Nowelizacja KPC rozszerza możliwości uchylania decyzji ZUS i KRUS

Kluczowe zmiany

Uwagi ogólne

Nowelizacja dotyczy art. 477¹⁴ ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468; dalej KPC), regulującego rozstrzygnięcia sądu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Obejmuje odwołania od decyzji m.in. ZUS, KRUS i pozostałych organów rentowych.

Zgodnie z art. 477¹⁴ § 1 i 2 KPC sąd zasadniczo oddala odwołanie albo zmienia zaskarżoną decyzję i orzeka co do istoty sprawy. Obowiązujący art. 477¹⁴ § 2¹ KPC przewiduje wyjątek: uchylenie decyzji i przekazanie sprawy organowi rentowemu, jeżeli decyzja nakłada na ubezpieczonego zobowiązanie, ustala jego wymiar albo obniża świadczenie i została wydana z rażącym naruszeniem procedury.

Według uzasadnienia dotychczasowy wyjątek nie obejmuje wielu decyzji z poważnymi wadami proceduralnymi. Sąd prowadzi wówczas postępowanie dowodowe, choć zasadnicze uchybienia powstały już przed organem rentowym.

Szersze uchylanie decyzji z powodu naruszenia procedury

Nowe brzmienie art. 477¹⁴ § 2¹ KPC pozwoli sądowi uchylić decyzję organu rentowego wydaną z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed tym organem i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Uprawnienie nie będzie już ograniczone do decyzji nakładających zobowiązanie, określających jego wysokość lub obniżających świadczenie.

Nie obejmie jednak decyzji rozstrzygających po raz pierwszy o prawie do świadczenia. Dotyczy to pierwszego przyznania lub odmowy przyznania np. emerytury, renty czy zasiłku chorobowego. W tych sprawach sąd nadal ma rozstrzygać merytorycznie, bez odsyłania sprawy z tego powodu organowi.

Inaczej ma być w sprawach odnoszących się do prawa już ustalonego, np. przeliczenia wysokości przyznanego świadczenia lub stwierdzenia utraty prawa do zasiłku. Uzasadnienie wskazuje również na decyzje pokontrolne dotyczące obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym albo opłacania składek. W takich przypadkach sąd będzie mógł zastosować art. 477¹⁴ § 2¹ KPC, jeżeli stwierdzi kwalifikowane naruszenie procedury.

Sama niezgoda strony z decyzją nie wystarczy. Konieczne będzie rażące naruszenie procedury przed organem rentowym. Jednocześnie przepis zmieni charakter rozstrzygnięcia z obowiązkowego na fakultatywny: sąd będzie mógł, ale nie będzie musiał, uchylić decyzję.

Uprawnienia płatników składek i obowiązki organu rentowego

Nowe brzmienie art. 477¹⁴ § 2¹ KPC nie uzależnia uchylenia decyzji od tego, czy odwołanie wniósł ubezpieczony. Obejmie to także płatników składek, świadczeniobiorców, osoby trzecie i następców prawnych. Dotyczy to m.in. sporów o podleganie ubezpieczeniom i podstawę wymiaru składek.

Sąd uchylający decyzję będzie musiał wskazać okoliczności, które organ rentowy jest obowiązany uwzględnić przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Obowiązek ten doprecyzowała Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach w sprawozdaniu (druk sejmowy nr 3117). W pierwotnej wersji projektu mowa była o okolicznościach, które organ „weźmie pod uwagę”. Zmiana jednoznacznie określa wiążący charakter wskazań zawartych w rozstrzygnięciu sądu.

Kontrola decyzji kończących postępowanie bez rozstrzygnięcia sprawy

Nowy art. 477¹⁴ § 2² KPC umożliwi uchylenie decyzji organu rentowego, która nie rozstrzyga o istocie sprawy w całości lub w części, ale kończy postępowanie. Sąd będzie mógł przekazać taką sprawę do ponownego rozpoznania przez organ rentowy.

Chodzi przede wszystkim o decyzje o charakterze procesowym, np. odmowę wszczęcia postępowania lub jego umorzenie. Obecne przepisy nie wskazują wprost tego rodzaju rozstrzygnięcia jako odrębnej podstawy do wydania przez sąd pierwszej instancji wyroku uchylającego. W takich przypadkach sądy posługują się innymi konstrukcjami procesowymi, które nie regulują bezpośrednio tej kompetencji.

Nowa regulacja nie ogranicza się do określonych świadczeń czy składek. Dotyczy decyzji kończących postępowanie bez rozstrzygnięcia o jego przedmiocie. Także tutaj uchylenie decyzji pozostanie uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu.

Umorzenie postępowania przed organem i sądem

Dodawany art. 477¹⁴ § 2³ KPC dotyczy innej sytuacji: w toku kontroli zaskarżonej decyzji sąd stwierdza, że zachodzą przesłanki do umorzenia postępowania przed organem rentowym. Będzie wówczas mógł jednocześnie uchylić decyzję, umorzyć postępowanie przed organem oraz umorzyć postępowanie sądowe.

Uzasadnienie wskazuje tu m.in. na postępowania, które od początku były bezprzedmiotowe albo stały się bezprzedmiotowe w ich toku. Przykładem jest wydanie decyzji wobec podmiotu, który nie był stroną sprawy. W takim przypadku ponowne przekazanie sprawy organowi nie byłoby konieczne, jeżeli podstawy jej umorzenia są już ustalone.

Rozwiązanie będzie dostępne niezależnie od rodzaju decyzji i statusu jej adresata. Inaczej niż w § 2², nie służy ponownemu rozpoznaniu sprawy przez organ, lecz zakończeniu obu postępowań.

Przepisy przejściowe i wejście w życie

W sprawozdaniu komisji zmieniono również art. 2 projektu. W sprawach wszczętych i niezakończonych, w których odwołanie wniesiono przed wejściem nowelizacji w życie, nadal będzie stosowany art. 477¹⁴ § 2¹ KPC w dotychczasowym brzmieniu. Nie znajdą w nich zastosowania nowe § 2² i 2³. O zastosowaniu nowych rozwiązań przesądzi zatem data wniesienia odwołania, a nie data wydania decyzji organu rentowego.

Komisja wydłużyła ponadto przewidziane pierwotnie 14-dniowe vacatio legis do 30 dni. Zgodnie z art. 3 ustawy nowe przepisy mają wejść w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia. Konkretny termin będzie zależał od daty ogłoszenia ustawy.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →