Kontrola operacyjna pod większym nadzorem, ale bez realnej gwarancji dla obywatela

Najważniejsze założenia:

Projekt nie został przedstawiony Prezesowi UODO do zaopiniowania na etapie rządowym

W opinii skierowanej do Kancelarii Sejmu Prezes UODO zwrócił uwagę na przebieg procesu legislacyjnego. Jak wskazano, projekt nie został przedstawiony organowi nadzorczemu do zaopiniowania podczas rządowego etapu prac legislacyjnych, pomimo obowiązku wynikającego z art. 5 ust. 3 ustawy z 14.12.2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1206). Dopiero przekazanie projektu przez Kancelarię Sejmu umożliwiło organowi przedstawienie stanowiska dotyczącego proponowanych rozwiązań.

Wzmocnienie sądowego nadzoru nad kontrolą operacyjną

Rządowy projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną przewiduje szereg zmian dotyczących funkcjonowania mechanizmów kontroli nad stosowaniem przez służby środków operacyjnych.

Prezes UODO pozytywnie ocenił rozwiązania zmierzające do zwiększenia udziału sądów w nadzorze nad stosowaniem kontroli operacyjnej. Projekt zakłada w szczególności wprowadzenie obowiązku uzasadniania przez sądy postanowień dotyczących zarządzenia kontroli operacyjnej, odmowy wyrażenia zgody na jej zastosowanie oraz przedłużenia okresu jej prowadzenia.

Nowe regulacje mają również zobowiązać właściwe służby do przekazywania sądom informacji o wynikach kontroli operacyjnej po jej zakończeniu. Obowiązek ten obejmowałby także informacje o zniszczeniu materiałów, których wykorzystanie w postępowaniu karnym jest niedopuszczalne albo które nie zawierają dowodów pozwalających na wszczęcie lub prowadzenie postępowania karnego.

Projekt przewiduje ponadto możliwość wydania przez sąd, w każdym czasie, postanowienia o przerwaniu kontroli operacyjnej. Rozstrzygnięcie takie będzie wymagało sporządzenia uzasadnienia.

Ograniczenie kompetencji Inspektora Nadzoru Wewnętrznego

Jednym z elementów projektu jest również uchylenie przepisów przyznających Inspektorowi Nadzoru Wewnętrznego uprawnienia do stosowania kontroli operacyjnej.

Prezes UODO pozytywnie ocenił tę propozycję, wskazując, że Inspektor Nadzoru Wewnętrznego wykonuje zadania związane z nadzorem nad działalnością Policji, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa oraz Państwowej Straży Pożarnej. Prezes UODO podzielił stanowisko projektodawcy, zgodnie z którym stosowanie kontroli operacyjnej przez Inspektora Nadzoru Wewnętrznego w celu wykonywania funkcji nadzorczych było rozwiązaniem nieproporcjonalnym.

Brak regulacji dotyczących informowania osób objętych kontrolą

Najdalej idące zastrzeżenia Prezesa UODO dotyczą jednak kwestii, która nie została objęta projektowaną nowelizacją.

Organ nadzorczy zwrócił uwagę, że projekt nie przewiduje obowiązku poinformowania osoby, wobec której prowadzono kontrolę operacyjną, o fakcie jej zastosowania po zakończeniu działań, jeżeli kontrola nie doprowadziła do zebrania dowodów potwierdzających popełnienie przestępstwa.

Według Prezesa UODO brak takiego rozwiązania oznacza, że osoba poddana niejawnej kontroli nadal nie będzie miała możliwości zweryfikowania legalności działań służb ani skorzystania ze środków ochrony prawnej. Organ przypomniał, że problem ten został dostrzeżony już w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 30.7.2014 r., K 23/11, Legalis, jednak do tej pory nie doczekał się ustawowego uregulowania.

W konsekwencji sytuacja osób, wobec których kontrola operacyjna nie doprowadziła do wykrycia przestępstwa, pozostaje odmienna od sytuacji osób, wobec których zgromadzono materiał dowodowy wykorzystywany następnie w postępowaniu karnym. Jak wskazał Prezes UODO, w takim przypadku informacja o prowadzonej kontroli operacyjnej pojawia się na etapie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego, co umożliwia kwestionowanie legalności lub prawidłowości jej prowadzenia.

Wątpliwości dotyczące zakresu stosowania kontroli operacyjnej

Prezes UODO zwrócił również uwagę na potrzebę ponownej oceny katalogów przestępstw uzasadniających stosowanie kontroli operacyjnej.

Zdaniem organu nadzorczego kontrola operacyjna stanowi środek szczególnie głęboko ingerujący w prawo do prywatności oraz prawo do ochrony danych osobowych. W związku z tym zasadna jest analiza, czy obowiązujące przepisy rzeczywiście ograniczają możliwość stosowania tego instrumentu wyłącznie do najpoważniejszych kategorii przestępstw, zgodnie z konstytucyjną zasadą proporcjonalności wynikającą z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

Wyrok ETPCz a projektowane zmiany

Znaczną część opinii poświęcono skutkom wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28.5.2024 r., Pietrzak, Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce, 72038/17, Legalis.

W orzeczeniu tym ETPCz uznał, że polskie regulacje dotyczące kontroli operacyjnej, retencji danych telekomunikacyjnych oraz niejawnego nadzoru prowadzonego na podstawie ustawy o działaniach antyterrorystycznych nie zapewniają wystarczających gwarancji ochrony przed nadmierną ingerencją w prywatność jednostki. Trybunał wskazał również na brak odpowiednich zabezpieczeń dotyczących komunikacji objętej tajemnicą adwokacką.

Według ETPCz istniejące mechanizmy kontroli sądowej nie zapewniają wystarczającej ochrony praw jednostki i powinny zostać uzupełnione dodatkowymi środkami kontroli następczej. Wśród wskazanych problemów znalazł się także brak obowiązku informowania osoby objętej kontrolą operacyjną po upływie określonego czasu oraz brak skutecznego środka odwoławczego dla osób podejrzewających, że mogły być przedmiotem niejawnej inwigilacji.

Stanowisko Prezesa UODO

Podsumowując ocenę projektu, Prezes UODO wskazał, że proponowane rozwiązania wzmacniające sądowy nadzór nad kontrolą operacyjną zasługują na aprobatę i realizują część zgłaszanych od lat postulatów. Jednocześnie organ nadzorczy uznał, że projekt nie wyczerpuje problematyki zgodności przepisów dotyczących kontroli operacyjnej z konstytucyjnymi standardami ochrony prywatności i danych osobowych.

W ocenie Prezesa UODO brak regulacji dotyczących notyfikowania osób objętych kontrolą operacyjną oraz brak rozwiązań zapewniających skuteczny środek prawny dla osób poddanych niejawnej inwigilacji powodują, że projekt w jego zasadniczej części nie zapewnia wykonania wyroku ETPCz w sprawie Pietrzak, Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →