Notariusz wobec wyzysku i przemocy ekonomicznej osób starszych – granice ingerencji i obowiązki zawodowe

Przemoc ekonomiczna a czynność notarialna

Ustawa z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1673) obejmuje pojęciem przemocy domowej umyślne działania lub zaniechania wykorzystujące m.in. przewagę ekonomiczną. Sama przemoc ekonomiczna nie stanowi jednak odrębnej przesłanki odmowy dokonania czynności notarialnej.

Dla notariusza znaczenie mają jej przejawy w konkretnej sytuacji: rzeczywista wola strony, jej rozeznanie, swoboda podjęcia decyzji oraz zgodność planowanej czynności z prawem. Wątpliwości mogą powstać np. w razie rozporządzenia przez osobę starszą podstawowym składnikiem majątku na rzecz osoby, od której pozostaje zależna, sprzedaży nieruchomości na rażąco niekorzystnych warunkach czy udzielenia pełnomocnictwa pozwalającego innej osobie na szerokie dysponowanie jej majątkiem.

Żadna z tych okoliczności sama w sobie nie przesądza jednak o wadliwości czynności.

Notariusz nie jest biernym wykonawcą woli stron

Podstawowe znaczenie ma art. 80 § 2 i 3 PrNot. Notariusz ma czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne, a także udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień.

Aktywny charakter tej funkcji podkreślono w orzecznictwie. SA w Katowicach w wyroku z 7.7.2021 r., I ACa 604/20, Legalis, wskazał, że „rola notariusza przy sporządzaniu aktu notarialnego nie jest bierna i nie ogranicza się wyłącznie do spisania treści oświadczeń stron”.

Ocena dokonywana przez notariusza obejmuje zatem nie tylko formalną poprawność aktu. Powinien on również uwzględnić, czy planowana czynność nie narusza prawnie chronionych interesów strony w sposób prowadzący do jej sprzeczności z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Nie oznacza to jednak, że notariusz ma oceniać za stronę ekonomiczną racjonalność jej decyzji.

Niekorzystna czynność nie musi oznaczać wyzysku

Przy czynnościach odpłatnych punktem odniesienia może być art. 388 KC. Wyzysk wymaga nie tylko rażącej dysproporcji świadczeń, lecz również wykorzystania przymusowego położenia, niedołęstwa, niedoświadczenia albo braku dostatecznego rozeznania drugiej strony co do przedmiotu umowy.

Ma to zasadnicze znaczenie z perspektywy notariusza. Niska cena, nieekwiwalentność świadczeń czy niekorzystne warunki umowy mogą być sygnałem wymagającym dokładniejszego ustalenia okoliczności czynności, ale nie stanowią automatycznie podstawy do odmowy.

Inaczej może być, gdy dysproporcji towarzyszą okoliczności wskazujące na świadome wykorzystanie słabości lub zależności osoby starszej. Wtedy problem przestaje dotyczyć wyłącznie ekonomicznej opłacalności umowy i może prowadzić do konieczności oceny jej zgodności z zasadami współżycia społecznego.

Kiedy notariusz powinien odmówić czynności?

Zgodnie z art. 81 PrNot notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem. SN w uchwale z 18.12.2013 r., III CZP 82/13, Legalis, przesądził, że pojęcie to obejmuje również sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, jeżeli wynika ona z treści zamierzonej czynności albo z okoliczności jej dokonywania.

Jednocześnie SN wyznaczył istotną granicę aktywności notariusza: „Notariusz powinien ograniczać się do wypadków, gdy sprzeczność z zasadami współżycia społecznego jest oczywista i jednoznaczna”.

SN wyjaśnił, że postępowanie prowadzone przez notariusza nie w każdym przypadku daje takie możliwości ustalenia okoliczności jak postępowanie sądowe, dlatego jego ingerencja na podstawie klauzuli generalnej nie powinna sięgać nadmiernie daleko.

Oznacza to, że nie wystarcza przekonanie notariusza, iż strona podejmuje złą decyzję. Odmowy nie uzasadnia sama sprzedaż poniżej wartości rynkowej, przekazanie znacznego majątku jednemu członkowi rodziny czy rozporządzenie sprzeczne z oczekiwaniami innych bliskich.

Znaczenie może mieć natomiast połączenie rażąco niekorzystnych skutków czynności z okolicznościami wskazującymi na wykorzystanie zależności, brak rzeczywistego rozeznania albo podporządkowanie woli strony interesom osoby odnoszącej korzyść.

Notariusz powinien ustalić rzeczywistą wolę strony

Obowiązki notariusza nie kończą się na odczytaniu przygotowanego aktu. W wyroku z 12.6.2002 r., III CKN 694/00, Legalis, SN podkreślił: „notariusz spisujący dokument jest z racji swego urzędu zobowiązany do stwierdzenia rzeczywistej woli stron”.

W rozpoznawanej sprawie SN wiązał ten obowiązek z koniecznością rozpoznania oczekiwań stron i takiego ukształtowania dokumentu, aby rzeczywiście je odzwierciedlał.

W przypadku osoby starszej może to nabierać szczególnego znaczenia, gdy warunki czynności zostały wcześniej ustalone przede wszystkim przez członka rodziny, opiekuna lub przyszłego beneficjenta. Notariusz powinien mieć podstawę do stwierdzenia, że składane oświadczenie rzeczywiście odpowiada woli strony i że rozumie ona jego prawne następstwa.

Nie oznacza to konieczności badania motywów każdej decyzji. Jeżeli jednak zachowanie uczestników lub przebieg czynności wskazują, że osoba trzecia faktycznie przejmuje proces decyzyjny, wymagane jest pogłębione ustalenie woli samej strony.

Wątpliwości co do świadomości i swobody decyzji

Szczególną sytuację reguluje art. 86 PrNot. Zgodnie z nim notariuszowi nie wolno dokonywać czynności, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona ma zdolność do czynności prawnych.

W postanowieniu z 14.11.2017 r., V KK 219/17, Legalis, SN podkreślił: „notariusz nie jest osobą kompetentną do diagnozowania stanu zdrowia strony z punktu widzenia jej zdolności do świadomego i swobodnego podejmowania decyzji”.

Nie oznacza to jednak, że może opierać się wyłącznie na własnym wrażeniu z rozmowy. SN uznał, że źródła wątpliwości z art. 86 PrNot należy postrzegać szerzej – notariusz powinien brać pod uwagę także inne ujawnione informacje mogące świadczyć o zaburzeniach zdolności strony do rozumienia znaczenia składanego oświadczenia.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku osoby starszej pozostającej pod opieką innych osób. Sam wiek, choroba czy zależność nie uzasadniają odmowy, ale informacje o poważnych zaburzeniach poznawczych, dezorientacji lub niemożności samodzielnego wyrażenia stanowiska nie mogą zostać pominięte.

Ochrona nie może prowadzić do paternalizmu

Obowiązki ochronne notariusza mają swoje granice. Osoba starsza zachowująca zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji ma prawo dokonywać także czynności, które z zewnętrznej perspektywy wydają się nieracjonalne lub niekorzystne.

Podeszły wiek nie tworzy domniemania braku świadomości ani podatności na manipulację. Notariusz nie może zatem odmawiać dokonania czynności tylko dlatego, że sam wybrałby dla strony inne rozwiązanie albo uważa rozporządzenie majątkowe za nieopłacalne.

Granica ingerencji przebiega tam, gdzie okoliczności wskazują już nie na niekorzystność decyzji, lecz na możliwość jej prawnej wadliwości: brak rzeczywistego rozeznania, wyłączenie swobody, wykorzystanie szczególnego położenia strony albo oczywistą sprzeczność czynności z zasadami współżycia społecznego.

Brak reakcji może prowadzić do odpowiedzialności

Zgodnie z art. 49 PrNot notariusz odpowiada za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności notarialnych na zasadach KC, z uwzględnieniem szczególnej staranności wymaganej przy wykonywaniu tych czynności.

W wyroku z 12.6.2002 r., III CKN 694/00, Legalis, SN potwierdził, że odpowiedzialność notariusza za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności ma charakter deliktowy.

Granica ingerencji zależy od okoliczności czynności

W praktyce nie istnieje osobny reżim dokonywania czynności notarialnych z osobami starszymi. Wiek nie jest podstawą do ograniczenia ich autonomii ani do założenia, że nie potrafią samodzielnie decydować o swoim majątku.

Jednocześnie połączenie niekorzystnej treści czynności z zależnością od beneficjenta, presją, problemami z rozeznaniem albo innymi sygnałami ograniczenia swobody wymaga od notariusza aktywnej reakcji. Może ona polegać na dokładniejszym ustaleniu rzeczywistej woli, wyjaśnieniu skutków czynności, a w przypadkach przewidzianych w art. 81 lub 86 PrNot – na odmowie jej dokonania.

Notariusz nie ma chronić osoby starszej przed każdą złą decyzją ekonomiczną. Jego zadaniem jest natomiast stworzenie warunków pozwalających ustalić, że decyzja odzwierciedla rzeczywistą wolę strony, została podjęta świadomie oraz swobodnie, a zamierzona czynność nie przekracza granic dopuszczalnych przez prawo.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →