• Zakres obowiązku informacyjnego wyznaczają przepisy nakazujące sporządzać dokumenty w sposób zrozumiały i przejrzysty, czuwać nad prawami i słusznymi interesami uczestników oraz udzielać im niezbędnych wyjaśnień.
  • Zakres informacji zależy od charakteru czynności i sytuacji jej uczestników, a wyjaśnienia powinny pozwolić stronie świadomie ocenić prawne znaczenie składanych oświadczeń.
  • Notariusz może przedstawiać skutki prawne dostępnych rozwiązań, ale jego obowiązek nie obejmuje reprezentowania interesu jednej strony ani wskazywania jej rozwiązania najbardziej korzystnego gospodarczo.

Obowiązek informacyjny jako element funkcji ochronnej

Ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 614; dalej: PrNot) nie posługuje się wprost pojęciem „obowiązku informacyjnego”. Jego podstawę tworzy przede wszystkim art. 80 PrNot. Przepis wymaga, aby akty i dokumenty były sporządzane w sposób zrozumiały i przejrzysty, nakazuje notariuszowi czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może wywoływać skutki prawne, a także udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności.

Obowiązki te wzajemnie się uzupełniają. Przejrzystość dokumentu pozwala zrozumieć jego treść, wyjaśnienia – znaczenie przyjętych rozwiązań, natomiast obowiązek ochronny nadaje czynności notarialnej wymiar prewencyjny.

Notariusz nie jest zatem wyłącznie osobą utrwalającą oświadczenia stron, lecz uczestniczy w nadaniu ich woli właściwej formy prawnej oraz zapewnieniu, że rozumieją znaczenie dokonywanej czynności.

Beck Akademia - praktyczne szkolenia online - sprawdź aktualny harmonogram Sprawdź

Jak rozumieć „niezbędne wyjaśnienia”?

Art. 80 § 3 PrNot nie wymaga przekazywania wszystkich informacji prawnych pozostających w jakimkolwiek związku ze sprawą. Wyjaśnienia powinny być niezbędne i dotyczyć konkretnej czynności notarialnej.

Ich zakres zależy więc od charakteru czynności. Innych informacji wymaga sprzedaż nieruchomości, innych testament czy pełnomocnictwo, a jeszcze innych umowa majątkowa małżeńska. Znaczenie mogą mieć również stopień złożoności przyjętej konstrukcji oraz zachowanie uczestników wskazujące, że określone postanowienie nie jest przez nich właściwie rozumiane.

Miarą realizacji obowiązku nie jest ilość przekazanych informacji, lecz to, czy strona uzyskała wiedzę potrzebną do zrozumienia prawnego znaczenia swojej decyzji.

Odczytanie aktu nie zastępuje wyjaśnień

Art. 80 PrNot pozostaje w ścisłym związku z art. 94 § 1 PrNot. Przed podpisaniem akt powinien zostać odczytany, a notariusz ma przekonać się, że uczestnicy dokładnie rozumieją jego treść i znaczenie oraz że akt jest zgodny z ich wolą.

Odczytanie dokumentu nie jest zatem wyłącznie formalnością. Jeżeli podczas czynności pojawiają się pytania albo notariusz dostrzega, że strona nie rozumie określonego postanowienia, powinien je wyjaśnić przed przyjęciem i podpisaniem aktu.

Wcześniejsze przekazanie projektu dokumentu lub omówienie kwestii organizacyjnych z pracownikiem kancelarii może usprawnić przygotowanie czynności, ale nie zastępuje obowiązków przypisanych przez ustawę notariuszowi.

Informowanie a kształtowanie treści czynności

Notariusz nie musi pozostawać bierny, gdy ten sam zgodny z prawem cel można osiągnąć przy zastosowaniu różnych konstrukcji. Może wyjaśnić ich zasadnicze konsekwencje i ustalić, które rozwiązanie odpowiada rzeczywistej woli uczestników.

Nie oznacza to jednak obowiązku przedstawiania wszystkich hipotetycznie możliwych wariantów. Wyjaśnienia mają umożliwić świadome dokonanie konkretnej czynności, a nie przekształcić spotkanie u notariusza w kompleksową konsultację prawną dotyczącą całej sytuacji uczestnika.

Jeżeli oczekiwany przez strony rezultat jest sprzeczny z prawem, zastosowanie znajduje art. 81 PrNot. Notariusz powinien odmówić dokonania takiej czynności, a jeżeli cel strony może zostać osiągnięty zgodnie z prawem w inny sposób – może wskazać prawnie dopuszczalne rozwiązanie.

Bezstronność jako granica obowiązku

Najważniejszą granicą obowiązku informacyjnego pozostaje bezstronność notariusza. Ma ona szczególne znaczenie przy czynnościach, w których interesy uczestników nie są tożsame.

Notariusz powinien wyjaśnić konsekwencje określonego rozwiązania dla każdej ze stron oraz zwrócić uwagę na skutki przyjętej konstrukcji. Nie może jednak przejmować roli pełnomocnika jednej z nich i kształtować czynności wyłącznie w celu maksymalnego zabezpieczenia jej interesu kosztem drugiego uczestnika.

Obowiązek informacyjny różni się więc od porady udzielanej przez prawnika reprezentującego konkretnego klienta. Notariusz wyjaśnia prawne znaczenie czynności wszystkim jej uczestnikom, nie zaś sposób uzyskania przez jednego z nich najkorzystniejszej pozycji wobec pozostałych.

Czy notariusz powinien ostrzec o każdym ryzyku?

Funkcja ochronna art. 80 PrNot nie oznacza obowiązku analizowania całej sytuacji ekonomicznej strony. Zakres informacji powinien pozostawać związany z prawnym znaczeniem dokonywanej czynności oraz okolicznościami znanymi notariuszowi.

Jeżeli ryzyko wynika bezpośrednio z konstrukcji prawnej lub przedstawionych dokumentów i może wpływać na skutki aktu, może wymagać wyjaśnienia. Czym innym jest jednak poinformowanie o skutkach ustanowienia określonego prawa czy zabezpieczenia, a czym innym ocena ekonomicznej opłacalności transakcji.

Notariusz odpowiada za prawną warstwę czynności, nie za gospodarczy sukces decyzji jej uczestników.

Informacja musi być zrozumiała

Znaczenie ma również sposób przekazywania informacji. Art. 80 § 1 PrNot wymaga, aby akty i dokumenty były sporządzane w sposób zrozumiały i przejrzysty. Używanie fachowej terminologii może być konieczne, ale nie zwalnia z obowiązku wyjaśnienia jej znaczenia.

Szczególne znaczenie ma to w przypadku osób niemających doświadczenia w obrocie prawnym oraz cudzoziemców. Czynności notarialnych dokonuje się w języku polskim, a w przypadkach przewidzianych ustawą możliwe jest posłużenie się językiem obcym albo skorzystanie z pomocy tłumacza przysięgłego.

Formalne przekazanie informacji nie realizuje celu obowiązku, jeżeli uczestnik nie rozumie jej znaczenia.

Informowanie nie może zastępować decyzji strony

Obowiązek ochronny ma również drugą granicę – autonomię woli uczestnika. Jeżeli strona po uzyskaniu niezbędnych informacji świadomie wybiera jedno z prawnie dopuszczalnych rozwiązań, notariusz nie powinien zastępować jej decyzji własną oceną celowości.

Sama okoliczność, że inne rozwiązanie mogłoby być korzystniejsze ekonomicznie lub praktycznie, nie oznacza jeszcze, że wybrana czynność nie powinna zostać dokonana.

Rolą notariusza jest stworzenie warunków do podjęcia świadomej i prawnie skutecznej decyzji, a nie podjęcie tej decyzji za stronę.

Zakres wymaganych wyjaśnień będzie więc każdorazowo zależał od rodzaju czynności, jej skutków oraz okoliczności konkretnej sprawy. Niezmienny pozostaje jednak zasadniczy cel: uczestnik powinien rozumieć, jakiej czynności dokonuje, jakie podstawowe skutki prawne z niej wynikają oraz jakie znaczenie mają składane przez niego oświadczenia.

Obowiązek informacyjny jest tym samym jednym z mechanizmów realizujących prewencyjną funkcję notariatu. Jego granice wyznaczają z jednej strony konieczność realnej ochrony uczestników obrotu, a z drugiej – bezstronność notariusza i autonomia samych stron.

Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →