Zmiany w postępowaniu karnym – nowe podstawy umorzenia i rozszerzenie trybów konsensualnych

Cel i ratio legis projektowanych zmian

Z uzasadnienia projektu wynika, że podstawowym celem nowelizacji nie jest ogólne „przyspieszenie” postępowania karnego w drodze zmian dowodowych, lecz poszerzenie możliwości konsensualnego zakończenia sprawy karnej. Projektodawca wychodzi z założenia, że tryby konsensualne, funkcjonujące w polskiej procedurze karnej od blisko trzech dekad, przynoszą wymierne korzyści wszystkim uczestnikom postępowania oraz samemu wymiarowi sprawiedliwości. Jak wskazano w uzasadnieniu, wyroki wydawane w trybach konsensualnych stanowią niemal 25% wszystkich skazań, co oznacza, że co czwarta sprawa zakończona w ten sposób toczy się sprawnie, należycie uwzględnia interesy pokrzywdzonego i nie generuje rozbudowanych, kosztownych postępowań odwoławczych ani nadzwyczajnych.

Ustawodawca akcentuje, że projektowane rozwiązania mają realizować jednocześnie trzy zasadnicze cele:

Nowe podstawy umorzenia postępowania w stadium przygotowawczym

Projektowana nowelizacja przewiduje istotne poszerzenie możliwości zakończenia sprawy już na etapie postępowania przygotowawczego przez dodanie projektowanych art. 11a i 11b KPK. Pierwszy z tych przepisów wprowadza umorzenie ugodowe, oparte na ugodzie zawartej między podejrzanym a pokrzywdzonym. Drugi ustanawia nową podstawę umorzenia w sprawach, w których nie występuje pokrzywdzony w rozumieniu KPK, ograniczoną do ściśle określonych przypadków drobniejszych przestępstw fałszu.

Projektowany art. 11a KPK ma dotyczyć wyłącznie wąsko określonych kategorii czynów, w szczególności występków przeciwko mieniu bez użycia przemocy lub groźby bezprawnej, których wartość nie przekracza 20 000 zł, a także wybranych występków nieumyślnych, takich jak czyn z art. 157 § 3 KK, art. 160 § 3 KK czy art. 177 § 1 KK, z dalszymi ograniczeniami przewidzianymi w uzasadnieniu. Dodatkowym warunkiem zastosowania tej instytucji jest uprzednia niekaralność podejrzanego za przestępstwo umyślne.

Umorzenie ugodowe ma służyć przede wszystkim szybkiemu naprawieniu szkody i zakończeniu konfliktu bez konieczności prowadzenia długotrwałego procesu sądowego. Podstawą decyzji prokuratora ma być ocena, czy zostały spełnione cele postępowania karnego, w szczególności czy ugoda zawarta między podejrzanym i pokrzywdzonym została zaakceptowana przez prokuratora i wykonana. Dodatkowym warunkiem umorzenia może być uiszczenie świadczenia na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (dalej: Fundusz) w wysokości od 1000 zł do 20 000 zł.

Z kolei projektowany art. 11b KPK ma stanowić podstawę umorzenia w sprawach bez pokrzywdzonego, ograniczoną przedmiotowo do występków z art. 270 § 2a i 3 KK oraz art. 271 § 2 KK. Także tu ustawodawca wprowadza wymóg niekaralności za przestępstwo umyślne, brak wątpliwości co do okoliczności sprawy oraz obowiązek uiszczenia świadczenia na rzecz Funduszu.

Poszerzenie trybów konsensualnych w postępowaniu sądowym

Istotna część projektu dotyczy zmian w istniejących trybach konsensualnych stosowanych na etapie postępowania sądowego. Uzasadnienie wyraźnie wskazuje, że pierwszym założeniem nowelizacji jest modyfikacja możliwości wydania wyroku skazującego w trybie konsensualnym przez zmiany w zakresie skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się karze – zarówno przed rozprawą, jak i w toku rozprawy głównej. Chodzi tu o zmiany dotyczące art. 335 § 2 KPK, art. 338a KPK, art. 387 § 1 i 2 KPK, a także o dodanie projektowanego art. 387a KPK.

W odniesieniu do art. 335 § 2 KPK projekt doprecyzowuje jedną z przesłanek wniosku o skazanie bez rozprawy, wskazując, że wymóg braku sprzeczności z ustaleniami dokonanymi w postępowaniu przygotowawczym odnosi się do wyjaśnień oskarżonego.

Projektowany art. 338a KPK ma uporządkować katalog środków, jakie mogą być objęte wnioskiem o dobrowolne poddanie się karze przed rozprawą. Ustawodawca posługuje się zbiorczym określeniem tych środków, aby uniknąć wątpliwości co do zakresu środków karnych, kompensacyjnych i innych reakcji możliwych do uwzględnienia w wyroku.

Istotne znaczenie ma zmiana art. 387 § 1 KPK. Projekt rozszerza możliwość złożenia wniosku o dobrowolne poddanie się karze także przez obrońcę oskarżonego, a nie wyłącznie przez samego oskarżonego. Umożliwia to złożenie i rozpoznanie wniosku także wtedy, gdy oskarżony nie jest obecny na rozprawie. Jednocześnie projekt przesądza, że ostatnim momentem na złożenie wniosku pozostaje zakończenie pierwszego przesłuchania, przy czym pojęcie to zostaje rozwinięte także o sytuację przeprowadzenia dowodu z protokołu wyjaśnień wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej.

Zmiana art. 387 § 2 KPK ma z kolei ułatwić korzystanie z dobrowolnego poddania się karze w razie nieobecności prokuratora na rozprawie. Projekt odchodzi od wymogu wyrażenia zgody przez prokuratora i zastępuje go warunkiem braku sprzeciwu prokuratora należycie powiadomionego o terminie rozprawy.

Nowy art. 387a KPK i rozszerzenie dobrowolnego poddania się karze w toku rozprawy

Jedną z najistotniejszych zmian projektu jest dodanie art. 387a KPK. Przepis ten przewiduje odpowiednie stosowanie instytucji dobrowolnego poddania się karze także w toku postępowania dowodowego na rozprawie głównej, a więc po upływie terminu wskazanego w art. 387 § 1 KPK. Rozwiązanie to oznacza, że oskarżony będzie mógł złożyć taki wniosek także na dalszym etapie rozprawy, nawet tuż przed zamknięciem przewodu sądowego.

Projektodawca zastrzega jednak wyraźnie, że złożenie wniosku na tym późniejszym etapie nie będzie dawało oskarżonemu takich samych korzyści jak zawarcie porozumienia wcześniej. Uzasadnienie wskazuje, że w przypadku projektowanego art. 387a KPK oskarżony nie będzie mógł korzystać z przewidzianych w projektowanym art. 343c § 1 i 3 KPK szczególnych „bonusów” w zakresie redukcji ustawowego zagrożenia karą. W ten sposób projekt wprowadza gradację korzyści procesowych zależną od momentu zawarcia porozumienia.

Projekt podkreśla również, że uwzględnienie wniosku z art. 387a KPK będzie możliwe tylko wtedy, gdy nie sprzeciwi się temu należycie powiadomiony prokurator oraz pokrzywdzony, a cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości. Oznacza to, że nowa instytucja nie ma prowadzić do całkowitego oderwania wyroku od materiału sprawy, lecz do stworzenia dodatkowej, późniejszej możliwości konsensualnego zakończenia postępowania.

Projektowany art. 343c KPK – szczególne reguły wymiaru kary w trybach konsensualnych

Projekt przewiduje dodanie art. 343c KPK, który ma wprowadzić szczególne reguły wymiaru kary w trybach konsensualnych. Uzasadnienie projektu traktuje ten przepis jako centralny element nowelizacji, ponieważ to on ma określać zakres korzyści przysługujących oskarżonemu w zależności od etapu postępowania, na którym doszło do skutecznego porozumienia procesowego.

Projektodawca wskazuje, że nowe przepisy art. 343c KPK opierają się na trzech generalnych założeniach. Po pierwsze, mają one charakter uzupełniający wobec typowych regulacji prawa karnego materialnego, pozwalając na bardziej elastyczne kształtowanie porozumienia procesowego. Po drugie, mechanizmy redukcji odpowiedzialności karnej dzielą się na dyrektywy quasi-ustawowego i quasi-sądowego wymiaru kary. Po trzecie, projekt wprowadza swoistą gradację „bonusów”, uzależniając ich zakres od momentu zawarcia porozumienia – im wcześniej dochodzi do konsensusu, tym szersza może być redukcja odpowiedzialności karnej.

Uzasadnienie podkreśla, że podstawowym mechanizmem redukcji odpowiedzialności ma być obniżenie górnej granicy ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności, przy czym redukcja ta nie odnosi się do kar wolnościowych. Obok tego sąd będzie mógł zastosować dodatkowe rozwiązania szczególne przewidziane w § 2 projektowanego art. 343c KPK, a w przypadku uwzględnienia wniosku z art. 387 KPK – jedynie część z nich. Tym samym projekt tworzy spójny system zachęt do wcześniejszego zawierania porozumień procesowych.

Etap legislacyjny

Projekt ustawy znajduje się obecnie na etapie opiniowania w ramach wykazu prac legislacyjnych Ministra Sprawiedliwości.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →