TSUE: opiekun zmarłego może dochodzić roszczeń w ramach sprawy spadkowej

Stan faktyczny

Partnerka SM (mieszkający w Austrii) do chwili śmierci mieszkała w Austrii. Orzeczeniem austriackiego sądu spadek po zmarłej został przyznany osobom mieszkającym w RFN. SM, który opiekował się zmarłą w okresie 3 lat poprzedzających jej śmierć, dochodził zapłaty kwoty ok. 57 tys. euro należnej mu z tytułu tej opieki, powołując się na uregulowany w austriackim prawie „zapis ustawowy”. Austriacki sąd odrzucił powództwo SM ze względu na swój brak jurysdykcji międzynarodowej. Sąd ten uznał, że chociaż sporny środek został skonstruowany w austriackim prawie jako zapis ustawowy, w rzeczywistości stanowił on rekompensatę za usługi opiekuńcze świadczone przez opiekuna na rzecz zmarłego za jego życia. Zatem taki środek należy zakwalifikować jako „wierzytelność” wynikającą z prawa zobowiązań, która tym samym nie wchodzi w zakres stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.Urz. UE L z 2012 r., Nr 201, s. 107).

Rozpatrujący tę sprawę austriacki Sąd Najwyższy powziął wątpliwości, czy art. 4 rozporządzenia Nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że w wypadku dochodzenia roszczenia z zapisu opiekuńczego z tytułu opieki sprawowanej przez opiekuna jest to „sprawa dotycząca spadku”?

Stanowisko TS

W art. 4 rozporządzenia Nr 650/2012 przewidziano, że jurysdykcję do orzekania „co do ogółu spraw dotyczących spadku” mają sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia Nr 650/2012 pojęcie „dziedziczenia” w rozumieniu tego rozporządzenia ma zastosowanie do „dziedziczenia majątku po osobach zmarłych”. Ponadto art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 650/2012 uściślono, że do celów tego rozporządzenia pojęcie „dziedziczenia” należy rozumieć jako „dziedziczenie majątku po osobie zmarłej, które to pojęcie obejmuje wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego”.

Trybunał wskazał, że niemiecka wersja językowa art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 650/2012, które dotyczą zakresu stosowania tego rozporządzenia oraz zawartych w nim definicji, odnosi się do pojęcia „dziedziczenia majątku po osobie zmarłej” (Rechtsnachfolge von Todes wegen), podczas gdy art. 4 rozporządzenia Nr 650/2012, który reguluje kwestię jurysdykcji ogólnej sądów danego państwa członkowskiego, odnosi się do pojęcia „spraw dotyczących spadku” (Erbsachen). Niemniej w wielu innych wersjach językowych te przepisy nie zawierają takiej różnicy terminologicznej. Z utrwalonego orzecznictwa TS wynika zaś, że w przypadku wystąpienia rozbieżności między różnymi wersjami językowymi, dany przepis należy interpretować z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu uregulowania, którego jest częścią (wyrok TS z 4.9.2025 r., Hakamp, C-203/24, Legalis, pkt 34). Zdaniem TS, pojęcia „dziedziczenia majątku po osobie zmarłej” i „spraw dotyczących spadku” w rozumieniu rozporządzenia Nr 650/2012 są tożsame.

W art. 1 ust. 2 rozporządzenia Nr 650/2012 wymieniono przypadki wyłączenia z jego zakresu stosowania. W szczególności art. 1 ust. 2 lit. g) rozporządzenia Nr 650/2012 wyłącza z zakresu stosowania tego rozporządzenia „prawa i dobra powstające lub przenoszone inaczej niż w drodze dziedziczenia, na przykład w drodze darowizn”. Ponadto w art. 1 ust. 2 lit. e) rozporządzenia Nr 650/2012 uściślono, że wyłączone są również „zobowiązania alimentacyjne inne niż zobowiązania powstające wskutek śmierci”. Wyłączenia te należy jednak interpretować w sposób ścisły.

W ocenie TS pojęcie „dziedziczenia” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 650/2012 zostało zdefiniowane szeroko, ponieważ obejmuje ono „wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci”, w tym środki, których głównym celem jest dziedziczenie po osobie zmarłej i które stają się skuteczne z chwilą śmierci spadkodawcy.

Z motywów 7 i 8 rozporządzenia Nr 650/2012 wynika, że jego celem jest w szczególności udzielenie pomocy spadkobiercom i zapisobiercom oraz innym osobom bliskim zmarłemu oraz wierzycielom spadkowym w dochodzeniu przez nich ich praw w kontekście postępowania spadkowego mającego skutki transgraniczne (wyrok TS z 21.6.2018 r., Oberle, C-20/17, Legalis, pkt 49). Ponadto, celem tego rozporządzenia jest wprowadzenie rozwiązań umożliwiających unikanie wydawania niedających się pogodzić orzeczeń w różnych państwach członkowskich. Cel ten wiąże się z zasadą jednolitości statutu spadkowego, skonkretyzowaną w szczególności w art. 23 ust. 1 rozporządzenia Nr 650/2012, który precyzuje, że prawu ustalonemu zgodnie z przepisami rozporządzenia Nr 650/2012 podlega „ogół spraw dotyczących spadku”.

W niniejszej sprawie sporny środek ma na celu wynagrodzenie pewnych wyświadczonych usług. W związku z tym TS stwierdził, że wykazuje on z tego tytułu pewną analogię z wierzytelnością podlegającą prawu zobowiązań, jako że służy zrekompensowaniu bliskim zmarłego udzielonej mu przez nich opieki przy założeniu, że nie otrzymali oni za jego życia darowizny lub uzgodnionego wynagrodzenia. Jednakże TS wskazał, że ten środek, niezależnie od nadanego mu w prawie krajowym statusu „zapisu”, wykazuje ścisły związek strukturalny ze sprawami spadkowymi, ponieważ może znaleźć zastosowanie dopiero w następstwie śmierci osoby, po której otwiera się spadek, a jego konstrukcja prawna jest nierozerwalnie związana z dziedziczeniem. Zdaniem TS, główny cel tego środka dotyczy praw opiekuna w ramach dziedziczenia. Trybunał stwierdził, że rozporządzenie Nr 650/2012 nie wyłącza wyraźnie ze swego zakresu stosowania środka takiego jak sporny w postępowaniu głównym. Ponadto nie wydaje się również, aby taki środek był objęty jednym z wyłączeń wymienionych w rozporządzeniu Nr 650/2012. W związku z tym ów środek należy kwalifikować – z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać ten sąd – jako odnoszący się głównie do spraw spadkowych w rozumieniu rozporządzenia Nr 650/2012. Wobec powyższego TS przyjął, że środek taki jak sporny w postępowaniu głównym, jest objęty zakresem stosowania rozporządzenia Nr 650/2012.

Reasumując, TS orzekł, że art. 4 w zw. z art. 1 i art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „spraw dotyczących spadku” w rozumieniu tego art. 4 obejmuje zapis ustawowy przyznawany w następstwie śmierci osoby, po której otwiera się spadek, niezależnie od wszelkich rozrządzeń testamentowych przez nią dokonanych, niektórym bliskim jej osobom z tytułu opieki, jaką nad nią sprawowały w określonym okresie poprzedzającym tę śmierć, jeżeli te bliskie osoby nie otrzymały z tytułu owej opieki żadnej darowizny ani żadnego wynagrodzenia, przy czym ten zapis jest w każdym wypadku należny obok zachowku, a beneficjent może zostać go pozbawiony tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki wydziedziczenia.

Komentarz

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →