- Państwa członkowskie będą zobowiązane zapewnić ogólnounijną linię zaufania dla ofiar pod numerem 116 006 oraz możliwość uzyskania informacji, wsparcia emocjonalnego i skierowania do odpowiednich służb.
- Dyrektywa 2026/1472 przewiduje szersze wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych, umożliwiając m.in. elektroniczne składanie zawiadomień o przestępstwie oraz przekazywanie dowodów.
- Nowe przepisy wzmacniają ochronę ofiar poprzez rozszerzenie dostępu do pomocy prawnej, skuteczniejsze dochodzenie odszkodowania, lepszą ochronę danych osobowych oraz rozwój specjalistycznych usług wsparcia.
Cel i ratio legis dyrektywy
Dyrektywa 2026/1472 stanowi odpowiedź na problemy ujawnione podczas oceny funkcjonowania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25.10.2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępująca decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.Urz. UE L z 2012 r. Nr 315, s. 57). Mimo poprawy sytuacji ofiar nadal występowały bariery w dostępie do informacji, wsparcia i ochrony, a także w uczestniczeniu w postępowaniu karnym oraz dochodzeniu przyznanego odszkodowania.
Nowelizacja ma zapewnić rzeczywiste wykonywanie praw ofiar niezależnie od miejsca popełnienia przestępstwa w Unii Europejskiej. Wsparcie powinno być dostępne od pierwszego kontaktu z właściwymi organami, przez cały czas trwania postępowania, a w razie potrzeby również po jego zakończeniu. Szczególne znaczenie przypisano indywidualnym potrzebom pokrzywdzonych oraz zapobieganiu wtórnej i ponownej wiktymizacji.
Ogólnounijna linia zaufania – numer 116 006
Państwa członkowskie będą zobowiązane zapewnić ofiarom dostęp do linii zaufania działającej pod jednolitym numerem 116 006. Ma ona funkcjonować obok istniejących numerów krajowych i udzielać informacji o prawach, wsparcia emocjonalnego oraz pomocy w dotarciu do właściwych organów i specjalistycznych służb.
Usługi w kraju mają być bezpłatne, poufne, bezpieczne i świadczone przez przeszkolone osoby. Dostęp powinien być możliwy również za pomocą stron internetowych, aplikacji i innych technologii komunikacyjnych. Państwa członkowskie mają ponadto zapewnić numer do połączeń międzynarodowych oraz dążyć do obsługi w dodatkowym języku powszechnie używanym na ich terytorium.
Łatwiejsze zgłaszanie przestępstw
Ofiary mają uzyskać możliwość składania zawiadomień za pomocą bezpiecznych i przyjaznych narzędzi cyfrowych, co najmniej w sprawach niepilnych i dotyczących czynów bez użycia przemocy. Jeżeli będzie to wykonalne, elektronicznie będzie można również przekazywać dowody.
Dyrektywa przewiduje również ułatwienie składania zawiadomień przez osoby fizyczne lub prawne, które wiedzą albo w dobrej wierze podejrzewają, że popełniono przestępstwo lub że można spodziewać się aktów przemocy. Państwa członkowskie mają także umożliwić współpracę właściwych organów z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego mogącymi otrzymywać informacje o przestępstwach. Rozwiązanie to ma pomóc w ujawnianiu przestępstw, w szczególności gdy ofiary obawiają się kontaktu z organami ścigania lub działań odwetowych. Możliwość zawiadomienia należy zapewnić również osobom przebywającym w placówkach zamkniętych, m.in. zakładach psychiatrycznych, domach pomocy społecznej i placówkach opiekuńczych.
Szerszy dostęp do usług wsparcia
Państwa członkowskie mają zapewnić ofiarom bezpłatną i poufną pomoc dostosowaną do ich potrzeb. Wsparcie może obejmować informacje prawne, pomoc psychologiczną i emocjonalną, doradztwo dotyczące odszkodowania oraz kierowanie do odpowiednich placówek medycznych, socjalnych lub terapeutycznych.
Specjalistyczne usługi powinny być dostępne w szczególności dla ofiar przemocy domowej i seksualnej, handlu ludźmi, terroryzmu, przestępstw z nienawiści oraz innych osób szczególnie narażonych. Pomoc powinna być dostępna przed rozpoczęciem postępowania, w jego trakcie i przez odpowiedni czas po zakończeniu sprawy.
Indywidualna ocena potrzeb ofiary
Właściwe organy będą zobowiązane możliwie wcześnie ustalić, jakiego wsparcia i ochrony potrzebuje konkretna osoba. Ocena powinna uwzględniać rodzaj przestępstwa, cechy osobiste ofiary, jej relację ze sprawcą, stan zdrowia, wiek, zależność ekonomiczną oraz ryzyko zastraszania, odwetu lub ponownej wiktymizacji.
Nie powinna ona mieć charakteru jednorazowego. Jeżeli w toku postępowania zmienią się okoliczności lub potrzeby pokrzywdzonego, ocena powinna zostać zaktualizowana.
Szczególna ochrona dzieci
Dzieci będące ofiarami, w tym dzieci, które doznały szkody jako świadkowie przestępstwa, powinny otrzymywać wsparcie na najwyższym poziomie. Pomoc ma być dostosowana do wieku, dojrzałości i indywidualnej sytuacji dziecka oraz oparta na współpracy organów wymiaru sprawiedliwości, służb socjalnych i specjalistycznych placówek.
Czynności procesowe powinny być prowadzone w sposób ograniczający stres i ryzyko wtórnej wiktymizacji. W odpowiednich przypadkach przesłuchania dzieci mogą być utrwalane za pomocą urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk, aby ograniczyć potrzebę ich powtarzania.
Pomoc prawna i dochodzenie odszkodowania
Pomoc prawna powinna być dostępna dla ofiar, które mają lub mogą uzyskać status strony postępowania karnego i nie dysponują wystarczającymi środkami. Ma obejmować koszty pomocy prawnika również wtedy, gdy zostały poniesione przed formalnym uzyskaniem statusu strony.
Państwa członkowskie mają także zapewnić skuteczne wykonanie prawomocnych rozstrzygnięć przyznających odszkodowanie. Mogą wprowadzić rozwiązania pozwalające państwu wypłacić ofierze całość lub część należności, a następnie dochodzić jej zwrotu od sprawcy. Dyrektywa 2026/1472 nie nakłada jednak obowiązku stworzenia takiego mechanizmu.
Ochrona danych osobowych ofiar
Dane dotyczące miejsca zamieszkania i inne dane kontaktowe ofiary co do zasady nie powinny być udostępniane sprawcy. Ich ujawnienie będzie dopuszczalne jedynie wyjątkowo, jeżeli wymaga tego prawo do obrony lub inny uzasadniony interes.
W takiej sytuacji organy powinny rozważyć zastosowanie dodatkowych środków ochronnych, aby ograniczyć ryzyko wyrządzenia ofierze szkody fizycznej lub psychicznej.
Znaczenie dyrektywy 2026/1472 dla polskiego porządku prawnego
Implementacja będzie wymagała przeglądu przepisów KPK dotyczących statusu pokrzywdzonego, zawiadamiania o przestępstwie, dostępu do informacji, pomocy prawnej oraz środków ochrony. Szczególnej analizy wymaga możliwość elektronicznego składania zawiadomień i przekazywania dowodów.
Zmiany mogą objąć również system pomocy osobom pokrzywdzonym. Konieczne będzie zapewnienie dostępnych i skoordynowanych usług psychologicznych, prawnych i socjalnych, odpowiedniego finansowania oraz współpracy organów publicznych z organizacjami pozarządowymi. Jednym z podstawowych elementów tego systemu stanie się linia wsparcia pod numerem 116 006.
Przeglądu mogą wymagać także przepisy dotyczące kompensaty i odszkodowań, w tym mechanizmy egzekwowania należności od sprawców. Wdrożenie dyrektywy 2026/1472/UE będzie ponadto wymagało szkoleń dla sędziów, prokuratorów, funkcjonariuszy Policji, pracowników sądów oraz innych osób mających kontakt z pokrzywdzonymi. Oznacza to, że implementacja będzie miała zarówno wymiar legislacyjny, jak i organizacyjny.
Termin wdrożenia dyrektywy 2026/1472
Dyrektywa 2026/1472 została opublikowana 30.6.2026 r. i wchodzi w życie 20.7.2026 r. Państwa członkowskie mają przyjąć przepisy niezbędne do jej wykonania zasadniczo do 2.7.2028 r.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
