę dni w roku, w których sędzia społeczny może być wyznaczony do udziału w rozprawach, wprowadza obowiązkowe szkolenia oraz podwyższa dzienną rekompensatę do 4,5% podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego.
- Dotychczasowi ławnicy, którzy przed wejściem w życie nowych przepisów złożyli ślubowanie i zostali wpisani na listę ławników, staną się z mocy prawa sędziami społecznymi.
Cel projektowanych zmian
Projekt dotyczy przede wszystkim ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 334; dalej: PrUSP). Według projektodawcy obowiązujący model ławnictwa nie zapewnia pełnego wykorzystania konstytucyjnej zasady udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości wynikającej z art. 182 Konstytucji RP.
Jednym z argumentów za zmianami jest spadek liczby ławników. Na kadencję 2004–2007 wybrano 43 613 osób, natomiast na kadencję 2024–2027 – 7197. W uzasadnieniu jako przyczyny wskazano m.in. niewystarczającą rekompensatę oraz brak rozwiązań odpowiadających ustrojowej roli ławnika.
Projekt ma więc wzmocnić status obywatela uczestniczącego w orzekaniu, poprawić jego przygotowanie do wykonywania obowiązków i zwiększyć atrakcyjność tej funkcji.
Ławnik stanie się sędzią społecznym
Najbardziej widoczną zmianą jest zastąpienie w PrUSP określenia „ławnik” pojęciem „sędzia społeczny”. Zmiany dostosowawcze przewidziano m.in. w KPC, KK, KPK, ustawie z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1614; dalej: PrUSWoj) oraz ustawie z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 622; dalej: SNU).
Projekt pozostawia natomiast pojęcie ławnika w odniesieniu do sądów wojskowych i izb morskich. KPK ma przewidywać, że w postępowaniu przed sądami wojskowymi przez sędziego społecznego należy rozumieć ławnika sądu wojskowego.
Po złożeniu ślubowania sędzia społeczny otrzyma legitymację służbową wskazującą jego status i sąd, w którym wykonuje obowiązki. Będzie mogła być udostępniana również w aplikacji mObywatel.
Coroczne wybory sędziów społecznych
Wybory sędziów społecznych mają odbywać się każdego roku, najpóźniej we wrześniu, zamiast raz na czteroletnią kadencję z możliwością późniejszych wyborów uzupełniających. Kandydatury mają być zgłaszane do rady gminy do 31 marca danego roku.
Przed wyborem rada gminy ma powołać zespół, który po wysłuchaniu kandydatów przedstawi opinię dotyczącą spełnienia wymogów ustawowych oraz ich walorów etycznych i intelektualnych. Negatywna opinia będzie wymagała pisemnego uzasadnienia.
Projekt przewiduje także możliwość wezwania do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia w terminie 14 dni.
Czteroletnia kadencja liczona indywidualnie
Kadencja sędziego społecznego ma trwać cztery lata kalendarzowe następujące po roku, w którym został wybrany. Coroczne wybory oznaczają więc odejście od jednej wspólnej kadencji wszystkich sędziów społecznych danego sądu.
Kadencja zakończy się z dniem ukończenia przez sędziego społecznego 74. roku życia. Po tej dacie będzie on mógł uczestniczyć wyłącznie w sprawie rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia.
Szerszy katalog wyłączeń od pełnienia funkcji
Projekt rozszerza katalog osób, które nie mogą zostać sędziami społecznymi. Ograniczenie obejmie m.in. sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku, aplikantów aplikacji sędziowskiej i prokuratorskiej, społecznych kuratorów sądowych, rzeczników patentowych, doradców restrukturyzacyjnych, komorników oraz notariuszy, zastępców notarialnych i aplikantów notarialnych.
Kandydat będzie składał oświadczenie o braku przesłanek wyłączających możliwość wyboru, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
Więcej dni udziału w rozprawach
Projekt podnosi z 12 do 20 dni w roku limit, w którym sędzia społeczny może być wyznaczony do udziału w rozprawach.
Zmiana ma ograniczyć konieczność każdorazowego stosowania wyjątku pozwalającego zwiększyć liczbę dni orzekania, co obecnie występuje m.in. w części sądów okręgowych i sądów rejonowych posiadających wydziały pracy.
Obowiązkowe szkolenia dla sędziów społecznych
Nowy art. 171a PrUSP ma wprowadzić obowiązek uczestniczenia w czterech jednodniowych szkoleniach rocznie. Szkolenia będzie organizował prezes sądu, a o ich terminie będzie zawiadamiany również pracodawca sędziego społecznego.
Projektodawca zakłada, że obowiązkowy system szkoleniowy ujednolici poziom przygotowania sędziów społecznych do udziału w postępowaniach i pracy w składzie orzekającym.
Wyższa rekompensata za wykonywanie obowiązków
Obecnie rekompensata wynosi 2,64% podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, co według uzasadnienia w 2026 r. odpowiada kwocie 230,96 zł za dzień.
Projekt podnosi ją do 4,5% podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego za każdy dzień wykonywania określonych czynności. Rekompensata będzie przysługiwała m.in. za udział w rozprawie lub posiedzeniu, naradzie nad wyrokiem, sporządzanie uzasadnienia oraz udział w posiedzeniu rady sędziów społecznych.
Samorząd sędziów społecznych
Wszyscy sędziowie społeczni danego sądu będą tworzyli samorząd sędziów społecznych, którego organem stanie się rada sędziów społecznych wybierana na roczną kadencję.
Rada będzie m.in. reprezentować sędziów społecznych, współdziałać z prezesem sądu przy organizacji ich pracy i ustalaniu zasad przydziału do spraw, uczestniczyć w określaniu potrzeb szkoleniowych oraz podejmować działania związane z integracją i edukacją.
Współpraca sądów z samorządem lokalnym
Projekt nakłada na prezesów sądów obowiązek przedstawiania raz w roku informacji o funkcjonowaniu kierowanych jednostek właściwym organom samorządu terytorialnego.
Informacja ma dotyczyć w szczególności sędziów społecznych, sprawności postępowań oraz potrzeb organizacyjnych sądu i będzie udostępniana również w BIP.
Wygaśnięcie mandatu i obowiązek informowania prezesa sądu
Mandat sędziego społecznego ma wygasać m.in. w przypadku prawomocnego skazania, utraty obywatelstwa polskiego, wystąpienia przesłanki wyłączającej możliwość pełnienia funkcji, zrzeczenia się mandatu albo odwołania przez radę gminy.
Nowy art. 166a PrUSP przewiduje ponadto, że sędzia społeczny będzie obowiązany zawiadomić prezesa sądu o toczącej się sprawie sądowej, w której występuje jako strona albo uczestnik postępowania.
Dotychczasowi ławnicy staną się sędziami społecznymi
Ławnicy wybrani według dotychczasowych zasad, którzy złożyli ślubowanie i zostali wpisani na listę, staną się sędziami społecznymi z mocy prawa.
Dotychczasowe rady ławnicze staną się radami sędziów społecznych. Przez pierwszy rok obowiązywania ustawy prezes sądu będzie mógł również wystąpić do rady gminy o przeprowadzenie wyborów uzupełniających, jeżeli będzie tego wymagała liczba sędziów społecznych.
Etap legislacyjny i wejście w życie
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw znajduje się na etapie opiniowania.
Projekt przewiduje, że ustawa wejdzie w życie 1.1.2027 r. Termin ten ma umożliwić rozpoczęcie wyborów sędziów społecznych według nowych zasad.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
