Granica między zamiarem popełnienia przestępstwa (umyślnością), a brakiem zamiaru (nieumyślnością)

KOMENTARZ

Strony konsensusu zawieranego w trybie art. 387 KPK

Opis stanu faktycznego

R.K. został oskarżony o to, że 18.8.2016 r. w S. prowadził w ruchu lądowym pojazd mechaniczny marki S. będąc w stanie nietrzeźwości, przy stwierdzonej zawartości alkoholu w wydychanym powietrzu w kolejnych badaniach: I – 1, 22 mg/dcm³, II – 1,39 mg/dcm³, III – 1,13 mg/dcm³, – 1,17 mg/dcm³, tj. o przestępstwo z art. 178a § 1 KK.

W trakcie rozprawy 17.1.2017 r. przed Sądem Rejonowym w K. oskarżony R.K. przyznał się do popełnienia zarzucanego mu czynu, złożył wyjaśnienia i wniósł o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu w związku z zamiarem dobrowolnego poddanie się karze.

Na rozprawie głównej 31.1.2017 r. oskarżony, korzystający wówczas z pomocy obrońcy z urzędu, wystąpił – na podstawie art. 387 § 1 KPK – z wnioskiem o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, wnosząc o wymierzenie mu za zarzucany czyn kary 6 miesięcy ograniczenia wolności, polegającej na wykonywaniu nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cel społeczny w wymiarze 20 godzin miesięcznie, orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych kategorii B i orzeczenie świadczenia pieniężnego w kwocie 5.000 zł.

Do tej propozycji nie odniósł się prokurator, albowiem nie stawił się na terminie rozprawy, mimo że został prawidłowo o niej zawiadomiony wokandą.

Sąd Rejonowy w K. przychylił się do wniosku oskarżonego o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie mu zaproponowanej kary oraz środków karnych bez konieczności prowadzenia postępowania dowodowego i wyrokiem z 31.1.2017 r. uznał go winnym popełnienia czynu zarzucanego mu w akcie oskarżenia.

Za ten czyn wymierzył oskarżonemu, na podstawie art. 178a § 1 KK, karę 6 miesięcy ograniczenia wolności, wykonywanie nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cel społeczny w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym, na podstawie art. 42 § 2 KK orzekł wobec oskarżonego środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych kategorii B na okres 3 lat, a na podstawie art. 43a § 2 KK orzekł środek karny w postaci świadczenia pieniężnego, w kwocie 5.000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej, a ponadto rozstrzygnął o kosztach obrony z urzędu oraz zwolnił oskarżonego od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa.

Powyższy wyrok został zaskarżony apelacją przez prokuratora, w całości na niekorzyść oskarżonego R.K. Prokurator, na podstawie art. 438 pkt 2 KPK, zarzucił obrazę prawa procesowego mającą istotny wpływ na treść wyroku, to jest art. 387 § 2 KPK, polegającą na niezawiadomieniu prokuratora o wniosku oskarżonego R.K., złożonego na podstawie art. 387 § 1 KPK, co uniemożliwiło oskarżycielowi publicznemu zajęcie stanowiska.

W oparciu o podniesiony zarzut prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 16.5.2017 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w K. z 31.1.2017 r. w ten sposób, że orzeczony środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych rozszerzył na wszystkie kategorie, zobowiązując oskarżonego do natychmiastowego zwrotu prawa jazdy właściwemu urzędowi administracji publicznej.

Orzeczenie Sądu odwoławczego zaskarżył, wniesioną na korzyść skazanego kasacją, Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny. Zarzucił w niej rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 437 § 2 KPK w zw. z art. 387 § 2 KPK, a także rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 457 § 3 KPK. W oparciu o te zarzuty autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym, a stanowisko to podtrzymał uczestniczący w rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu kasacji wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie SN

Zdaniem Sądu Najwyższego oba podniesione w kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego zarzuty są zasadne, a ponieważ stwierdzone przez sąd kasacyjny uchybienia były rażące i miały przy tym istotny wpływ na treść wyroku Sądu Okręgowego w K., konieczne było jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Sąd odwoławczy orzekając w niniejszej sprawie powołał się wprawdzie na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z 3.9.2015 r., V KK 240/15, uczynił to jednak wybiórczo nie uwzględniając zasadniczych, a wynikających z tego orzeczenia treści. Oczywistym jest wprawdzie, że przepis art. 387 § 2 KPK wprost nie wskazuje na konieczność każdorazowego powiadamiania prokuratora, który nie miał obowiązku stawienia się na rozprawę i nie wziął w niej udziału w oparciu o regulację art. 46 § 2 zd. 1 KPK, o złożeniu przez oskarżonego wniosku o wydanie wyroku skazującego w trybie art. 387 § 1 KPK, nie można wszelako pomijać treści zd. 2 art. 46 § 2 KPK, zgodnie z którym przewodniczący lub sąd mogą taką obecność uznać za obowiązkową. Tak będzie w szczególności wówczas, gdy – jak w tej sprawie – oskarżony pod nieobecność prokuratora złoży wniosek w oparciu o przepis art. 387 § 1 KPK lub też zapowie możliwość złożenia takiego wniosku na kolejnym terminie w sytuacji, gdy zachodzi konieczność zarządzenia przerwy w rozprawie albo jej odroczenia. Nie można, czyniąc rozważania w tym zakresie, abstrahować od jednoznacznej treści art. 387 § 2 in fine k.p.k. Zgodnie z tym przepisem sąd może uwzględnić wniosek o wydanie wyroku skazującego, gdy „nie sprzeciwia się temu prokurator, a także pokrzywdzony należycie powiadomiony o terminie rozprawy oraz pouczony o możliwości zgłoszenia przez oskarżonego takiego wniosku”. Oczywistym jest więc, że o braku sprzeciwu, w wypadku niestawiennictwa na rozprawę, można mówić – przy zachowaniu wskazanych wyżej warunków – wyłącznie w odniesieniu do pokrzywdzonego, a nie do prokuratora. Ma to niewątpliwe znaczenie dla poprawności wyrokowania z zachowaniem trybu konsensualnego. Konsensus zawierany jest bowiem nie między sądem a oskarżonym, lecz między stronami postępowania, a więc z jednej strony oskarżycielem i pokrzywdzonym, a z drugiej oskarżonym, zaś do kompetencji sądu należy jedynie uwzględnienie lub nie takiego porozumienia, jeżeli zostaną spełnione pozostałe przesłanki dotyczące tego rodzaju wniosku oskarżonego. Jak to trafnie zauważył Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu z 3.9.2015 r., nieobecność prokuratora na rozprawie, w sytuacji prawidłowego powiadomienia o jej terminie, choć mieszcząca się w granicach prawa i niewykluczająca możliwości wyrokowania w trybie art. 387 § 2 KPK, rzutuje jednak bezpośrednio na sytuację procesową oskarżonego.

Sąd drugiej instancji wniosku tego nie uwzględnił, uznając, że możliwe jest w takim wypadku wydanie orzeczenia reformatoryjnego na niekorzyść oskarżonego przez sąd odwoławczy. Przeoczył jednak, że w zaistniałej sytuacji warunkiem dokonania określonej korekty jest uzyskanie zgody stron, a więc oskarżonego i jego obrońcy oraz prokuratora na takie nowe określenie kary (w tej sprawie rodzaju środka karnego). Takie stanowisko jest konsekwentnie prezentowane w orzecznictwie (zob. powołany już wyżej wyrok Sądu Najwyższego w sprawie V KK 240/15, a także wyrok Sądu Najwyższego z 8.10.2009 r., V KK 29/09), w którym zasadnie wywodzi się, że zmiana wyroku wydanego przez Sąd pierwszej instancji w warunkach konsensualizmu procesowego, nawet gdy konsensus ten charakteryzuje się ułomnością, jest możliwa przed sądem odwoławczym, jeżeli strony ponownie wyrażą zgodę na wymierzenie kary – tym razem współmiernej – na nowych warunkach.

Nie do zaakceptowania jest przy tym pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy, że obecne na rozprawie strony, w tym oskarżony i jego obrońca, zaakceptowali zmiany dokonane na rozprawie w instancji ad quem, skoro nie wnieśli sprzeciwu w postaci uzasadnienia do wyroku. Pomijając nawet już to, że sprzeciw mogą wnieść wyłącznie prokurator i pokrzywdzony, a nie oskarżony, od którego wymagana jest w takim wypadku zgoda (arg. art. 387 § 3 KPK), za niedopuszczalne należy uznać wnioskowanie z czynności następczych w stosunku do wyroku, jakimi są ewentualny wniosek o jego pisemne uzasadnienie lub niezłożenie takiego wniosku, wobec konieczności uzyskania jednoznacznej deklaracji przed wydaniem orzeczenia. Tymczasem ani oskarżony, ani obrońca na taką korektę w zakresie rozstrzygnięcia o środku karnym, jakiej domagał się prokurator, zgody nie wyrazili, wręcz wnosząc o nieuwzględnienie apelacji.

Status zaświadczeń E101 oraz A1 dla pracowników UE

Stan faktyczny sprawy

Spółka Boygues uzyskała zamówienie publiczne na budowę we Francji reaktora nuklearnego. Celem wykonania zamówienia wraz z dwoma innymi przedsiębiorcami utworzyła spółkę, jednak realizację zlecenia poleciła zgrupowaniu interesów gospodarczych, w skład którego wchodziła m.in. spółka Welbond. Owe zgrupowanie również skorzystało z usług podwykonawców, tj. spółki Elco (z siedzibą w Rumunii) oraz spółki Atlanco Ltd (agencja pracy tymczasowej z siedzibą w Irlandii, mającej spółkę zależną na Cyprze oraz biuro w Polsce).

Postępowanie karne i wyrok

Wobec spółek Bouygues, Welbond i Elco wszczęto postępowanie karne w zw. z zarzutami popełnienia w okresie od czerwca 2008 r. do października 2012 r. licznych czynów niedozwolonych, m.in. w zakresie korzystania z pracy pracowników, którzy nie byli zgłoszeni do ubezpieczeń społecznych oraz tzw. niedozwolonego użyczania siły roboczej w przypadku spółek Bouygues, Welbond, a także korzystania z niezgłoszonych pracowników co do spółki Elco. Jak wskazuje TSUE postępowanie było wszczęte, wskutek donosu dotyczącego warunków zakwaterowania pracowników zagranicznych, działań strajkowych polskich pracowników tymczasowych – dotyczących braku lub niewystarczającego poziomu ochrony socjalnej w razie wypadku, a także ujawnienia ponad 100 niezgłoszonych wypadków przy pracy.

Sąd apelacyjny we Francji wyrokiem z 20.3.2017 r. częściowo utrzymał w mocy wyrok wydany przez sąd pierwszej instancji, uznając Elco winną popełnienia przestępstwa niezgłoszonego zatrudnienia wskutek niezłożenia imiennych deklaracji poprzedzających zatrudnienie pracowników oraz deklaracji dotyczących wynagrodzeń lub należnych od nich składek na ubezpieczenie społeczne do odpowiednich organów pobierających składki na ubezpieczenie społeczne. Według sądu działalność Elco miała we Francji charakter zwykły, stały i ciągły, co nie pozwalało na skorzystanie z regulacji dotyczących pracy delegowanej. „Przeważająca większość pracowników została zatrudniona przez Elco kilka dni wcześniej, wyłącznie w celu wysłania ich do Francji, przy czym większość z nich nie była wcześniej zatrudniona w tej spółce bądź była w niej zatrudniona dopiero od niedawna, że działalność Elco w Rumunii stała się akcesoryjna względem działalności prowadzonej we Francji, że Elco nie zapewniało obsługi administracyjnej zainteresowanej pracowników w Rumunii oraz że niektóre okresy delegowania trwały ponad 24 miesiące. W przypadku spółek Bouygues i Welbond sąd apelacyjny uznał je winnymi przestępstw niezgłoszonego zatrudnienia, w odniesieniu do pracowników skierowanych do pracy w nich przez spółkę Atlanco, oraz niedozwolonego użyczania siły roboczej. W tym względzie wskazany sąd stwierdził najpierw, że Bouygues i Welbond zatrudniały za pośrednictwem cypryjskiej spółki zależnej Atlanco oraz biura tej spółki zależnej w Polsce polskich pracowników tymczasowych, którym Atlanco przedstawiało do podpisania umowy w języku greckim, w celu skierowania ich do pracy w spółkach francuskich, działając przez dwóch pracowników tej spółki zależnej rezydujących w Dublinie (Irlandia), a pracujących we Francji. Sąd ustalił też, że owa spółka zależna nie była wpisana do francuskiego rejestru handlowego i spółek ani nie prowadziła jakiejkolwiek działalności na Cyprze ani w Polsce. Sąd ten stwierdził ponadto, że chociaż spółki Bouygues i Welbond zwróciły się do spółki Atlanco o dokumenty dotyczące polskich pracowników tymczasowych zatrudnionych na budowie we Flamanville, w szczególności o zaświadczenia E 101 i A 1, to mimo nieuzyskania pełnej dokumentacji w tym zakresie kontynuowały zatrudnianie tych pracowników z Polski”.

Spółki Bouygues, Elco i Welbond zaskarżyły wyrok sądu apelacyjnego do sądu kasacyjnego.

Pytanie prejudycjalne

Sąd odsyłający powziął wątpliwości w niniejszej sprawie, szczególnie w zakresie legalności wydanych zaświadczeń, w sprawie pracodawców, którzy w latach 2008–2012 korzystali na terytorium francuskim z usług pracowników, którym wystawiono zaświadczenia E 101 albo A 1, w zależności od przypadku z tytułu delegowania pracowników albo wykonywania pracy najemnej w dwóch lub w kilku państwach członkowskich, bez wcześniejszego złożenia właściwym organom francuskim deklaracji poprzedzającej zatrudnienie, czego wymagają przepisy francuskiego kodeksu pracy. Sąd wniósł więc do TSUE pytanie prejudycjalne w zakresie tego, czy art. 11 rozporządzenia [nr 574/72] i art. 19 rozporządzenia [nr 987/2009] należy interpretować w ten sposób, że zaświadczenie E 101 wydane przez instytucję wyznaczoną przez organ właściwy państwa członkowskiego na podstawie art. 14 pkt 1 i art. 14 pkt 2 lit. b) rozporządzenia nr 1408/71 […] lub zaświadczenie A 1 wydane na podstawie art. 13 ust. 1 rozporządzenia [883/2004] mają skutek wiążący dla sądów państwa członkowskiego, w którym wykonywana jest praca, do celów ustalenia ustawodawstwa właściwego nie tylko w odniesieniu do systemu zabezpieczenia społecznego, lecz również do prawa pracy, gdy ustawodawstwo to określa obowiązki nałożone na pracodawcę i prawa przysługujące pracownikom, przez co po rozpatrzeniu argumentów stron sądy te mogą nie uwzględnić tych zaświadczeń wyłącznie wtedy, gdy w świetle oceny konkretnych dowodów uzyskanych w toku dochodzenia, pozwalających stwierdzić, że wspomniane zaświadczenia zostały uzyskane w sposób noszący znamiona oszustwa lub powołano się na nie w sposób noszący znamiona oszustwa, a instytucja wydająca, do której zwrócono się w tej sprawie, nie uwzględniła [tego] w rozsądnym terminie, ustalą istnienie nadużycia polegającego od strony przedmiotowej – na naruszeniu warunków określonych w jednym z dwóch przywołanych przepisów rozporządzenia [nr 574/72] i rozporządzenia [nr 987/2009], a od strony podmiotowej – na zamiarze podejrzanego obejścia lub pominięcia warunków wystawienia opisanego zaświadczenia w celu uzyskania związanej z tym korzyści?

Wyrok TSUE

TSUE wskazał, że art. 11 ust. 1 lit. a), art. 12a pkt 2 lit. a) i art. 12a pkt 4 lit. a) rozporządzenia nr 574/72 oraz art. 19 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 należy interpretować w ten sposób, że zaświadczenie E 101, wydane przez właściwą instytucję państwa członkowskiego na podstawie art. 14 pkt 1 lit. a) lub art. 14 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z 14.6.1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem nr 118/97, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 1606/98 z 29.6.1998 r., pracownikom wykonujących swą działalność na terytorium innego państwa członkowskiego, oraz zaświadczenie A 1, wydane tym pracownikom przez tę instytucję na podstawie art. 12 ust. 1 lub art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 883/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego przez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 465/2012 z 22.5.2012 r., jest wiążące dla sądów tego państwa członkowskiego wyłącznie w odniesieniu do kwestii związanych z zabezpieczeniem społecznym.

TSUE podniósł, że zaświadczenia E 101 i A 1 wprowadzają domniemanie prawidłowości przynależności zainteresowanego pracownika do systemu zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, którego właściwy organ je wydał, co przekłada się na zasadę wzajemnego zaufania. Zaświadczenia co do zasady wiążą właściwą instytucję i sądy państwa członkowskiego, w którym ów pracownik wykonuje pracę. Niemniej jednak sąd przyjmującego państwa członkowskiego może odmówić uwzględnienia zaświadczeń. Powyższe tylko w razie spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek:

1) instytucja, która wydała zaświadczenia, nie dokonała, na wniosek właściwej instytucji tego państwa członkowskiego, ponownego rozpatrzenia zasadności wydania tych zaświadczeń w świetle dowodów przedstawionych jej przez tę instytucję, oraz w rozsądnym terminie nie podjęła działań dotyczących tego wniosku, w danym wypadku unieważniając albo cofając te zaświadczenia;

2) owe dowody pozwoliły mu ustalić, z poszanowaniem gwarancji prawa do rzetelnego procesu sądowego, że wspomniane zaświadczenia zostały uzyskane lub powołano się na nie w sposób noszący znamiona oszustwa.

W konsekwencji należy uznać, że zaświadczenia E 101 i A 1 wydane przez właściwą instytucję państwa członkowskiego wiążą właściwą instytucję i sądy przyjmującego państwa członkowskiego wyłącznie wtedy, gdy poświadczają, że w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego dany pracownik podlega ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego na potrzeby uzyskania świadczeń bezpośrednio związanych z jednym z działów lub systemów wymienionych w art. 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1408/71, jak również w art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004. Owe zaświadczenia nie są wobec tego wiążące w odniesieniu do obowiązków, które przepisy prawa krajowego nakładają w innych dziedzinach niż związane z zabezpieczeniem społecznym w rozumieniu tych rozporządzeń, takich jak w szczególności obowiązki związane ze stosunkiem pracy między pracodawcą a pracownikiem, do których należą między innymi obowiązki dotyczące warunków zatrudniania tych pracowników i warunków ich pracy (zob. wyrok TSUE z 4.10.1991 r., C-196/90).

Ocena zeznań a wspieranie się notatkami podczas przesłuchania

Opis stanu faktycznego

Zaskarżonym wyrokiem z 19.6.2018 r., wydanym w sprawie XXI K 190/17, Sąd Okręgowy w Katowicach uznał oskarżonego P.S. za winnego popełnienia przestępstwa z art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 § 1 KK przy zast. art. 12 KK i art. 64 § 1 KK, za które skazał go na karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Na podstawie art. 46 § 1 KK nałożył na oskarżonego obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 260.976,58 zł.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego, zaskarżając go w całości i zarzucając obrazę przepisów postępowania, która miała istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 4, art. 5 § 2 i art. 7 KPK w zw. z art. 410 KPK, a także błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę i mających wpływ na treść wyroku.

Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny w Katowicach, po rozpoznaniu apelacji obrońcy utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Uzasadnienie SA

Zdaniem Sądu Apelacyjnego apelacja obrońcy oskarżonego jest niezasadna. Na wstępie wskazać należało, że nie jest kontrowersyjne w sprawie to, iż oskarżony dopuścił się przestępstwa oszustwa na szkodę pokrzywdzonego. W apelacji kwestionowana jest natomiast data końcowa popełnienia tego przestępstwa (zdaniem skarżącego oskarżony dopuścił się go do 31.7.2014 r., a nie, jak przyjęto w wyroku, do 7.8.2014 r.), a w konsekwencji też wartość wyłudzonego towaru (zdaniem skarżącego wyniosła ona 194.284,15 zł) i wysokość kwoty zasądzonej do naprawienia szkody.

Wskazane przez autora apelacji argumenty mające przemawiać przeciwko trafności zaskarżonego wyroku są nieprzekonujące i nie uwzględniają całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w części są z nim sprzeczne.

Po pierwsze, nie jest prawdziwe twierdzenie, że faktury z okresu 1-7.8.2014 r., jako jedyne zostały podpisane tylko nazwiskiem oskarżonego, podczas gdy wszystkie inne zgromadzone w sprawie zostały przez oskarżonego podpisane imieniem i nazwiskiem. Wbrew temu twierdzeniu trzy faktury wystawione do 31.7.2014 r. przez firmę, a mianowicie z 11.7.2014 r., z 25.7.2014 r. i z 31.7.2014 r. zostały podpisane jedynie nazwiskiem oskarżonego. Co więcej, oskarżony nie zgłosił zastrzeżeń co do autentyczności swego podpisu na fakturze z 31.7.2014 r. Zresztą nie mógł tego uczynić, jeśli nie chciał popaść w jeszcze większą wewnętrzną sprzeczność wyjaśnień, skoro uprzednio podważał ilość otrzymanego w oparciu o tę fakturę towaru. Autor apelacji nie kwestionuje dostaw w oparciu o faktury wystawione do 31.7.2014 r., chociaż część z nich została opatrzona tylko nazwiskiem oskarżonego (wspomniane faktury z 11, 25 i 31.7.2014 r.), co czyni w tej części wywód nie tylko niespójnym, ale też sprzecznym z materiałem dowodowym.

Po drugie, nie jest zasadne twierdzenie, iż brak dowodów na dostarczenie towarów oskarżonemu po 31.7.2014 r., w szczególności wobec niedysponowania przez pokrzywdzonego kartami drogowymi potwierdzającymi dostawę towaru po tym terminie, a byłby to „jedyny dowód mogący potwierdzić w sposób niewątpliwy, iż przedmiotowy towar został dostarczony oskarżonemu”. Również to twierdzenie nie uwzględnia zebranego materiału dowodowego, w tym też zalegania w aktach sprawy karty drogowej z 1.8.2014 r., potwierdzającej dostarczenie towaru oskarżonemu przez kierowcę firmy, W.L. Nie jest więc prawdziwe twierdzenie skarżącego o braku jakichkolwiek kart drogowych potwierdzających dostawę towaru po 31.7.2014 r. Co więcej, argumentacja autora apelacji w ogóle nie przystaje do realiów niniejszej sprawy, gdyż oparta jest na błędnym założeniu, że towar był każdorazowo dostarczany oskarżonemu przez firmę pokrzywdzonego. Tak jednak nie było. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że tylko część towaru została dostarczona transportem pokrzywdzonego, a pozostała część została odebrana przez oskarżonego w firmie pokrzywdzonego, co miało miejsce zarówno w lipcu, jak i w sierpniu 2014 r. Potwierdzają tę okoliczność dowody osobowe – zeznania świadków. W przypadku odbioru własnego, brak jest z oczywistych (a nie „niewyjaśnionych”) względów kart drogowych. Trzeba też podkreślić, że prawo karne procesowe nie zna hierarchii dowodów, nie można zatem twierdzić, iż pewne okoliczności mogą być wykazane tylko jakimś rodzajem dowodu.

Po trzecie, również na wybiórczym podejściu do materiału dowodowego oparte jest twierdzenie skarżącego, że zeznania świadków A.K. i A.R. nasuwają wątpliwości w odniesieniu do wydania towaru oskarżonemu po 31.7.2014 r. Wątpliwości zgłoszone przez skarżącego wynikają z podanych przez świadków informacji, z których ma wynikać, że oskarżony nie mógł zamówić towaru po 1.8.2014 r. Wywód skarżącego abstrahuje od zawartego w zeznaniach świadka D.S. stwierdzenia, że „w ostatnich dniach lipca P.S. zakupił towar łącznej wartości ok. 230.000 zł”. Oznacza to, że o ile rzeczywiście ostatnie zamówienie towaru przez oskarżonego miało miejsce jeszcze w lipcu 2014 r., to już jego odbiór nastąpił w późniejszym okresie, w kilku kolejnych partiach, między 31.7. a 7.8.2014 r., co potwierdza choćby wspomniana karta drogowa z 1.8.2014 r. Wspieranie się przez świadka, w trakcie składania zeznań, notatkami nie jest objęte zakazem dowodowym (por. wyrok SN z 16.2.2017 r., II KK 382/16, OSNKW 2017, nr 8, poz. 43, KZS 2017, nr 9, poz. 20, OSP 2018, nr 2, poz. 17, Biul. SN 2017, nr 8, s. 9-10) i nie uzasadnia wątpliwości, co do ich wiarygodności. Podobnie nie uzasadnia ich nieumiejętność podania przez świadka A.R. po kilku latach od zdarzenia dokładnej kwoty zadłużenia oskarżonego. Z kolei, odwołując się do zeznań świadka A.K., skarżący pomija zgłaszane przez świadka zastrzeżenia, że z powodu upływu czasu nie pamięta dokładnie pewnych okoliczności („nie pamiętam tego, ponieważ było to dawno, parę lat temu”, „nie jestem tego na 100 % pewny”). Jednakowoż należy zauważyć, że świadek, nie będąc tego pewien, zeznał, że po „dużych dostawach schabu nie było już żadnych transakcji z dostawą towaru do oskarżonego”, co koreluje z tym, że – jak wyżej wskazano – po 1.8.2014 r. nie było już „dostaw towaru do oskarżonego”, lecz był odbierany z zakładu pokrzywdzonego.

Po czwarte, istotnie w wiadomości mailowej z 13.8.2014 r., a następnie w wezwaniu do zapłaty z 20.8.2014 r. nie ujęto faktur z 5 i 7.8.2014 r., tyle że okoliczność ta wcale nie uzasadnia powstania wątpliwości co do wydania oskarżonemu towaru 31.7.2014 r. W pismach tych wskazano przecież m.in. faktury wystawione po 31.7.2014 r. (odpowiednio w dniach 1 i 4.8.2014 r.). Skarżący pomija też fakt, że w dołączonym do kolejnego pisma do oskarżonego z 15.9.2014 r. zestawieniu niezapłaconych faktur ujęto wszystkie faktury z okresu od 1 do 7.8.2014 r. Oskarżony w rozmowie z D.S. jeszcze w 2014 r. potwierdził otrzymanie wezwań do zapłaty i nie kwestionował wysokości zadłużenia. Nie uczynił tego również w wyjaśnieniach złożonych w toku śledztwa i to po okazaniu mu faktur wystawionych także po 31.7.2014 r. Znaczące jest przy tym, że oskarżony nie kwestionował wysokości szkody także na wstępnym etapie postępowania jurysdykcyjnego, składając wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody w kwocie 260.976,58 zł. Następnie zakwestionował autentyczność podpisu na wszystkich oryginałach faktur, aczkolwiek przyznał, że przyjął towar wskazany w tych fakturach, by ostatecznie stwierdzić, że nie wie, czy na niektórych fakturach są jego podpisy.

Już samo tak późne zgłoszenie zastrzeżeń przez oskarżonego musi być ocenione z dużą ostrożnością, a co ważniejsze, podzielenie ich musiałoby się wiązać z przyjęciem, że pokrzywdzony złożył w części nieprawdziwe zawiadomienie i zeznania, posłużył się sfałszowanymi fakturami i pomówił fałszywie oskarżonego, zawyżając wysokość doznanej szkody. Nie ma żadnych przesłanek do przychylenia się do takiej wersji. W toku postępowania nie pojawiły się żadne wątpliwości, co do uczciwości świadka D.S. Znalazły one potwierdzenie w szeregu innych dowodów i początkowo (poza wspomnianą okolicznością) nie kwestionował ich także oskarżony. Świadek ten nie miał żadnego powodu do pomawiania oskarżonego o zachowania, których się nie dopuścił, w tym do bezpodstawnego zawyżania wartości szkody, której znacząca część powstała przecież do 31.7.2014 r. Skarżący zdaje sobie z tego zapewne sprawę, gdyż wprawdzie w jednym z zarzutów określił zeznania świadków D.S. i A.R., jako nieprawdziwe, lecz nie sformułował żadnych argumentów wskazujących na cel złożenia przez nich fałszywych zeznań.

W tej sytuacji jedynie na marginesie należy wskazać na oczywistą wadliwość wniosku apelacyjnego. Procedura karna nie przewiduje uniewinnienia od części (fragmentu) czynu, a takiego postąpienia domagał się skarżący.

Kierując się powyższymi względami, Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Czy przepisy dotyczące schematów podatkowych mogą być przedmiotem interpretacji indywidualnej?

Stan faktyczny

Przedmiotem skargi podatnika do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim było postanowienie Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej o odmowie wydania interpretacji indywidualnej w zakresie tego, czy w związku z zaangażowaniem pracowników spółki we wdrażanie schematu podatkowego spółka będzie zobowiązana do poinformowania ich pisemnie o Numerze Schematu Podatkowego zgodnie z art. 86d § 1 ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 900 ze zm., dalej: OrdPU).

Organ uznał, że przepisy rozdziału 11a Działu III OrdPU nie mogą być objęte wnioskiem o wydanie interpretacji na podstawie art. 14b § 1 OrdPU, ponieważ takim wnioskiem mogą być objęte tylko przepisy materialnego prawa podatkowego. Organ ocenił, że pytanie podatnika nie dotyczyło interpretacji przepisów prawa materialnego rodzących zobowiązanie podatkowe, i w rezultacie nie był uprawniony ani zobowiązany do wydania interpretacji indywidualnej.

Rozpatrując skargę na postanowienie organu, WSA w Gorzowie Wlkp. wskazał, że przepisy, których wykładni żądała skarżąca spółka (art. 86d § 1 i art. 86a § 1 pkt 18 OrdPU) – jako przepisy zawarte w OrdPU – stanowią przepisy prawa podatkowego w rozumieniu art. 3 pkt 2 OrdPU i mogą być przedmiotem wniosku o wydanie interpretacji na podstawie art. 14b § 1 OrdPU.

Sąd zauważył, że przepisy rozdziału 11a Działu III OrdPU mają charakter materialnoprawny, o czym świadczy umieszczenie rozdziału 11a w Dziale III OrdPU, tj. dziale dotyczącym zobowiązań podatkowych. Zdaniem sądu, również treść obowiązków dotyczących informacji o schematach podatkowych posiada cechy materialnoprawne, bowiem czynności narzucane podmiotom na podstawie tych przepisów nie są czynnościami podejmowanymi w ramach postępowania podatkowego. Ich stosowanie nie dotyczy żadnego konkretnego postępowania podatkowego, praw i obowiązków strony w toku tego postępowania. Dodatkowo, niespełnienie obowiązku wynikającego z rozdziału 11a Działu III OrdPU podlega sankcji karno-skarbowej na podstawie art. 80f § 3 KKS, odmiennie niż w przypadku naruszenia obowiązków procesowych, podlegających rygorowi procesowemu, bądź karze porządkowej.

Sąd uzupełniająco zauważył, że przedmiotem interpretacji mogą być przepisy prawa podatkowego dotyczące rozmaitych obowiązków podatnika, nie tylko dotyczących treści obowiązku podatkowego.

Zaświadczenie od pracodawcy dot. czasu pracy kierowców

Stan faktyczny sprawy

Sprawa toczyła się w postępowaniu pomiędzy: V.O. kierowcą pojazdu ciężarowego wyposażonego w tachograf cyfrowy a Bezirkshauptmannschaft Tulln (organem administracyjnym okręgu Tulln, Austria, dalej jako: organ), co do grzywny nałożonej na V.O. w trakcie kontroli drogowej, w wysokości 50 EUR na podstawie przepisów KFG 1967 ze względu na to, że w odniesieniu do kilku dni poprzedzających tę kontrolę V.O. nie był w stanie przedstawić zaświadczenia od swojego pracodawcy, sporządzonego na podstawie formularza znajdującego się w załączniku do decyzji 2009/959, potwierdzającego, że nie prowadził on pojazdu w odnośnych dniach (dni bez prowadzenia pojazdu). Okazanie takiego zaświadczenia przez kieorwcę pozwoliłoby mu konwalidować brak zapisu danych, które powinny być odnotowane w tachografie cyfrowym, w który wyposażony był pojazd. Kierowca V.O. nie zgadzając się z powyższym, odwołał się do sądu wnosząc skargę, której przedmiotem był obowiązek posiadania w pojeździe wystawianego przez pracodawcę odpowiedniego zaświadczenia o dniach bez prowadzenia pojazdu.

Podstawa prawa

Istotą sporu była wykładnia art. 34 i 36 rozporządzenia w zakresie prawa krajowego Austrii. Zgodnie z rozporządzeniem kierowcy stosują wykresówki lub karty kierowcy w każdym dniu, w którym prowadzą pojazd, począwszy od przejęcia pojazdu. Nie wyjmuje się wykresówki ani karty kierowcy z urządzenia rejestrującego przed zakończeniem dziennego okresu pracy, chyba że jej wyjęcie jest dopuszczalne z innych powodów. Wykresówka lub karta kierowcy nie może być używana przez okres dłuższy niż ten, na który jest przeznaczona. Jeżeli w wyniku oddalenia się od pojazdu kierowca nie jest w stanie używać tachografu zainstalowanego w pojeździe, to okresy, o których mowa w rozporządzeniu jeśli pojazd wyposażony jest w tachograf cyfrowy – wprowadza się na kartę kierowcy przy użyciu urządzenia do manualnego wprowadzania danych, w jakie wyposażony jest tachograf. Niemniej jednak państwa członkowskie nie nakładają na kierowców obowiązku przedkładania formularzy potwierdzających ich czynności w trakcie oddalenia się od pojazdu.

Co istotne, zgodnie z prawem austriackim, jeśli kierowca prowadzi pojazd wyposażony w tachograf cyfrowy, musi być w stanie okazać, na każde żądanie upoważnionego funkcjonariusza służb kontrolnych: swoją kartę kierowcy; wszelkie zapisy odręczne oraz wydruki sporządzone w ciągu bieżącego dnia oraz poprzednich 28 dni zgodnie z wymaganiami niniejszego rozporządzenia oraz rozporządzenia (WE) nr 561/2006. Oczywiście, upoważniony funkcjonariusz służb kontrolnych może sprawdzić przestrzeganie przepisów poprzez analizę wykresówek, wyświetlonych, wydrukowanych lub pobranych danych zapisanych przez tachograf (lub) na karcie kierowcy, lub w przypadku ich braku, wszelkich innych dokumentów pomocniczych, usprawiedliwiających nieprzestrzeganie przepisów rozporządzenia. Kierowcy należy wystawić potwierdzenie tego wydania. Jeżeli na karcie kierowcy brakuje poszczególnych dni roboczych, a w odniesieniu do tych dni nie ma wykresówki, pracodawca dostarcza odpowiednie zaświadczenie na te dni, zgodne z minimalnymi wymogami formularza sporządzonego przez Komisję zgodnie z art. 11 ust. 3 dyrektywy [2006/22], które należy mieć ze sobą i okazać podczas kontroli.

Pytanie prejudycjalne

Powziąwszy wątpliwości w sprawie regionalny sąd administracyjny zawiesił postępowanie i zwrócił się do TSUE z takimi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy rozporządzenie [nr 165/2014], a w szczególności jego art. 34 ust. 3 akapit drugi i art. 36 ust. 2, należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono uregulowaniu krajowemu, które na kierowców pojazdów samochodowych wyposażonych w tachograf cyfrowy w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. h [tego rozporządzenia], w wypadku braku zaznaczenia poszczególnych dni roboczych na karcie kierowcy […], w odniesieniu do których brak jest również w pojeździe wykresówek, nakłada obowiązek posiadania w pojeździe wystawianych przez pracodawcę odpowiednich zaświadczeń dotyczących tych dni, spełniających minimalne wymogi formularza sporządzonego przez Komisję zgodnie z art. 11 ust. 3 dyrektywy [2006/22], oraz okazania ich podczas kontroli?

2) W wypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: czy formularz sporządzony przez Komisję w decyzji [2009/959] jest nieważny w całości lub w części?”.

Wyrok TSUE

TSUE stwierdził, że art. 34 ust. 3 akapit drugi rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że zakres stosowania przewidzianego w tym przepisie zakazu nie obejmuje uregulowania krajowego nakładającego na kierowcę pojazdu wyposażonego w tachograf cyfrowy obowiązek okazania jako pomocniczego dowodu wykonywanych przezeń czynności, jeżeli brak jest automatycznych i odręcznych zapisów w tachografie, zaświadczenia wystawionego przez jego pracodawcę zgodnie z formularzem znajdującym się w załączniku do decyzji Komisji 2009/959/UE z 14.12.2009 r. zmieniającej decyzję 2007/230/WE w sprawie formularza dotyczącego przepisów socjalnych odnoszących się do działalności w transporcie drogowym. Ponadto, analiza pytania drugiego nie wykazała niczego, co mogłoby mieć wpływ na ważność formularza znajdującego się w załączniku do decyzji 2009/959.

Art. 34 ust. 1 rozporządzenia wymaga, aby kierowca używał karty pamięci przeznaczonej do użycia w tachografie, umożliwiającej w szczególności identyfikację kierowcy i gromadzenie danych dotyczących wykonywanych przezeń czynności, każdego dnia, w którym prowadzi pojazd, począwszy od momentu, w którym pojazd zostaje przez niego przejęty, przy czym nie może ona zostać wyjęta przed zakończeniem dziennego okresu pracy. Jeżeli jednak na mocy art. 34 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) rozporządzenia, w wyniku oddalenia się od pojazdu kierowca nie jest w stanie skorzystać z funkcji automatycznego wprowadzania danych do tachografu cyfrowego zainstalowanego w pojeździe, to okresy inne niż czas prowadzenia pojazdu, tzn. okresy dotyczące wszelkiej „innej pracy”, „gotowości” i „przerw lub odpoczynku”, należy wpisać na kartę kierowcy przy użyciu funkcji manualnego wprowadzania danych, w jakie wyposażony jest ów tachograf. Rozporządzenie jasno jednak wskazuje, że państwa członkowskie nie nakładają na kierowców obowiązku przedkładania formularzy potwierdzających ich czynności w trakcie oddalenia się od pojazdu.

Z kolei art. 36 ust. 2 rozporządzenia dotyczy tego, że kierowca pojazdu wyposażonego w taki tachograf musi być w stanie okazać na każde żądanie upoważnionego funkcjonariusza służb kontrolnych w szczególności wszelkie zapisy odręczne i wydruki sporządzone w ciągu bieżącego dnia oraz poprzednich 28 dni zgodnie z tym rozporządzeniem i rozporządzeniem nr 561/2006. TSUE wskazał, że „wynika z tego, że w sytuacji gdy – tak jak w sprawie w postępowaniu głównym – kierowca nie jest w stanie przedstawić podczas kontroli drogowej żądanych informacji odnoszących się do większej liczby dni poprzedzających tę kontrolę, powstaje pytanie o dowody pomocnicze, do których okazania kierowca ten może być zobowiązany, aby konwalidować brak zapisu istotnych danych w tachografie cyfrowym, w który wyposażony jest jego pojazd. W tym właśnie kontekście sąd odsyłający zastanawia się nad zakresem zakazu określonego w art. 34 ust. 3 akapit drugi rozporządzenia nr 165/2014, zgodnie z którym państwa członkowskie nie nakładają na kierowców obowiązku przedkładania formularzy potwierdzających ich czynności w trakcie oddalenia się od pojazdu. Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający zastanawia się, czy dni bez prowadzenia pojazdu objęte są pojęciem „czynności” w rozumieniu tego przepisu, tak że wbrew temu, co przewiduje § 102 bis ust. 4 KFG 1967, nie można wymagać od kierowcy przedstawienia zaświadczenia wystawionego przez jego pracodawcę dotyczącego takich dni bez prowadzenia pojazdu, nawet jeżeli podstawą takiego zaświadczenia byłby formularz znajdujący się w załączniku do decyzji 2009/959”. Znaczenie pojęcia „czynności”, o którym mowa w art. 34 ust. 3 akapit drugi rozporządzenia nie jest określone w tym rozporządzeniu.

 

Zaliczenie zatrzymania prawa jazdy lub innego dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów na poczet środka karnego

Opis stanu faktycznego

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z 20.6.2017 r., uznał oskarżonego K.K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z art. 178a § 1 KK, polegającego na tym, że 21.7.2016 r. w miejscowości X. kierował w ruchu lądowym ciągnikiem rolniczym marki U. będąc w stanie nietrzeźwości, to jest mając kolejno: 1,19 mg/dcm³, 1,16 mg/ dcm³ i 2,26 ‰ alkoholu w wydychanym powietrzu i za to wymierzył mu karę grzywny w liczbie 100 stawek dziennych przyjmując, że jedna stawka jest równa kwocie 10 zł. Na podstawie art. 42 § 2 KK orzekł wobec niego zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat, z wyłączeniem pojazdów, do prowadzenia których uprawnia dokument w postaci prawa jazdy kategorii „T” lub „B + E”, zgodnie z art. 6 ust. 3 KierPojU, na podstawie art. 63 § 4 KK na poczet orzeczonego środka karnego zaliczył okres zatrzymania prawa jazdy od 21.7.2016 r. do 20.6.2017 r. Na podstawie art. 43a § 2 KK zasądził od oskarżonego świadczenie pieniężne w kwocie 5000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej.

Wyrok ten nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił się 28.6.2017 r. Na postanowienie to zażalenie wniósł K.K. wskazując, że prawo jazdy nie zostało mu zatrzymane w chwili zdarzenia, bowiem nie posiadał wówczas przy sobie tego dokumentu, a na dalszym etapie postępowania nikt nie żądał jego zwrotu. Po rozpoznaniu zażalenia skazanego, Sąd Okręgowy w C. postanowieniem z 1.3.2018 r., uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w C. (bez wydania rozstrzygnięcia następczego). Wskazał, że w trybie art. 13 § 1 KKW nie jest dopuszczalna konwalidacja prawomocnego wyroku w zakresie eliminacji jednego z jego merytorycznych rozstrzygnięć i nie można na podstawie tego przepisu dokonywać zmian lub uzupełnień orzeczenia po to, by wyeliminować występujące w nim uchybienia.

Kasację, na podstawie art. 521 § 1 KPK, wniósł na niekorzyść K.K. Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, który zaskarżył w części dotyczącej orzeczenia o środku karnym oraz rozstrzygnięcia o zaliczeniu na poczet orzeczonego środka karnego okresu zatrzymania prawa jazdy i w przedmiocie obowiązku zwrotu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów. Na podstawie art. 523 § 1 KPK oraz art. 526 § 1 KPK i art. 537 § 1 i 2 KPK autor kasacji zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa materialnego, a mianowicie art. 42 § 2 KK, art. 43 § 3 KK oraz art. 63 § 4 KK. Formułując powyższy zarzut, autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu kasacji wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, uchylił zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie SN

Sąd Najwyższy, rozpoznając wniesioną kasację, z urzędu stwierdził w niniejszej sprawie wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 KPK, co musiało skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku w całości i przekazaniem sprawy K.K. do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w C.

Zgodnie z treścią art. 436 KPK, Sąd Najwyższy mógł ograniczyć rozpoznanie skargi wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego tylko do tego uchybienia, gdyż rozpoznanie w tym zakresie byłoby wystarczające do wydania orzeczenia. Uznał jednak za konieczne odnieść się do uchybień podniesionych w kasacji, skoro ich rozpoznanie nie jest przedwczesne ani bezprzedmiotowe dla dalszego toku postępowania, zwłaszcza, że może zapewnić uniknięcie przez Sąd I instancji ewentualnego błędu w orzeczeniu, tożsamego z podniesionym w kasacji.

Przepis art. 79 § 4 KPK zwalnia obrońcę z obowiązku dalszego uczestniczenia w procesie, jeżeli sąd uzna za uzasadnioną opinię biegłych lekarzy psychiatrów, którzy stwierdzą, iż czyn oskarżonego nie został popełniony w warunkach wyłączenia lub znacznego ograniczenia zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem oraz, że stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Jednak do podjęcia decyzji o ustaniu obrony obowiązkowej niezbędne jest dokonanie przez sąd samodzielnej oceny w zakresie braku okoliczności wymienionych w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 KPK po stronie oskarżonego. A zatem nieuprawniony jest pogląd, że opinia biegłych psychiatrów automatycznie powoduje uchylenie z mocy prawa obligatoryjnego charakteru obrony. W takiej sytuacji sąd musi wydać postanowienie stwierdzające, że udział oskarżonego nie jest obligatoryjny i zwolnić obrońcę z jego obowiązków, chyba, że zachodzą inne okoliczności przemawiające za tym, aby oskarżony miał obrońcę wyznaczonego z urzędu.

Trzeba podkreślić, że sąd bada istnienie bezwzględnych przyczyn odwoławczych z urzędu i niezależnie od granic środka odwoławczego oraz podniesionych zarzutów, a jeśli potwierdzi ich wystąpienie, powinien uchylić zaskarżone orzeczenie. Wynikający z art. 439 KPK nakaz uchylenia orzeczenia ma charakter bezwzględny i niezależny od ustalenia, czy do określonego w tym artykule uchybienia doszło wskutek zawinienia sądu. Stwierdzenie jednej z przyczyn zaliczonych przez ustawodawcę do katalogu bezwzględnych przesłanek uchylenia orzeczenia nie tylko nie zobowiązuje, ale nawet nie zezwala na badanie możliwości wpływu tej wadliwości na treść tego orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 31.8.2011 r., II KK 99/11; z 11.3.2003 r., III KK 188/02). Stwierdzone w przedmiotowej sprawie uchybienie o charakterze bezwzględnym w ujęciu art. 439 § 1 pkt 10 KPK było co prawda bez wpływu na treść zapadłego orzeczenia, lecz jego skutkiem musiało być uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Niezależnie od wystąpienia bezwzględnej podstawy odwoławczej należało stwierdzić, że zarzuty podniesione w kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego były słuszne, gdyż w sprawie doszło do rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 42 § 2 KK, art. 63 § 4 KK i art. 43 § 3 KK. Zgodnie z art. 63 § 4 KK na poczet orzeczonego środka karnego, o którym mowa w art. 39 pkt 3 KK, zalicza się okres zatrzymania prawa jazdy lub innego odpowiedniego dokumentu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że na poczet orzeczonego środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów, na podstawie art. 63 § 2 KK podlega zaliczeniu wyłącznie okres rzeczywistego zatrzymania prawa jazdy lub innego dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów (por. uchwała SN z 25.2.2009 r., I KZP 33/08, Legalis; wyrok SN z 6.3.2014 r., IV KK 390/13, legalis). Sąd Rejonowy w C. zaliczył na podstawie art. 63 § 4 KK na poczet orzeczonego środka karnego okres zatrzymania prawa jazdy od 21.7.2016 r. do 20.6.2017 r. Tymczasem do zatrzymania tego dokumentu w ogóle nie doszło, co przyznał zresztą sam skazany K.K. Brak było zatem podstaw do wydania przez Sąd Rejonowy rozstrzygnięcia w oparciu o art. 63 § 4 KK.

Sąd Rejonowy powinien stosownie do art. 43 § 3 KK, orzekając zakaz określony w art. 42 KK nałożyć obowiązek zwrotu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdu. Zgodnie z tym samym przepisem, do chwili wykonania obowiązku okres, na który orzeczono zakaz, nie biegnie. Chociaż bowiem zgodnie z treścią art. 43 § 2 KK zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych obowiązuje od daty uprawomocnienia się orzeczenia, to jednak okres, na jaki go orzeczono, nie biegnie do czasu wykonania obowiązku zwrotu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów. W związku z powyższym, zatrzymanie prawa jazdy jest koniecznym wymogiem, który musi być spełniony by środek ten zaczął obowiązywać. Jeżeli taki obowiązek – wbrew przepisom prawa – nie zostanie nałożony w wyroku, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, niemożliwe jest spełnienie przesłanki, która umożliwia zawieszenie biegu okresu. Tymczasem jak wynika z akt sprawy, organ ścigania nie zatrzymał skazanemu dokumentu uprawniającego do kierowania pojazdami. W konsekwencji należało uznać, że doszło w niniejszej sprawie również do rażącego naruszenia art. 43 § 3 KK, bowiem Sąd I instancji, wymierzając środek karny określony w art. 42 KK, nie orzekł o obowiązku zatrzymania dokumentu uprawniającego do kierowania pojazdami. Doszło również do naruszenia art. 63 § 4 KK, skoro został zaliczony na poczet środka karnego okres rzekomego zatrzymania prawa jazdy, a więc fakt, który nie istniał, bowiem w tym okresie oskarżony faktycznie dysponował tym dokumentem.

Zadośćuczynienie dla osadzonego w zakładzie karnym

Opis stanu faktycznego

Powód P.W. po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa wnosił o zasądzenie na jego rzecz od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w G. kwoty 100.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Jako podstawę roszczenia, określającą okoliczności faktyczne wskazał, że gdy odbywał karę pozbawienia wolności w tej jednostce organizacyjnej nie zrobiono mu stosownych badań, w tym badania usg, które pozwoliło na zdiagnozowanie u niego kamieni w woreczku żółciowym. Twierdził, że gdyby w Zakładzie Karnym podjęto odpowiednie leczenie, kamienie nie powiększyłyby się i nie byłoby konieczności usunięcia woreczka żółciowego. Ponadto w czasie odbywania kary w tej jednostce osadzony był w przeludnionych i zbyt małych celach. Nieodpowiednie warunki odbywania kary pozbawienia wolności oraz nieprawidłowe leczenie przyczyniły się do jego cierpień psychicznych i fizycznych.

Stanowisko SO

Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Wskazał, że metraż cel, w jakich przebywał powód, nie był niższy niż 3 m² na jednego skazanego. Rzeczywiście powód zgłosił się do lekarza w Zakładzie Karnym z powodu bólów brzucha, jednakże gdy zalecono wykonanie badań dodatkowych, powód nie wyraził na nie zgody. Powód sam zrezygnował z planowanego zabiegu operacyjnego z powodu kamicy żółciowej. SO podkreślił, że ciężar dowodu co do zaistnienia przesłanek przyznania zadośćuczynienia obciążał, stosownie do art. 6 KC, powoda, który nie sprostał temu zadaniu i nie przedstawił żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń przedstawionych w pozwie i w toku niniejszego postępowania. Materiał dowodowy zebrany w sprawie nie pozwalał na przyjęcie, że na skutek działań podejmowanych przez Zakład Karny doszło do wyrządzenia powodowi jakiejkolwiek krzywdy. Powód nie udowodnił, aby w tej jednostce nie był leczony lub był leczony w sposób niewłaściwy. Wręcz przeciwnie – wyniki postępowania dowodowego pozwalają uznać, że leczenie stosowane przez personel medyczny było prawidłowe. Biegły stwierdził, że nie da się ustalić czasu powstania kamicy żółciowej u powoda, natomiast z pewnością tak duże kamienie żółciowe powstają przez kilka lat. Zauważył również, że brak zgody na wykonanie badań podstawowych wpłynął na opóźnione rozpoznanie kamicy, jednakże ostatecznie nie miało to większego znaczenia, gdyż powód ostatecznie nie wyraził zgody na proponowane leczenie operacyjne. Odnośnie zaś powierzchni pomieszczeń, nie wykazał, aby warunki jakie panowały w tej jednostce penitencjarnej nie odpowiadały przepisom dotyczącym norm powierzchni.

Stanowisko SA

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda. Przechodząc do oceny materialnych podstaw zważył, że dotyczyło ono żądania zasądzenia zadośćuczynienia za krzywdę, jaka w ocenie powoda była następstwem naruszenia jego dóbr osobistych. Nie sprostał jednak ciężarowi dowodu, bowiem udowodnił jedynie, że w czasie pobytu w Zakładzie Karnym z powodów gastrycznych zgłosił się do lekarza, który zlecił mu leki oraz wykonanie badań podstawowych, których nie wykonał. Wystąpienie tych dolegliwości nie było wystarczające do uznania, że powstały w następstwie czynów związanych z wykonywaniem władzy publicznej np. niewłaściwym leczeniem przez personel medyczny czy też nieprzeprowadzeniem szerszej diagnostyki, pozwalającej na wykrycie kamicy woreczka żółciowego. Przypomnieć przy tym należy, że obecność kamieni w woreczku żółciowym zdiagnozowano u skarżącego dopiero podczas badań w szpitalu i brak jest podstaw do przyjęcia, iż mogły one powstać w czasie przebywania w Zakładzie Karnym. Zauważyć należy, że również zachowanie skarżącego, który odmówił poddaniu się badaniom krwi mogło wpłynąć na opóźnienie w rozpoznaniu kamicy woreczka żółciowego.

Sąd drugiej instancji uznał, że prawidłowo oceniono również żądanie, które powód oparł na art. 448 KC. Podstawą uznania, że doszło do naruszenia dobra osobistego, nie może być subiektywne odczucie osoby uważającej się za pokrzywdzoną. Decydujące znaczenie mają w tym przypadku obiektywne kryteria, do których zalicza się: reakcje, jakie wywołują w społeczeństwie określone zagrożenia lub naruszenia, a także całokształt okoliczności w sprawie. Obok powyższej przesłanki konieczne jest również istnienie związku przyczynowego pomiędzy krzywdą a zachowaniem sprawcy. Ciężar udowodnienia, że dane okoliczności wystąpiły, ponosi powód. Powód powiązał dalsze swoje roszczenia z naruszaniem jego godności. Judykatura definiuje to dobro osobiste jako poczucie wartości związane z byciem człowiekiem i oczekiwaniem szacunku od innych. SA podkreślił, że osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego. Poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej, wypełniającej zadania represyjne państwa. Realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem poziomu, na którym warunki uwięzienia są odpowiednie i nie naruszają przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Wyjściowe założenie dla określenia wymaganego poziomu jest takie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające i niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia.

Badanie na narkotyki nawet bez zgody

Odpowiedzialność za pomocnictwo do przestępstwa oszustwa

Opis stanu faktycznego

M.P. i S.K. zostali oskarżeni o to, że: 1. w okresie od 4 do 22.4.2016 r. w J., działając w krótkich odstępach czasu, w wyniku z góry powziętego zamiaru, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wspólnie i w porozumieniu z innymi nieustalonymi osobami, co do których postępowanie wyłączono do odrębnego rozpoznania, doprowadzili do niekorzystnego rozporządzenia mieniem prowadzącego działalność gospodarczą obywatela Holandii M.J., w kwocie 21 500 EURO, co stanowiło równowartość 92 220,60 zł oraz rumuńską spółkę z o.o. w kwocie 60 000 EURO, co stanowi równowartość 257 310,00 zł, a w łącznej kwocie 81 500 EURO o równowartości 349 530,60 zł, stanowiącej mienie znacznej wartości, wskutek niewywiązania się z umów wypełnili znamiona czynu: S.K. określonego w art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 § 1 KK, a M.P. określonego w art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 § 1 KK, w zw. z art. 64 § 1 KK.

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze wyrokiem z 24.5.2018 r., III 65/17 uznał oskarżonych M.P. i S.K. za winnych tego wskazanych w akcie oskarżenia czynów i za to na podstawie art. 299 § 6 KK skazał M.P. na karę 2 lat pozbawienia wolności, zaś S.K. skazał na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Apelację od tego wyroku wnieśli oskarżeni oraz prokurator.

Obrońca oskarżonego S.K. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 14 § 1 KPK w zw. z art. 410 KPK, art. 7 KPK w zw. z art. 410 KPK; obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 299 § 1 KK oraz art. 291 § 1 KK; a także rażącą niewspółmierność kary. Podnosząc zarzuty, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od popełnienia czynu zabronionego, ewentualnie orzeczenie kary pozbawienia wolności w łagodniejszym wymiarze.

Obrońca oskarżonego M.P. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: obrazę przepisów postępowania, mająca wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 KPK w zw. z art. 410 KPK; obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 299 § 1 KK oraz art. 291 § 1 KK; a także rażącą niewspółmierność kary. Podnosząc zarzuty, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od popełnienia czynu zabronionego, ewentualnie orzeczenie kary pozbawienia wolności w łagodniejszym wymiarze.

Prokurator zaskarżył wyrok w zakresie obu oskarżonych, zarzucając obrazę przepisów prawa karnego materialnego oraz rażącą niewspółmierność orzeczonych wobec oskarżonych kar przez nieuwzględnienie w należyty sposób okoliczności obciążających. Podnosząc zarzuty wniósł o wymierzenie oskarżonym: M.P. 2 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności, a S.K. 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, po rozpoznaniu apelacji wniesionych przez oskarżonych i prokuratora, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wymierzył oskarżonym kary: S.K. 1 roku pozbawienia wolności i 120 stawek dziennych grzywny określając wymiar jednej stawki grzywny na kwotę 50 zł, M.P. 1 roku i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności, przy czym wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego S.K. warunkowo zawiesza na okres próby lat 3.

Uzasadnienie SA

Zarzuty apelacji obrońców zarówno oskarżonego M.P. jak i oskarżonego S.K., że czyn tych oskarżonych nie wyczerpał znamion przestępstwa, jak również zarzut obrońcy oskarżonego S.K., że Sąd I instancji naruszył zasadę skargowości i z tego powodu oskarżeni powinni być uniewinnieni, nie został podzielony przez Sąd Apelacyjny. Sąd odwoławczy natomiast podzielił zarzut wszystkich apelujących o naruszeniu zaskarżonym rozstrzygnięciem Sądu I instancji prawa materialnego, choć nie podzielił równocześnie argumentacji wszystkich apelujących, na czym miałoby to naruszenie prawa materialnego polegać. W końcu Sąd Apelacyjny podzielił alternatywne wnioski obu apelacji obrońców o rażącej surowości kar wymierzonych oskarżonym stwierdzając równocześnie bezzasadność drugiego zarzutu apelacji Prokuratora o rażącej łagodności tych kar.

Na wstępie stwierdzić należy, że nikt z apelujących nie podważa ustalonego przez Sąd Okręgowy przebiegu krytycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia, zdarzeń. Ustalenia te, stwierdzić również należy, mają oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Pokrótce ten niekwestionowany przebieg krytycznych zdarzeń był następujący. Na początku kwietnia 2016 r. na terenie kasyna gier w J. oskarżony S.K. spotkał dwóch nieznanych sobie mężczyzn. Mężczyźni ci nie zostali ustaleni w trakcie postępowania karnego. Zaproponowali oni temu oskarżonemu, by za kwotę 1000 zł założył on w dwóch bankach dwa rachunki bankowe z dostępem do bankowości elektronicznej, a następnie umożliwił im wyłączny dostęp do tych rachunków. Mieli zapewnić go równocześnie, że na te rachunki będą dokonywane przelewy i jedynie może on mieć z tego powodu problemy z Urzędem Skarbowym. Oskarżony przystał na tę propozycję, ale równocześnie obawiał się problemów prawnych i postanowił, że zaproponuje, by rachunki te założył jego znajomy, oskarżony M.P. Powtórzył temu oskarżonemu to, czego dowiedział się od nieznanych mężczyzn, w tym także o ewentualnych kłopotach z Urzędem Skarbowym. M.P. za kwotę 600 zł wyraził zgodę i założył w dwóch bankach dwa rachunki bankowe. Całość dokumentacji bankowej M.P. przekazał S.K., a ten nieustalonym mężczyznom. Wraz z tą dokumentacją, na żądanie S.K. M.P. przekazał również tym mężczyznom swój dowód osobisty. Wszystkie powyższe czynności dokonane zostały przez oskarżonych 4.4.2016 r. W okresie od 4.4.2016 r. do 22.4.2016 r. wielokrotnie z M.P. kontaktował się S.K. i wydawał mu polecenia – przekazywane od nieustalonych mężczyzn – w odniesieniu do czynności związanych z założonymi rachunkami bankowymi. I tak M.P. uaktywnił oba rachunki bankowe, zamówił kartę płatniczą, zamówił dostęp internetowy do rachunków, kilkakrotnie odblokowywał dostęp internetowy do zablokowanego konta. Przy kolejnej takiej czynności obaj oskarżeni zostali zatrzymani w oddziale banku 22.4.2016 r. Na rachunek założony przez M.P. 20 i 21.4.2016 r. wpłynęło łącznie 81.500 euro przelane przez oszukanych pokrzywdzonych, którzy odpowiedzieli na ogłoszenia fałszywie oferujące sprzedaż dwóch pojazdów. Pieniądze natychmiast zostały przelane na inne rachunki przez nieustaloną osobę, a pokrzywdzeni nie odzyskali wyłudzonych kwot.

To właśnie zachowanie oskarżonych zostało ocenione prawnie przez oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenia, jako współdziałanie oskarżonych z nieustalonymi osobami przy dokonaniu przestępstwa oszustwa. To samo działanie oskarżonych po przeprowadzonym postępowaniu Sąd I instancji ocenił, jako przestępstwo prania brudnych pieniędzy z art. 299 § 2 i 5 oraz 6 KK. Niewątpliwie nie jest zasadny pierwszy z zarzutów apelacji obrońcy oskarżonego S.K., że Sąd Okręgowy wyrokując wyszedł poza granice oskarżenia. Przecież, jak wynika z treści samego orzeczenia, jak i treści pisemnych motywów tego wyroku Sąd I instancji oceniając zarzut postawiony oskarżonym w najmniejszym stopniu nie wyszedł poza granice historycznego zdarzenia zawartego w zarzutach stawianych oskarżonym, w toku postępowania przygotowawczego, a następnie w treści zarzutu aktu oskarżenia. Wbrew wywodom apelującego, zawartym w uzasadnieniu pierwszego z zarzutów apelacji, Sąd nie orzekł poza podstawą faktyczną oskarżenia i nie rozszerzył jego zakresu. Przez Sąd Okręgowy zostało ocenione dokładnie to samo działanie oskarżonego S.K., które było objęte granicami oskarżenia. Tym samym, chybione jest twierdzenie zawarte w uzasadnieniu tego zarzutu, że orzeczenie dotyczy w istocie innego czynu.

Sąd Apelacyjny podziela zgodne stanowisko apelujących stron, że nastąpiła obraza prawa materialnego, lecz z tego powodu, iż czyn oskarżonych w ogóle nie wyczerpuje znamion przepisu art. 299 KK. Istotą przestępstwa prania brudnych pieniędzy z art. 299 KK jest ukrycie prawdziwego pochodzenia pieniędzy lub rzeczywistego właściciela funduszy, w tym przypadku dotyczyłoby to kwoty 81 500 euro, a następnie umożliwienie ich bezpiecznego włączenia do legalnego obrotu gospodarczego i finansowego. Zupełnie nie taki był zamiar nieustalonych sprawców przestępstwa oszustwa i zupełnie inny był cel działania oskarżonych.

Zasadne stały się apelacje obrońców oskarżonych M.P. i S.K. o rażącej surowości orzeczonych kar pozbawienia wolności. Obaj oskarżeni działali w zamiarze ewentualnym, przewidywali i godzili się, że pomagają popełnić przestępstwo oszustwa. Obaj osiągnęli bardzo niewielki zysk ze swojego czynu, popełniając przestępstwo równocześnie zostali faktycznie wykorzystani przez sprawców oszustwa. Obaj oskarżeni złożyli obszerne wyjaśnienia, w których podali wszystkie znane sobie fakty.