Stan faktyczny

Podatnik prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą i w jej ramach świadczy usługi detektywistyczne. Polegają one głównie na zdobywaniu określonych dowodów (dokumentacja zdjęciowa, nagrywanie filmów, stwierdzanie miejsca pobytu osób itp.). Podatnik i jego pracownicy bądź zleceniobiorcy (dalej jako śledzący) muszą tak działać, aby nie zostali rozpoznani przez osoby, które śledzą. Zachowanie i wygląd śledzących nie może odbiegać od zachowania wymaganego w danej sytuacji. Wymaga to ponoszenia różnorodnych wydatków na maskowanie się, które można podzielić na trzy grupy.

W związku z koniecznością maskowania się podatnik kupuje ubrania różniące się stylizacją i kolorystyką. Różnorodność ma na celu zminimalizowanie ryzyka rozpoznania przez osoby obserwowane. Gdy śledzi się daną osobę w ciągu kilkunastu godzin, a niekiedy przez kilka tygodni pod rząd, ryzyko rozpoznania jest dość duże, a przebieranie się śledzącego powoduje, iż rozpoznanie jest mniej prawdopodobne. Gdyby osoba obserwowana rozpoznała śledzącego, praca detektywa straciłaby sens (osoba obserwowana zachowuje się inaczej, unika pewnych zachowań). Przykładowo, jakby osoba obserwowana widziała, iż od miesiąca chodzi za nią osoba w tej samej żółtej kurtce i w czerwonych spodniach, od razu nabrałaby podejrzeń. Dlatego też osoba obserwująca musi mieć kilka kompletów odzieży, czasem w ciągu dnia kilka razy musi się przebrać. Niekiedy konieczne jest nabycie ubrań charakterystycznych dla danego zawodu lub sytuacji (strój kominiarza, stroje narciarskie, stroje sportowe, stroje robotników drogowych, garnitury, smokingi). Przykładowo, wykonując obserwacje na placach budowy, gdzie wszyscy obecni są ubrani w odzież roboczą, śledzący nie może pojawić się w zwykłym ubraniu. Obserwując osobę np. na balu karnawałowym, na którym obowiązuje strój wieczorowy, śledzący nie może przyjść w brudnych i podartych dżinsach.

Ubrania są kupowane w także w sklepach z odzieżą używaną. W firmie nie funkcjonuje regulamin (ścisła procedura) przydziału i gospodarowania zakupioną i wydawaną odzieżą. Ubrania nie są przekazywane na własność śledzącego, który może je wykorzystywać jedynie w trakcie wykonywania zadania.

Czasem śledzenie wymaga zakupu biletów wstępu (np. do kina, teatru, parku rozrywki, muzeum). Wydatki te nie służą rozrywce, a jedynie umożliwiają wykonanie zadania. Wejście za osobą obserwowaną do takich miejsc powoduje, że można zdobyć dowód, którego nie uzyskałoby się bez zakupu biletu wstępu. Trudno wyobrazić sobie sytuację, w której osoba obserwowana wchodzi np. kina, a osoba obserwująca zostaje przed kinem, nie mogąc jej obserwować. Należy brać pod uwagę, że w kinie może dojść do zdobycia istotnych dowodów, a także, że osoba obserwowana może opuścić kino innym wyjściem, co przyczyni się do utraty kontaktu operacyjnego.

Śledzenie osoby w restauracji i siedzenie tam kilka godzin bez konsumpcji wzbudziłby podejrzenia, zarówno obsługi, która mogłaby wyprosić śledzącego z lokalu, jak też osób obserwowanych. Część ponoszonych wydatków jest kalkulowana w cenie usługi. Jednakże czasem trudno przewidzieć, jaki wydatek będzie potrzebny. Wówczas taki wydatek nie jest wliczony w cenę i jego poniesienie stanowi dodatkowy koszt wykonania usług.

Podatnik złożył wniosek o wydanie interpretacji podatkowej, pytając, czy powyższe wydatki może zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów.

Stan prawny

„Kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów” (art. 22 ust. 1 PDOFizU).

Do kosztów uzyskania przychodów nie można zaliczyć „kosztów reprezentacji, w szczególności poniesionych na usługi gastronomiczne, zakup żywności oraz napojów, w tym alkoholowych” (art. 23 ust. 2 pkt 23 PDOFizU).

Stanowisko organu interpretującego

Organ interpretujący uznał, że wszystkie powyższe wydatki mogą być zaliczone do kosztów podatkowych. Organ wskazał, że kosztami podatkowymi są wszelkie racjonalnie uzasadnione wydatki związane z prowadzoną działalnością, których celem jest osiągnięcie przychodu, zabezpieczenie lub zachowanie źródła przychodów. O tym, co jest celowe i potrzebne w prowadzonej działalności, decyduje przedsiębiorca, a nie organ podatkowy, jednakże na podatniku spoczywa obowiązek wykazania związku przyczynowo-skutkowego między wydatkiem a działalnością gospodarczą. Podatnik musi więc wykazać, czy wydatek mógł potencjalnie przyczynić się do osiągnięcia przychodu, bez względu na to, czy ów skutek się ziścił. Wystąpienie tego związku należy oceniać ad casum.

Często determinantem decydującym o kwalifikacji kosztu jest specyfika prowadzonej działalności. Usługi detektywistyczne mają szczególny charakter, uzasadniający zaliczenie wydatków na ubranie do kosztów podatkowych. Ważne jest tu też to, że odzież pozostaje własnością podatnika.

Jeśli chodzi o bilety wstępu i wydatki gastronomiczne, to podatnik także wykazał ich związek z osiągnięciem przychodu. Należy dodać, że w podanych okolicznościach nie można wydatków tych zaliczyć do wydatków na reprezentację, co – w myśl art. 23 ust. 2 pkt 23 PDOFizU – przekreślałoby ich kosztowy charakter.

Opis stanu faktycznego

Sprawa dotyczyła postępowania zainicjowanego przez H.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o prawo do renty rodzinnej. H.K. złożyła wniosek o rentę rodzinną po zmarłym J.K. – byłym mężu – załączając do wniosku: wyrok o rozwiązaniu małżeństwa z winy J.K. oraz wyrok oddalający jej powództwo o alimenty od J.K. Organ rentowy decyzją odmówił H.K. prawa do renty rodzinnej po zmarłym byłym mężu J.K., ponieważ wnioskodawczyni nie spełniała warunków do otrzymania renty określonych w art. 70 EmRentyFUSU, albowiem nie miała alimentów ze strony J.K. ustalonych wyrokiem sądowym lub ugodą sądową. Odwołanie do Sądu Okręgowego złożyła H.K. wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do dochodzonego świadczenia.

Stanowisko SO

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie. Wskazał, że H.K. i J.K. zawarli związek małżeński, następnie pozostawali w separacji i nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego. J.K. wyprowadził się w 2011 r. i od tej pory nie utrzymywali ze sobą kontaktów. Nie łożył też na utrzymanie wnioskodawczyni. Ubezpieczona nie miała prawa do alimentów ze strony małżonka ustalonych wyrokiem lub ugodą sądową. Małżonkowie nie porozumieli się także co do dobrowolnego płacenia alimentów przez J.K. na małżonkę. Sąd Okręgowy w związku z tym orzekł, że w myśl art. 67 ust. 1 oraz art. 70 ust. 1 i 2 EmRentyFUSU, do renty rodzinnej uprawnieni są członkowie rodziny m.in. małżonek (wdowa i wdowiec), przy czym małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia innych warunków określonych w tym przepisie miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową (art. 70 ust. 3 EmRentyFUSU). Na podstawie zebranego materiału dowodowego, SO zważył, że H.K. nie była uprawniona w chwili śmierci męża do alimentów z jego strony ani na podstawie wyroku bądź ugody sądowej, ani też na podstawie zgodnego porozumienia pomiędzy małżonkami o sposobie realizacji obowiązku alimentacyjnego bez występowania na drogę sądową i wobec powyższego nie spełnia przesłanek do przyznania jej prawa do spornego świadczenia.

H.K. wniosła apelację, wskazując m.in. na naruszenie art. 70 ust. 3 EmRentyFUSU poprzez jego błędną interpretację polegająca na uznaniu, że aby uzyskać prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku, rozwiedziona małżonka musi mieć zasądzone alimenty wyrokiem sądu bądź musi istnieć porozumienie pomiędzy byłymi małżonkami w zakresie płatności takich świadczeń, ponieważ przepis ten został uznany za niezgodny z konstytucją. Wskazała także na naruszenie art. 5 KC w zw. z art. 8 KP poprzez błędne przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie mają zastosowania zasady współżycia społecznego, podczas gdy wnioskodawczyni powołuje się na spełnienie przesłanek do nabycia prawa do renty rodzinnej i odmowa przyznania jej świadczenia godzi w podstawowe zasady sprawiedliwości społecznej, które powinny być brane pod uwagę przy wydawaniu każdego orzeczenia sądowego.

Stanowisko SA

Sąd Apelacyjny oddalił apelację H.K. jako bezzasadną. Powołane przez Sąd Okręgowy przepisy w sposób nie budzący wątpliwości określają warunki do nabycia prawa do renty rodzinnej dla wdowy i małżonki rozwiedzionej. Zgodnie z tymi regulacjami, nawet w sytuacji, kiedy między rozwiedzionymi małżonkami istniała po rozwodzie i trwała aż do śmierci byłego małżonka rzeczywista więź materialna i duchowa, była żona może domagać się przyznania renty rodzinnej po nim tylko wówczas, gdy w chwili jego śmierci miała ustalone wyrokiem lub ugodą sądową prawo do alimentów. Orzeczenie rozwodu zatem wyklucza prawo małżonki rozwiedzionej do renty rodzinnej na podstawie art. 70 ust. 3 EmRentyFUSU, chyba że miała ona w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Odnosząc się do zarzutu skarżącej wskazał, że punktem wyjścia dla rozważań jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13.5.2014 r. (SK 61/13, Legalis) zgodnie z którym art. 70 ust. 3 EmRentyFUSU jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konst w zakresie, w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania renty rodzinnej uzależnia od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony, ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową. Wyrok TK oznacza, że ubezpieczona może dochodzić roszczenia udowadniając, że pomimo braku poświadczenia prawa do alimentów jakimkolwiek dokumentem, taka alimentacja faktycznie miała miejsce. Zgodnie z przyjętą praktyką potwierdzeniem prawa do alimentów może być umowa zawarta pomiędzy małżonkami również w sposób dorozumiany, o istnieniu której może świadczyć fakt, że alimenty były w rzeczywistości uiszczane przez byłego małżonka do dnia jego śmierci na rzecz osoby uprawnionej. Taka okoliczność nie zaistniała jednak w rozpoznawanej sprawie. Natomiast okoliczność, że wnioskodawczyni nie została uznana za winną rozkładu pożycia nie ma żadnego znaczenia prawnego przy ustalaniu praw do renty rodzinnej.

Przechodząc natomiast do zarzutu naruszenia art. 5 KC wskazać należy, że do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ani art. 5 KC, ani art. 8 KP. Przepisy te mają bowiem charakter przepisów prawa publicznego. Rygoryzm prawa publicznego nie może być łagodzony konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego.

Zagadnienie prawne 

Sąd Najwyższy rozpoznawał zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny: „Czy przyznanie w art. 41 KRO wierzycielowi, którego osobistym dłużnikiem jest jeden z małżonków, możliwości żądania zaspokojenia z majątku wspólnego powoduje, że drugi z małżonków staje się dłużnikiem w znaczeniu prawa materialnego, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową, czy też obowiązkiem takiego małżonka jest jedynie znoszenie egzekucji z majątku wspólnego?”

Stan faktyczny

Powodowa spółka wniosła o zasądzenie od pozwanego kwoty X z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanego do majątku objętego wspólnością majątkową jego i jego małżonki.

Sąd Okręgowy uwzględnił to powództwo w całości. Ustalił, że pozwany i jego żona ustanowili w swoim związku rozdzielność majątkową, o czym jednak nie powiadomili powoda, nie mogą więc powołać się wobec niego na dokonaną umownie zmianę ustroju majątkowego. Po ustanowieniu rozdzielności każde z nich zarejestrowało odrębną działalność gospodarczą związaną z produkcją roślinną. Żona pozwanego nie wykonała dwóch umów, które zawarła z powodem w związku z czym powód obciążył ją karami umownymi, a następnie na drodze sądowej uzyskał prawomocne wyroki zasądzające od dłużniczki obie kwoty wraz odsetkami i kosztami procesu. Postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko żonie pozwanego okazało się bezskuteczne, gdyż większość nieruchomości – według wpisów w księgach wieczystych – stanowiła wspólność majątkową małżeńską. W związku z tym powód, nie dysponujący dokumentami umożliwiającymi mu ubieganie się o opatrzenie wyroków wydanych przeciwko pozwanemu klauzulą wykonalności przeciwko jej mężowi na podstawie art. 787 KPC, wytoczył niniejsze powództwo, aby uzyskać możliwość skierowania egzekucji do majątku wspólnego małżonków.

Sąd Okręgowy przede wszystkim rozważył, czy powód jest legitymowany do wystąpienia z tego rodzaju powództwem, skoro nie zawarł z pozwanym umowy, z której wynikało dochodzone roszczenie o zapłatę kar umownych. Zaznaczył, że na temat pozycji prawnej małżonka dłużnika w stosunku do wierzyciela, ocenianej w świetle art. 41 § 1 KRO, w nauce i orzecznictwie formułowane są rozbieżne poglądy.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją. Rozpoznający sprawę Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości dotyczące legitymacji materialnoprawnej pozwanego.

Rozważania Sądu Najwyższego

Przedmiotem zagadnienia prawnego, które przedstawił Sąd Apelacyjny jest wyjaśnienie, czy art. 41 § 1 KRO stanowi podstawę uzasadniającą uznanie również małżonka dłużnika, ponoszącego za dług odpowiedzialność w granicach majątku wspólnego, za dłużnika w stosunku do wierzyciela.

Zagadnienie to nie ma, zdaniem Sądu pytającego, charakteru wyłącznie teoretycznego, gdyż – w wypadku przypisania małżonkowi dłużnika statusu dłużnika – przekłada się na możliwość wytoczenia przeciwko niemu przez wierzyciela powództwa, natomiast gdyby opowiedzieć się za przyznaniem małżonkowi dłużnika jedynie pozycji dłużnika egzekwowanego, niebędącego osobą zobowiązaną wobec wierzyciela do świadczenia, które mogłoby stanowić podstawę powództwa, pozbawia się wierzyciela tej możliwości. Przysługiwałaby mu jedynie droga przewidziana w art. 787 KPC, umożliwiająca uzyskanie tytułu uprawniającego do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego w postępowaniu klauzulowym, wymagająca jednak wykazania dokumentem, że małżonek dłużnika wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania.

Przedstawiony problem był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Temu samemu problemowi poświęcona została także uchwała z 11.4.2019 r. (III CZP 106/18, Legalis), podjęta już po wystąpieniu przez Sąd Apelacyjny z pytaniem w niniejszej sprawie. W uchwale tej Sąd Najwyższy uznał, że prawo wierzyciela do zaspokojenia się z majątku wspólnego małżonków na podstawie art. 41 § 1 KRO może zostać zrealizowane także przez wniesienie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika o zobowiązanie go do spełnienia świadczenia wynikającego z czynności prawnej, której stroną małżonek dłużnika nie był, niezależnie od tego, czy świadczenie to objęte jest tytułem egzekucyjnym wydanym uprzednio przeciwko samemu dłużnikowi. Powołana uchwała przyłączyła się więc do linii orzeczniczej opowiadającej się za możliwością wniesienia powództwa o spełnienie świadczenia nie tylko przeciwko osobistemu dłużnikowi wierzyciela, ale także przeciwko jego małżonkowi, określanemu często mianem dłużnika egzekwowanego. Sąd Najwyższy podkreślił, że art. 41 § 1 KRO ma na celu ochronę wierzyciela mającego za dłużnika osobę pozostającą w ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej, realizowaną w drodze przyznania mu w pewnych wypadkach uprawnienie do prowadzenia egzekucji z całego majątku wspólnego małżonków. Przepis ten nie czyni jednak z małżonka dłużnika osoby współodpowiedzialnej osobiście za wykonanie zaciągniętego przez dłużnika zobowiązania. Zgoda udzielona na zaciągniecie zobowiązania przez współmałżonka nakłada na niego jedynie obowiązek tolerowania egzekucji zaakceptowanego zobowiązania z majątku wspólnego. Taki stan Sąd Najwyższy opisał jako oddzielenie w zobowiązaniu długu od odpowiedzialności, którą małżonek dłużnika ponosi tylko ze wspólnej masy majątkowej.

Z uwagi jednak na odmienne ujęcie wątpliwości w zagadnieniu prawnym przedstawionym w tej sprawie przez Sąd Apelacyjny, odnoszącym się wprost do statusu prawnego małżonka dłużnika, czyli problemu, którego rozstrzygnięcie nie było konieczne w uchwale z 11.4.2019 r., zachodziły podstawy do udzielenia odpowiedzi.

Artykuł 41 § 1 KRO wyznacza skutki zaciągnięcia zobowiązania przez jednego małżonka za zgodą drugiego. Stroną zawierającą umowę z wierzycielem jest wówczas małżonek – dłużnik. Wierzyciel może jednak żądać zaspokojenia z majątku wspólnego małżonków. Zgoda, o której mowa w omawianym przepisie, nie wpływa na ważność czynności, z której wynika zaciągnięte zobowiązanie (jak to ma miejsce w wypadku zgody małżonka, o której mowa w art. 37 § 1 KRO), może więc zostać udzielona bez zachowania wymagań przewidzianych w art. 63 § 2 KC. Udzielając zgody małżonek dłużnika nie staje się stroną umowy, której zawarcie zaakceptował, uruchamia jednak ustawowy mechanizm, przewidziany w art. 41 § 1 KRO, który zwiększa szanse wierzyciela na zaspokojenie jego roszczeń wynikających z zawartej umowy, gdyż – w razie gdyby nie doszło do jej prawidłowego wykonania – umożliwia mu sięgnięcie do całego majątku wspólnego małżonków. Nieuzyskanie zgody małżonka dłużnika na zaciągnięcie zobowiązania nie zamyka wprawdzie wierzycielowi całkowicie dostępu do majątku wspólnego, znacznie jednak ogranicza jego zakres – tylko do składników wymienionych w art. 41 § 2 KRO. Skutkiem zaaprobowania przez małżonka dłużnika dokonanej przez dłużnika zobowiązującej czynności prawnej jest więc zwiększenie zakresu obowiązków ciążących na dłużniku i na jego małżonku. Oboje małżonkowie nie mogą od tej pory skutecznie sprzeciwić się skierowaniu przez wierzyciela egzekucji do niewymienionej w art. 41 § 2 KRO części ich majątku wspólnego. W ten sposób małżonek dłużnika nie jest więc wprawdzie zobowiązany do spełnienia świadczenia wynikającego z umowy zawartej z wierzycielem przez dłużnika i w tym sensie nie jest dłużnikiem z łączącej ich umowy. Ciąży na nim jednak własne zobowiązanie, wynikające z art. 41 § 1 KRO, mające za przedmiot ścierpienie rozszerzonej egzekucji z majątku wspólnego. Znoszenie jakiegoś stanu (pati) jest jednym tradycyjnie rozróżnianych rodzajów świadczenia polegającego na zaniechaniu (art. 353 § 2 KC). W tym więc sensie obowiązek znoszenia ewentualnej egzekucji stanowi własny obowiązek (dług) małżonka dłużnika, którego materialnoprawną podstawą jest art. 41 § 1 KRO. Rozmiar tego długu (zakres w jakim małżonek dłużnika musi ścierpieć egzekucję) jest identyczny z wielkością egzekwowanego długu dłużnika.

Skorzystanie przez wierzyciela z przyznanego mu uprawnienia do zaspokojenia się z majątku wspólnego wymaga jednak uzyskania przez niego tytułu umożliwiającego prowadzenie egzekucji z tego majątku, której znoszenie stanowi świadczenie małżonka dłużnika. Tytuł wykonawczy wydany przeciwko dłużnikowi umożliwia egzekucję zasadniczo w zakresie przewidzianym w art. 42 § 2 KRO, co wynika z art. 776¹ § 1 KPC (por. jednak art. 891²§ 1, art. 910³ i art. 923¹ KPC). Aby możliwe było sięgnięcie do pozostałych składników majątku wspólnego niezbędne jest uzyskanie przez wierzyciela tytułu przeciwko obojgu małżonkom, co jest możliwe na dwóch drogach:

– wytoczenia powództwa przeciwko obojgu małżonkom (razem lub osobno), z tym, że w stosunku do małżonka dłużnika, który nie jest dłużnikiem w zakresie obowiązku spełnienia świadczenia z umowy, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku wspólnego. Podstawą materialnoprawną powództwa jest w tym wypadku art. 41 § 1 KRO w zw. z art. 319 KPC; jest to jedyna dostępna droga, gdy wierzyciel nie dysponuje dowodem z dokumentu wykazującym udzielenie przez małżonka dłużnika zgody na zaciągniecie zobowiązania przez dłużnika;

– wytoczenia powództwa tylko przeciwko dłużnikowi, a po uzyskaniu przeciwko niemu tytułu wykonawczego, skorzystanie z uproszczonego postępowania o nadanie klauzuli wykonalności także przeciwko małżonkowi dłużnika – wymagające od wierzyciela przedstawienia dokumentu dowodzącego udzielenia przez małżonka dłużnika zgody na zaciągnięcie zobowiązania.

Wykładnia przepisów dokonana przez Sąd Najwyższy

Przepis art. 18 ust. 1 pkt 2 PrEnerg97 (Dz.U. z 1997 r. Nr 54, poz. 348) stanowił, że do zadań własnych gminy należało planowanie i organizacja oświetlenia miejsc publicznych oraz finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg znajdujących się na terenie gminy, z wyłączeniem autostrad. Przepis art. art. 18 ust. 3 PrEnerg97 przewidywał, że wydatki na realizację zadań, o których mowa w ust. 1 pkt 2, w zakresie oświetlenia ulic, placów i dróg nie stanowiących mienia komunalnego pokrywane były z budżetu państwa. Z dniem 1.1.1999 r. dodano w art. 18 ust. 1 pkt 3 PrEnerg97, z którego wynikało, że do zadań własnych gminy zaliczono finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg, znajdujących się na terenie gminy, w odniesieniu do których gmina jest zarządcą, z zastrzeżeniem ust. 3a. Jednocześnie dodano w art. 18 ust. 3a PrEnerg97, według którego środki na finansowanie oświetlenia dróg publicznych krajowych, wojewódzkich i powiatowych w granicach miast na prawach powiatu, pokrywane były z budżetu państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1126). Przepis art. 18 ust. 3 PrEnerg97 otrzymał brzmienie, zgodnie z którym środki na finansowanie oświetlenia dróg publicznych, dla których gmina nie była zarządcą, pokrywane były z budżetu państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 106, poz. 668). Kolejne zmiany zostały wprowadzone z dniem 1.1.2004 r. przez art. 61 DochSamTerytU. Polegały one na uchyleniu art. 18 ust. 3a PrEnerg97 oraz nadaniu art. 18 ust. 3 PrEnerg97 brzmienia, według którego przepisy ust. 1 pkt 2 i 3 nie miały zastosowania jedynie do autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych. Finansowanie oświetlenia pozostałych dróg – w tym krajowych szybkiego ruchu (o kategorii GP) – zostało przerzucone na gminy, na terenie których te drogi są położone. Wynikało to ze zmienionego art. 18 ust. 1 pkt 3 PrEnerg97, któremu nadano brzmienie, zgodnie z którym do obowiązków gmin należało finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg, znajdujących się na terenie gminy, z wyłączeniem jedynie określonych w art. 18 ust. 3 autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych. Uregulowanie to, w brzmieniu praktycznie niezmienionym, obowiązywało do 2.8.2015 r. Oznaczało to, że w okresie od 1.1.2004 r. do 2.8.2015 r. na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 18 ust. 3 PrEnerg na gminy był nałożony obowiązek finansowania oświetlenia wszystkich znajdujących się na ich terenie dróg publicznych, także należących do Skarbu Państwa (zarządzanych przez państwo) dróg krajowych, z wyłączeniem jedynie autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych.

Przyczyny i cele zmian wprowadzonych z 1.1.2004 r. zostały szczegółowo opisane w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 31.5.2005 r. (K 27/04, OTK-A 2005, Nr 5, poz. 54).

Jednakże 3.8.2015 r. przepis art. 18 ust. 3 PrEnerg12 został uchylony. Było to możliwe dzięki jednoczesnemu ograniczeniu zakresu zastosowania art. 18 ust. 1 pkt 3 PrEnerg, który stanowi obecnie, że do zdań własnych gmin należy jedynie finansowanie oświetlenia znajdujących się na terenie gminy m.in. dróg gminnych, dróg powiatowych i dróg wojewódzkich, dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu DrPublU przebiegających w granicach terenu zabudowy, części dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z 27.10.1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym, wymagających odrębnego oświetlenia: przeznaczonych do ruchu pieszych lub rowerów, stanowiących dodatkowe jezdnie obsługujące ruch z terenów przyległych do pasa drogowego drogi krajowej. Nastąpiło zatem wyraźne ograniczenie zadań gmin w zakresie finansowania dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe, co do zasady tylko do ich odcinków przebiegających w granicach terenu zabudowy.

Zagadnienie prawne dotyczy stanu prawnego obowiązującego przed 3.8.2015 r.

W sprawie, w związku z którą zostało przedstawione zagadnienie prawne, sporny odcinek drogi był zaprojektowany według wymagań dla drogi ekspresowej (S). Gdyby nadano jej taką kategorię, zgodnie z art. 18 ust. 3 PrEnerg gmina nie ponosiłaby kosztów jej oświetlenia w żadnej części. Ostatecznie jednak temu odcinkowi drogi nadano kategorię GP, co stanowiło decyzję Skarbu Państwa (zarządcy drogi), na którą gmina nie miała wpływu. Uzasadnia to wątpliwość, czy gmina powinna ponosić koszty oświetlenia tej drogi w całości, czy tylko w części, obliczonej przy założeniu, że standardy oświetlenia byłyby takie jak dla drogi szybkiego ruchu (GP), czyli najwyższej kategorii dróg, których koszty oświetlenia spoczywały na gminach zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 3 w zw. z ust. 3 PrEnerg w brzmieniu obowiązującym przed 3.8.2015 r.

Sąd Najwyższy wskazał, że w niniejszej sprawie nie chodzi o zmiany legislacyjne, wprowadzane przez państwo w ramach imperium, lecz o takie działania prawne i faktyczne Skarbu Państwa – GDDKiA, w wyniku których doszło do zaprojektowania i wykonania urządzeń oświetleniowych o parametrach wyższych niż minimalne przewidziane w przepisach, co przekładało się na wyższe koszty oświetlenia, do których ponoszenia była obowiązana gmina. Zagadnienie prawne dotyczy zatem zwiększenia wydatków gminy na skutek decyzji właścicielskiej Skarbu Państwa (dominium), który jako zarządca drogi zlecił zaprojektowanie i wykonanie oświetlenia według standardów wyższych niż minimalne wynikające z odpowiednich przepisów.

Wykładnia językowa art. 18 ust. 1 pkt 3 i ust. 3 PrEnerg w brzmieniu obowiązującym przed 3.8.2015 r. prowadzi do wniosku, że do obowiązków gminy należało finansowanie wszystkich dróg publicznych znajdujących się na jej terenie, z wyjątkiem jedynie autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych (art. 18 ust. 3 PrEnerg). Wymienione przepisy nie przewidywały wprost możliwości ponoszenia przez gminy kosztów oświetlenia dróg szybkiego ruchu (GP) jedynie w części. Jest przy tym poza sporem, że zaprojektowanie i wykonanie oświetlenia drogi według podwyższonych standardów było nie tylko prawnie dopuszczalne, ale zwiększało bezpieczeństwo ruchu. Dodatkowo przemawia to za przyjęciem, że gmina w stanie prawnym przed dniem 3 sierpnia 2015 r. miała obowiązek finansowania w całości oświetlenia znajdujących się na ich terenie dróg szybkiego ruchu (GP), także wtedy, gdy standardy ich oświetlenia były wyższe od minimalnych wynikających z odpowiednich przepisów.

Należy jednak wziąć pod uwagę, że art. 18 ust. 3 PrEnerg wyłączał w całości obowiązek finansowania przez gminy oświetlenia autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych. Nie wynikało to jedynie z charakteru ruchu na takich drogach, gdyż także w przypadku innych dróg krajowych (w szczególności kategorii GP), w odniesieniu do których obowiązek finansowania oświetlenia spoczywał na gminach, ruch często ma charakter w przeważającej mierze tranzytowy, zatem nie zaspokaja potrzeb wspólnoty samorządowej (por. art. 7 ust. 1 SamGminU).

Wprowadzenie z 1.1.2004 r. rozwiązania, według którego gminy finansowały oświetlenie niektórych dróg krajowych zarządzanych przez Skarb Państwa wynikało z wejścia w życie DochSamTerytU, która zwiększyła udział gmin w przychodach z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku dochodowego od osób. Zamieszczone w art. 18 ust. 3 PrEnerg wyłączenie dotyczące autostrad i dróg ekspresowych wynikało zapewne z przyjęcia założenia, że koszty ich oświetlenia są zbyt wysokie, biorąc pod uwagę wielkość przekazywanego gminom udziału we wpływach z PIT i CIT. Nie bez znaczenia jest też okoliczność, że wyłączenie wynikające z art. 18 ust. 3 PrEnerg dotyczyło dróg o najwyższym standardzie, z założenia płatnych (verba legis: „autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych”), zatem to opłaty za korzystanie z nich powinny pokrywać zwiększone koszty oświetlenia zaprojektowanego i wykonanego według podwyższonych standardów. Także z tego punktu widzenia nie byłoby racjonalne obciążenie tymi kosztami gmin. Jeżeli więc zarządca drogi (Skarb Państwa) zlecił zaprojektowanie i wykonanie oświetlenia według standardów dotyczących dróg ekspresowych (S), wynikające z tego zwiększone koszty oświetlenia nie powinny obciążać gminy, nawet gdy ostatecznie taka droga została zaliczona do kategorii GP.

Istotne argumenty przemawiają zatem za przyjęciem wykładni funkcjonalnej art. 18 ust. 1 pkt 3 w zw. z ust. 3 PrEnerg w brzmieniu obowiązującym od 1.1.2004 r. do 2.8.2015 r. Prowadzi ona do wniosku, że nałożony na gminy obowiązek finansowania oświetlenia dróg publicznych znajdujących się na jej terenie nie obejmował tych dróg, których standard i koszty oświetlenia były zgodne z kryteriami obowiązującym dla dróg o najwyższej kategorii, czyli autostrad i dróg ekspresowych. Nałożenie na gminy obowiązku finansowania oświetlenia położonych na terenie gminy dróg krajowych dotyczyło jedynie takich ich kategorii, których koszty oświetlenia są relatywnie niskie (GP), nie objęto zaś tym obowiązkiem dróg o standardzie autostrad (A) i dróg ekspresowych (S). Przy takim założeniu art. 18 ust. 1 pkt 3 w zw. z ust. 3 PrEnerg w brzmieniu obowiązującym przed 3.8.2015 r. należy interpretować w taki sposób, że gminy miały obowiązek ponoszenia kosztów oświetlenia dróg krajowych tylko w takim zakresie, w jakim nie przekraczało to standardów przewidzianych dla dróg szybkiego ruchu (GP), a więc najwyższej kategorii, których koszty oświetlenia obciążały gminy. Gmin nie mogą zatem obciążać ponadstandardowe koszty oświetlenia zaprojektowanego jak dla drogi ekspresowej (S).

Stan faktyczny 

Skarżąca K.N., przez swojego pełnomocnika, wniosła do TK skargę konstytucyjną o stwierdzenie, że § 1 zd. ostatnie oraz § 6 pkt 1 zd. 1 uchwały Krajowej Rady Notarialnej Nr VII/48/2009 z 18.9.2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej są niezgodne z: art. 2, 7, 31 ust. 3, art. 65 ust. 1 i art. 70 ust. 1 Konstytucji RP.

Rada Izby Notarialnej w lipcu 2012 r. odmówiła skarżącej wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej. Jako powód w uchwale wskazano, że skarżąca nie zdała kolokwium przeprowadzanego po drugim roku aplikacji. Rada w uzasadnieniu uchwały wskazała, że – zgodnie z uchwałą Nr VII/48/2009 – aplikanci składają dwa kolokwia w trakcie odbywania aplikacji notarialnej, a wykonanie przez aplikanta obowiązków objętych programem nauczania uprawnia go uzyskania zaświadczenia o odbyciu aplikacji. Warunkiem uzyskania takiego zaświadczenia jest złożenie z wynikiem pozytywnym wszystkich kolokwiów przeprowadzonych w czasie trwania aplikacji, zaś uzyskanie oceny negatywnej powoduje uznanie, że aplikant nie wykonał wszystkich obowiązków objętych programem aplikacji i uniemożliwia wydanie takiego zaświadczenia.

Skarżąca złożyła zażalenie, z kolei Krajowa Izba Notarialna utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę, powołując się na przedmiotową uchwałę Nr VII/48/2009, z której wynika, że aplikanci mają obowiązek złożenia dwóch kolokwiów, które należy zdać z wynikiem pozytywnym. W wyniku tych działań K.N. złożyła skargę do WSA, który w styczniu 2013 r. uchylił uchwały Krajowej Izby Notarialnej. W uzasadnieniu WSA wskazał, że kwestia możliwości przeprowadzania kolokwium i sprawdzianów w trakcie odbywania aplikacji notarialnej „… została wprowadzona mocą rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.12.2015 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. z 2005 r. Nr 258, poz. 2169 ze zm.) (…) Zgodnie z § 13 rozporządzenia rada izby notarialnej może dla sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z których prowadzone jest szkolenie, przeprowadzać kolokwia i sprawdziany. (…) w rozporządzeniu (…) nie został wprowadzony obowiązek organizowania kolokwium, a co za tym idzie nie ma w ogóle mowy o konieczności zdania (zaliczenia) przez aplikanta notarialnego ewentualnego kolokwium lub sprawdzianu. (…) Jednakże Krajowa Rada Notarialna w uchwale nr 48 (…) wprowadziła do programu aplikacji notarialnej obowiązek „złożenia dwóch kolokwiów” (por. § 6.1 uchwały), co oznacza, że de facto dokonała zmiany warunków odbywania aplikacji notarialnej, o których stanowi akt rangi ustawowej…”. Wojewódzki Sąd Administracyjny ponadto stwierdził, że wprowadzenie dodatkowego warunku odbycia aplikacji, w formie złożenia z pozytywnym wynikiem dwóch kolokwiów, co jest nieznane prawu powszechnie obowiązującemu, które nie określa negatywnych konsekwencji niezdania kolokwiów, stanowi wykroczenie organów samorządu notarialnego poza przyznane kompetencje.

W wyniku powyższego Krajowa Izba Notarialna złożyła skargę kasacyjną do NSA, który z kolei wyrokiem z października 2013 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu NSA podkreślił, że: „… odmowa wydania zaświadczenia potwierdzającego odbycie aplikacji notarialnej nie stanowi żadnej swoistej, wprowadzonej bezpodstawnie przez samorząd notarialny sankcji za niezaliczenie kolokwium. Jest natomiast oczywistą, całkowicie prawnie uzasadnioną odmową potwierdzenia faktu, który nie zaistniał, bo aplikant w istocie aplikacji nie odbył, ponieważ nie wypełnił wszystkich obowiązków objętych programem aplikacji”. Po ponownym rozpoznaniu sprawy WSA w grudniu 2014 r. oddalił skargę skarżącej – sąd ten jedynie powtórzył wykładnię prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA. Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej skarżącej K.N. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z grudnia 2016 r. oddalił tę skargę uznając, że treść skargi w istocie stanowi „(…) polemikę z wykładnią prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyroku, co w świetle ar t. 190 in fine PostAdmU uznać należy za niedopuszczalne”.

Ocena TK

Trybunał Konstytucyjny musiał rozważyć problem konstytucyjny, czy kwestionowane przepisy uchwały z 2009 r. w sposób nieproporcjonalny ograniczają wolność wyboru zawodu i prawo do nauki. W uzasadnieniu do wyroku TK wskazał, że gwarancje wynikające z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP mają za zadanie stworzenie takich zasad odbywania aplikacji notarialnej, które nie będą miały charakteru arbitralnego ani dyskryminującego. W związku z tym gwarancje te, realizowane w ramach aplikacji notarialnej, podlegają ograniczeniom związanym z charakterem i formą prowadzenia szkolenia przygotowującego do wykonywania zawodu zaufania publicznego – muszą zatem istnieć odpowiednie mechanizmy weryfikacji efektów tego przygotowania, odnoszące się do ich indywidualnych osiągnięć.

Trybunał podkreślił, że: „Specyficzny charakter aplikacji sprawia, że uprawnienia przyznane organom samorządu zawodowego należy rozpatrywać w ścisłym powiązaniu z jej celem”, natomiast „w języku polskim sformułowanie »składać egzamin (kolokwium)« lub »złożyć egzamin (kolokwium)« oznacza nie tylko sam fakt przystąpienia do określonego sprawdzianu wiedzy, ale również jego zaliczenie na ocenę pozytywną”. Z kolei uprawnienie Krajowej Izby Notarialnej do ustalania programu aplikacji notarialnej oraz nadzoru nad szkoleniem aplikantów (art. 40 § 1 pkt 9 w zw. z art. 79 PrNot), a w związku z tym ustanawianie kolokwium i sprawdzianów mających na celu monitorowanie i egzekwowanie zdobytej w trakcie odbywania aplikacji wiedzy teoretycznej i praktycznej, TK uznał za przydatne do osiągnięcia zamierzonego celu.

Dodatkowo, TK wypowiedział się odnośnie do obowiązku złożenia przez aplikantów dwóch kolokwiów w trakcie odbywania aplikacji uznając, że: „Możliwość dokonywania selekcji aplikantów dopuszczonych do egzaminu zawodowego pod względem ich merytorycznej przydatności do wykonywania zawodu notariuszy jest niezbędna do tego, aby już na etapie kształcenia wykluczać z tego grona osoby, które nie są w stanie sprostać wysokim wymaganiom stawianym osobom wykonującym szczególny zawód zaufania publicznego, jakim jest notariat. Problem nie leży zatem w samym istnieniu mechanizmu weryfikującego wiedzę aplikantów (in casu: dwa kolokwia w trakcie aplikacji) oraz ewentualnej odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji (w razie nieuzyskania pozytywnego wyniku z co najmniej jednego z tych kolokwiów), ale w tym, aby tego rodzaju rozstrzygnięcia organów samorządu notarialnego nie były arbitralne, a opierały się na obiektywnych kryteriach”. Zgodnie ze stanowiskiem TK, kolokwia nie miały charakteru nieobiektywnego ani arbitralnego.

Jeśli zaś chodzi o ewentualne ograniczenie prawa do nauki, co kwestionowała skarżąca, Trybunał jednoznacznie ocenił, że odmowa wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej w przypadku, gdy aplikant nie uzyskał oceny pozytywnej z kolokwium, nie jest na tyle dotkliwa, aby móc uznać, że uregulowanie te jest niekonstytucyjne i ogranicza prawa jednostki do nauki. Nieuzyskanie zaświadczenia nie zamyka jednostce prawa do nauki – nie wyklucza prawa kształcenia się do wykonywania innego zawodu prawniczego, jak np. adwokat, radca prawny, itp.

Stan faktyczny

Spory toczyły się pracownikami służby zdrowia zatrudnionymi przez wspólnotę Madrytu a tą wspólnotą w przedmiocie uznania tych pracowników za członków stałego personelu, do których stosuje się zasady trwałości oraz nieusuwalności. W chwili wnoszenia skarg wszyscy ci pracownicy byli zatrudnieni przez tę wspólnotę przez co najmniej 12 kolejnych lat, niektórzy z nich byli powoływani ponad dwustukrotnie i wykonywali zadania wchodzące w zakres zwykłej działalności personelu korzystającego ze stałego statusu.

 Pytania prejudycjalne

– Czy klauzulę 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony zawartego w dniu 18.3.1999 r. (dalej jako: Porozumienie ramowe) i stanowiące załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z 28.6.1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.Urz. L Nr 175 z 1999 r., s. 43) należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „kolejne umowy o pracę lub stosunki pracy zawierane na czas określony” w rozumieniu tej klauzuli obejmuje sytuację, w której pracownik zatrudniony na podstawie stosunku pracy na czas określony – mianowicie do chwili ostatecznego obsadzenia wakującego stanowiska, na którym został zatrudniony – zajmował w ramach kilku powołań to samo stanowisko pracy nieprzerwanie przez szereg lat oraz w sposób stały i ciągły wykonywał te same obowiązki, przy czym ustawiczne utrzymywanie tego pracownika na tym wakującym stanowisku było konsekwencją niedochowania przez pracodawcę ustawowego obowiązku przeprowadzenia w wyznaczonym terminie postępowania w sprawie naboru mającego na celu obsadzenie tego wakującego stanowiska w sposób ostateczny, a jego stosunek pracy był z tego względu w sposób dorozumiany przedłużany z roku na rok?

– Czy pewne środki przewidziane przez prawo hiszpańskie można uznać za stanowiące odpowiednie środki do celów zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas określony w rozumieniu klauzuli 5 Porozumienia ramowego i w stosownym przypadku karania takich nadużyć?

– Czy klauzulę 5 Porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ustawodawstwu i orzecznictwu krajowemu, na mocy których kolejne odnowienie stosunków pracy zawieranych na czas określony uważa się za uzasadnione „obiektywnymi powodami” w rozumieniu pkt 1 lit. a) tej klauzuli jedynie na tej podstawie, że odnowienie to odpowiada podstawom zatrudnienia wskazanym w tym ustawodawstwie, czyli względom konieczności, pilności lub celowi realizacji programów o charakterze tymczasowym, koniunkturalnym lub nadzwyczajnym?

– Czy unijne prawo należy interpretować w ten sposób, że nakłada ono na sąd krajowy rozpatrujący spór pomiędzy pracownikiem a pracodawcą publicznym obowiązek odstąpienia od stosowania uregulowania krajowego, które jest niezgodne z klauzulą 5 pkt 1 Porozumienia ramowego?

Stanowisko TS

Pojęcie „kolejne umowy o pracę lub stosunki pracy zawierane na czas określony”

Trybunał przypomniał, że klauzula 5 pkt 1 Porozumienia ramowego zobowiązuje państwa członkowskie, w celu zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas określony, do wprowadzenia w sposób skuteczny i wiążący, o ile w ich prawie krajowym nie istnieją równoważne rozwiązania prawne, jednego lub więcej spośród wymienionych tam środków (wyrok Pérez López, pkt 28).

Trybunał orzekł, że klauzulę 5 Porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że państwa członkowskie lub partnerzy społeczni nie mogą wyłączyć z pojęcia „kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas określony” w rozumieniu tego postanowienia sytuacji, w której pracownik zatrudniony na podstawie stosunku pracy na czas określony – mianowicie do chwili ostatecznego obsadzenia wakującego stanowiska, na którym został zatrudniony – zajmował w ramach kilku powołań to samo stanowisko pracy nieprzerwanie przez szereg lat oraz w sposób stały i ciągły wykonywał te same obowiązki, przy czym ustawiczne utrzymywanie tego pracownika na tym wakującym stanowisku było konsekwencją niedochowania przez pracodawcę ustawowego obowiązku przeprowadzenia w wyznaczonym terminie postępowania w sprawie naboru mającego na celu obsadzenie tego wakującego stanowiska w sposób ostateczny, a jego stosunek pracy był z tego względu w sposób dorozumiany przedłużany z roku na rok.

Pojęcie „obiektywne powody”

Z orzecznictwa TS wynika, że pojęcie „obiektywne powody” w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) Porozumienia ramowego należy rozumieć jako dotyczące ściśle określonych i konkretnych okoliczności charakteryzujących daną działalność, a zatem mogących uzasadniać w tym szczególnym kontekście wykorzystywanie kolejnych umów o pracę na czas określony. Okoliczności te mogą w szczególności wynikać ze szczególnego charakteru zadań, dla wykonania których zawarto umowy, oraz ich swoistych cech lub w odpowiednim przypadku z realizacji zasadnych celów polityki społecznej państwa członkowskiego (wyrok Pérez López, pkt 38).

Trybunał orzekł, że klauzulę 5 Porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ustawodawstwu i orzecznictwu krajowemu, na mocy których kolejne odnowienie stosunków pracy zawieranych na czas określony uważa się za uzasadnione „obiektywnymi powodami” w rozumieniu pkt 1 lit. a) tej klauzuli jedynie na tej podstawie, że odnowienie to odpowiada podstawom zatrudnienia wskazanym w tym ustawodawstwie, czyli względom konieczności, pilności lub celowi realizacji programów o charakterze tymczasowym, koniunkturalnym lub nadzwyczajnym, w zakresie, w jakim takie ustawodawstwo i orzecznictwo krajowe nie zapobiega temu, aby dany pracodawca zaspokajał w praktyce za pomocą takich odnowień stałe i długookresowe potrzeby kadrowe.

Środki odpowiednie do celów zapobiegania nadużyciom 

Trybunał przypomniał, że klauzula 5 pkt 1 Porozumienia ramowego zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia w sposób skuteczny i wiążący, o ile w prawie krajowym nie istnieją równoważne rozwiązania prawne, przynajmniej jednego spośród wymienionych w niej środków. Trzy środki wymienione w pkt 1 lit. a)–c) tej klauzuli dotyczą, odpowiednio, obiektywnych powodów uzasadniających odnowienie takich umów lub stosunków pracy, maksymalnej łącznej długości kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy na czas określony oraz liczby ich odnowień.

W klauzuli 5 Porozumienia ramowego nie uregulowano konkretnych sankcji w sytuacji stwierdzenia nadużyć. Trybunał stwierdził, że kompetencja w tym zakresie przysługuje organom krajowym, które powinny przyjąć środki o charakterze sankcji, które muszą być nie tylko proporcjonalne, ale też wystarczająco skuteczne i odstraszające, aby zagwarantować pełną skuteczność norm przyjętych na podstawie Porozumienia ramowego (wyrok de Diego Porras).

Trybunał orzekł, że klauzulę 5 Porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że do sądu krajowego należy dokonanie oceny, zgodnie całością mających zastosowanie norm prawa krajowego, czy przeprowadzanie postępowań w sprawie naboru mających na celu obsadzenie w sposób ostateczny stanowisk zajmowanych tymczasowo przez pracowników zatrudnionych w ramach stosunków pracy na czas określony, przekształcenie statusu tych pracowników w „niestały personel zatrudniony na czas nieokreślony” oraz przyznanie tym pracownikom odszkodowania równoważnego odszkodowaniu wypłacanemu w przypadku niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy stanowią odpowiednie środki do zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas określony i w stosownym przypadku karania tych nadużyć lub też stanowią równoważne rozwiązanie prawne w rozumieniu tego postanowienia.

Nadużywanie przez pracodawcę publicznego 

Trybunał uznał, że definicja pojęcia „pracowników zatrudnionych na czas określony”, zawarta w klauzuli 3 pkt 1 Porozumienia ramowego, obejmuje wszystkich pracowników, bez rozróżniania, czy pracodawca, z którym są związani, jest podmiotem publicznym, czy prywatnym, i niezależnie od kwalifikacji danej umowy w prawie krajowym.

Trybunał orzekł, że klauzulę 2, klauzulę 3 pkt 1 i klauzulę 5 Porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że w przypadku nadużywania przez pracodawcę publicznego kolejnych stosunków pracy zawieranych na czas określony okoliczność, iż dany pracownik godził się na nawiązanie lub odnowienie tych stosunków pracy, nie może z tego punktu widzenia powodować, że zachowanie tego pracodawcy traci wszelki charakter nadużycia, tak że Porozumienie ramowe nie miałoby zastosowania do sytuacji tego pracownika.

 Obowiązki sądu krajowego

Trybunał stwierdził, że klauzula 5 pkt 1 Porozumienia ramowego nie jest bezwarunkowa i wystarczająco precyzyjna, aby jednostki bezpośrednio mogły się na nią powoływać przed sądem krajowym.

Trybunał orzekł, że prawo UE należy interpretować w ten sposób, że nie nakłada ono na sąd krajowy rozpatrujący spór pomiędzy pracownikiem a pracodawcą publicznym obowiązku odstąpienia od stosowania uregulowania krajowego, które jest niezgodne z klauzulą 5 pkt 1 Porozumienia ramowego.