Skarga a ochrona praw podstawowych

Szczególnego znaczenia nabierają skargi dotyczące systemów oddziałujących na prawa podstawowe. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z 13.6.2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany rozporządzeń (WE) nr 300/2008, (UE) nr 167/2013, (UE) nr 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 i (UE) 2019/2144 oraz dyrektyw 2014/90/UE, (UE) 2016/797 i (UE) 2020/1828 (akt w sprawie sztucznej inteligencji) (Dz.Urz. UE L z 2024 r. s. 1689; dalej: AIAct) tworzy w tym zakresie system współpracy organów. Art. 77 ust. 1–1b AIAct przyznaje organom i podmiotom publicznym odpowiedzialnym za ochronę praw podstawowych szczególne uprawnienia dotyczące dostępu do informacji i dokumentacji oraz ustanawia obowiązek ścisłej współpracy i wzajemnej pomocy z organami nadzoru rynku, natomiast art. 77 ust. 3 AIAct przewiduje możliwość wystąpienia z uzasadnionym żądaniem przeprowadzenia technicznego testowania systemu wysokiego ryzyka. Z kolei art. 63 ust. 3 ustawy z 3.7.2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. z 2026 r. poz. 1003; dalej: AIU) nakazuje Komisji Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji, jeżeli w toku postępowania stwierdzi ryzyko dla praw podstawowych, niezwłocznie poinformować właściwe krajowe organy lub podmioty publiczne wskazane w wykazie sporządzanym na podstawie art. 77 ust. 2 AIAct.

Nowe technologie – Sprawdź aktualną listę szkoleń Sprawdź

Mechanizm ten potwierdza, że Komisja nie monopolizuje ochrony praw jednostki przed AI. Jej kompetencje mają charakter regulacyjny i funkcjonują równolegle z kompetencjami organów ochrony danych, organów antydyskryminacyjnych, sądów i innych właściwych instytucji. Jedną z charakterystycznych cech AIAct jest właśnie połączenie klasycznego modelu bezpieczeństwa produktu z ochroną praw podstawowych. Wykorzystanie architektury unijnego nadzoru rynku do regulowania systemów oddziałujących na prawa podstawowe tworzy konstrukcję nietypową i może generować problemy instytucjonalne. Ostateczny tekst AIAct częściowo odpowiada na te zastrzeżenia poprzez art. 27, 74, 77, 79 i 85 AIAct, ale ich praktyczna skuteczność będzie zależała od współpracy krajowych organów.

W Polsce szczególne znaczenie będzie miała relacja Komisji z Prezesem UODO. Ustawa w art. 123 AIU dodaje do ustawy z 10.5.2018 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1781) art. 59a, zgodnie z którym Prezes UODO współpracuje z Komisją Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji. Równoległe zastosowanie RODO i AIAct będzie częste, ponieważ znaczna część systemów wysokiego ryzyka wykorzystuje dane osobowe. Można wręcz założyć takie wykorzystanie danych osobowych w systemach AI.

Nie można jednak utożsamiać obu reżimów. Skarga dotycząca zautomatyzowanego procesu rekrutacyjnego może równocześnie dotyczyć zgodności przetwarzania danych z RODO, zgodności systemu wysokiego ryzyka z art. 8–15 AIAct oraz sposobu jego stosowania zgodnie z art. 26 AIAct (obowiązki te dla systemów wysokiego ryzyka z załącznika III będą co do zasady stosowane od 2.12.2027 r.). Każdy z tych problemów może należeć do kompetencji innego organu i prowadzić do odrębnego postępowania.

Relacja do innych środków ochrony prawnej

Motyw 170 oraz art. 85 AIAct wyraźnie zastrzegają, że skarga pozostaje bez uszczerbku dla innych administracyjnych i sądowych środków ochrony prawnej. Skarga do właściwego organu nadzoru rynku nie powinna być więc traktowana jako warunek dochodzenia roszczeń na innej drodze. Nie zastępuje ona roszczeń cywilnoprawnych, ochrony wynikającej z prawa pracy, skargi do Prezesa UODO ani innych sektorowych środków prawnych. Jest to szczególnie ważne wobec ograniczonego statusu skarżącego w postępowaniu prowadzonym przez Komisję. Postępowanie nadzorcze może doprowadzić do stwierdzenia niezgodności systemu i zastosowania środków wobec operatora, ale nie służy zasądzeniu odszkodowania ani bezpośredniej zmianie indywidualnej decyzji podjętej wobec skarżącego.

Odrębny instrument indywidualnej ochrony ustanawia art. 86 AIAct. Zgodnie z jego ust. 1 osoba, której dotyczy decyzja podjęta przez podmiot stosujący na podstawie wyników systemu AI wysokiego ryzyka wymienionego w załączniku III – z wyjątkiem systemów wskazanych w pkt 2 tego załącznika – ma prawo uzyskać od podmiotu stosującego jasne i merytoryczne wyjaśnienie roli systemu AI w procedurze decyzyjnej oraz głównych elementów podjętej decyzji, jeżeli decyzja ta wywołuje skutki prawne lub w podobny sposób znacząco wpływa na tę osobę w sposób, który uważa ona za mający niekorzystny wpływ na jej zdrowie, bezpieczeństwo lub prawa podstawowe. Prawo to podlega wyjątkom lub ograniczeniom wynikającym z prawa Unii lub prawa krajowego zgodnego z prawem Unii (art. 86 ust. 2 AIAct), a ponadto znajduje zastosowanie tylko w takim zakresie, w jakim analogiczne prawo nie zostało już przewidziane w innych przepisach prawa Unii (art. 86 ust. 3 AIAct).

Art. 85 i 86 AIAct pełnią zatem odmienne funkcje. Pierwszy ustanawia instrument uruchamiający aktywność właściwego organu nadzoru rynku w związku z potencjalnym naruszeniem rozporządzenia. Drugi przyznaje określonej kategorii osób dotkniętych indywidualną decyzją prawo do uzyskania wyjaśnienia roli systemu AI w tej decyzji. W połączeniu z istniejącymi instrumentami RODO, prawa antydyskryminacyjnego, prawa pracy czy prawa konsumenckiego przepisy te współtworzą wielowarstwowy system ochrony jednostki.

Krajowe przepisy dotyczące postępowania przed Komisją oraz współpracy Prezesa UODO z Komisją wejdą w życie 28.10.2026 r.

dr Mirosław Sanek – Lider Działu RODO w kancelarii MKZPartnerzy, ekspert z zakresu ochrony danych osobowych, compliance oraz cyfrowej transformacji. Pełnił funkcję zastępcy Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.

Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →