„Czyste Powietrze” – oszukani przez wykonawców zyskają ochronę przed zwrotem dotacji

Cel ustawy

Ustawa o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” ma ograniczyć skutki nadużyć, których dopuścili się wykonawcy i inne osoby uczestniczące w realizacji inwestycji finansowanych w ramach programu.

Problem ujawnił się szczególnie po wprowadzeniu od 15.7.2022 r. możliwości prefinansowania inwestycji. Zaliczka w ramach dotacji albo grantu była wypłacana przez wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej bezpośrednio wykonawcy. Stwierdzano m.in. wprowadzanie beneficjentów w błąd, fałszowanie podpisów, składanie dokumentów poświadczających nieprawdę, niewykonywanie prac, zawyżanie kosztów inwestycji i nierozliczanie pobranych zaliczek.

Mimo że środki trafiały bezpośrednio do wykonawcy, stroną umowy o dofinansowanie pozostawał beneficjent. To od niego właściwy fundusz dochodził zwrotu środków wraz z odsetkami, również gdy nieprawidłowości wynikały z działań wykonawcy lub osoby trzeciej.

Ustawa ma umożliwić ochronę takich osób oraz kierowanie przez właściwe fundusze roszczeń bezpośrednio do nierzetelnych wykonawców.

Kto będzie mógł skorzystać z pomocy?

Ustawa obejmuje osoby fizyczne, z którymi właściwy wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej zawarł umowę o dofinansowanie, a które z przyczyn niezależnych od siebie, w szczególności leżących po stronie wykonawcy albo osoby trzeciej działającej w imieniu lub na rzecz wykonawcy bądź beneficjenta, nie wykonały zobowiązań wynikających z umowy lub wykonały je nienależycie i są zobowiązane do zwrotu należności.

Regulacja dotyczy przede wszystkim umów zawartych na podstawie wniosków złożonych od 15.7.2022 r. do 28.11.2024 r. Ochroną zostaną objęte również niektóre wcześniejsze umowy, jeżeli stosowano do nich zasady przewidujące wypłaty przez właściwy fundusz bezpośrednio na rzecz wykonawcy.

„Należność” obejmuje kwotę refundacji lub zaliczki podlegającą zwrotowi, należne odsetki oraz koszty dochodzenia zwrotu i egzekucji. Z pomocy będzie mógł skorzystać również spadkobierca beneficjenta, który przyjął spadek.

Cztery formy ochrony beneficjenta

Art. 3 ustawy przewiduje zawieszenie spłaty należności, tymczasowe wstrzymanie jej dochodzenia, wyłączenie odpowiedzialności za spłatę oraz umorzenie należności, odroczenie terminu spłaty albo rozłożenie jej na raty.

Instrumenty odpowiadają różnym etapom sprawy. Zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa może uzasadniać tymczasowe wstrzymanie dochodzenia należności, wszczęcie postępowania karnego – zawieszenie spłaty, natomiast prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące wykonawcy – wyłączenie odpowiedzialności beneficjenta.

Postępowanie karne pozwoli zawiesić spłatę

Zgodnie z art. 4 ustawy beneficjent albo jego spadkobierca będzie mógł wystąpić o zawieszenie spłaty należności, jeżeli wszczęto postępowanie karne w sprawie o przestępstwo związane z realizacją umowy o dofinansowanie, popełnione na jego szkodę przez wykonawcę lub osobę trzecią.

Do wniosku trzeba będzie dołączyć dokument potwierdzający wszczęcie postępowania. Zawieszenie nastąpi z dniem doręczenia właściwemu funduszowi kompletnego wniosku i zakończy się z dniem prawomocnego zakończenia postępowania karnego.

Wcześniej fundusz będzie mógł fakultatywnie wstrzymać dochodzenie należności po uzyskaniu informacji o zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa. Wstrzymanie potrwa do złożenia prawidłowego wniosku o zawieszenie albo uzyskania informacji o odmowie wszczęcia postępowania.

Ani tymczasowe wstrzymanie dochodzenia należności, ani zawieszenie jej spłaty nie zatrzymają naliczania odsetek. Okresów tych nie będzie również wliczać się do terminu przedawnienia roszczeń właściwego funduszu.

Skazanie wykonawcy wyłączy odpowiedzialność beneficjenta

Art. 5 ustawy przewiduje, że prawomocne skazanie wykonawcy lub osoby trzeciej za przestępstwo związane z realizacją umowy o dofinansowanie, którego skutkiem było niewykonanie albo nienależyte wykonanie tej umowy, wyłączy z mocy prawa odpowiedzialność beneficjenta i jego spadkobiercy za spłatę należności.

Analogiczny skutek będzie związany z prawomocnym warunkowym umorzeniem postępowania karnego oraz jego prawomocnym umorzeniem z powodu niepoczytalności sprawcy. Przepisy uwzględniają również odpowiedzialność podmiotów zbiorowych.

Wyłączenie obejmie jedynie tę część należności, której beneficjent lub spadkobierca nie odzyskali od wykonawcy albo osoby trzeciej. Jeżeli później odzyskają odpowiednią kwotę, będą zobowiązani przekazać ją właściwemu funduszowi w terminie 30 dni od wpływu środków na rachunek.

Do zawieszenia spłaty wystarczy więc wszczęcie postępowania dotyczącego przestępstwa związanego z realizacją umowy. Definitywne wyłączenie odpowiedzialności będzie wymagało prawomocnego rozstrzygnięcia i związku między przestępstwem a niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy.

Fundusz będzie mógł dochodzić pieniędzy od wykonawcy

W postępowaniu karnym dotyczącym przestępstwa objętego ustawą właściwy fundusz będzie uznawany za pokrzywdzonego w zakresie obejmującym należność.

Niezależnie od pomocy udzielonej beneficjentowi fundusz uzyska prawo dochodzenia bezpośrednio od wykonawcy kwoty odpowiadającej środkom wypłaconym mu przez fundusz wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, naliczanymi od dnia następującego po dniu ich otrzymania.

Umorzenie, raty albo odroczenie spłaty

Dodatkowy mechanizm przewidziano dla beneficjentów i spadkobierców znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, którzy nie mogą skutecznie skorzystać z zawieszenia, tymczasowego wstrzymania dochodzenia albo wyłączenia odpowiedzialności.

Właściwy fundusz będzie mógł odroczyć termin spłaty całości lub części należności albo rozłożyć ją na raty, jeżeli przemawiają za tym względy społeczne lub gospodarcze, w szczególności możliwości płatnicze wnioskodawcy.

Możliwe będzie także umorzenie należności w całości albo w części, jeżeli jej spłata wymagałaby poniesienia przez beneficjenta lub spadkobiercę nadmiernego uszczerbku dla niego albo pozostających na jego utrzymaniu osób najbliższych.

Wniosek będzie zawierał m.in. opis okoliczności uzasadniających ulgę, informacje o przychodach oraz kosztach utrzymania z ostatnich 6 miesięcy i dokumenty potwierdzające wskazane okoliczności. O sposobie jego rozpatrzenia zdecyduje zarząd właściwego funduszu.

Umorzona należność bez PIT

Ustawa zmienia także ustawę z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 592). Do katalogu zwolnień przedmiotowych zostanie dodana kwota należności umorzona beneficjentowi albo spadkobiercy na podstawie nowych przepisów.

Odroczenie terminu spłaty, rozłożenie należności na raty oraz ustawowe wyłączenie odpowiedzialności nie mają natomiast generować przychodu podatkowego.

Nowe przepisy także do trwających postępowań

Do postępowań karnych związanych z realizacją umów o dofinansowanie, wszczętych przed wejściem ustawy w życie i niezakończonych prawomocnym orzeczeniem sądu, będą stosowane nowe przepisy.

Czynności podjęte wcześniej w postępowaniach dotyczących dochodzenia należności zachowają ważność.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Rządowy projekt wpłynął do Sejmu 13.8.2026 r. i otrzymał numer druku 3007. I czytanie odbyło się 3.9.2026 r., po czym projekt skierowano do Komisji do Spraw Energii, Klimatu i Aktywów Państwowych oraz Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Sprawozdanie komisji z 16.9.2026 r. opublikowano jako druk nr 3104.

Podczas II czytania 7.10.2026 r. zgłoszono poprawki zmierzające m.in. do objęcia ochroną osób, którym po zawarciu umowy obniżono wysokość dotacji wskutek weryfikacji kosztów inwestycji, oraz do przejęcia przez właściwy fundusz części ich zobowiązania wobec wykonawcy. Projekt ponownie skierowano do komisji, która w dodatkowym sprawozdaniu, druk nr 3104-A, zarekomendowała odrzucenie obu poprawek.

8.10.2026 r. Sejm uchwalił ustawę. W głosowaniu nad całością projektu wzięło udział 441 posłów: 432 głosowało za, nikt nie głosował przeciw, a 9 posłów wstrzymało się od głosu. Prace legislacyjne nad ustawą nie zostały jeszcze zakończone.

Ustawa przewiduje wejście w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →