Europejski nakaz aresztowania w świetle projektowanej nowelizacji KPK

Cel projektowanej regulacji

Z uzasadnienia projektu wynika, że jego podstawowym celem jest uzupełniające wdrożenie decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z 13.6.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.Urz. UE L z 2002 r. Nr 190, s. 1). Projektodawca podkreśla, że decyzja ta została już implementowana do polskiego porządku prawnego przepisami art. 607a i nast. KPK, jednak obowiązujące regulacje nie zapewniają pełnej zgodności z prawem Unii Europejskiej w kilku istotnych obszarach.

W uzasadnieniu wyodrębniono trzy zasadnicze cele projektowanych zmian. Po pierwsze, chodzi o zapewnienie osobom zamieszkującym lub stale przebywającym w Polsce takich samych praw i obowiązków, jakie obecnie odnoszą się do obywateli polskich, wobec których wystąpiono z ENA. Po drugie, projekt ma wprowadzić możliwość czasowego przekazania osoby, której dotyczy ENA, w celu jej przesłuchania przez państwo członkowskie występujące z nakazem. Po trzecie, projekt zmierza do zagwarantowania szybkości postępowania przez wyraźne unormowanie obowiązku uzyskania zgody państwa trzeciego w sytuacji, gdy osoba została wcześniej z tego państwa wydana.

Tak określone cele wskazują, że projekt nie ma charakteru wyłącznie technicznego, ingeruje bowiem w sposób wyważenia dwóch wartości: sprawności międzynarodowej współpracy sądowej oraz standardu ochrony procesowej osoby ściganej.

Zmiana art. 607k KPK – przesłuchanie albo czasowe przekazanie osoby ściganej

Najbardziej rozbudowana zmiana dotyczy art. 607k KPK. Projekt przewiduje nadanie nowego brzmienia § 5 oraz dodanie § 6 i 7. Zgodnie z projektowanym art. 607k § 5 KPK, jeżeli w związku z wydaniem nakazu europejskiego państwo członkowskie Unii Europejskiej zwróciło się o dokonanie przesłuchania albo o czasowe przekazanie osoby, której dotyczy nakaz, sąd – stosownie do okoliczności sprawy – wyraża zgodę na przesłuchanie albo czasowe przekazanie tej osoby, jeszcze przed rozpoznaniem nakazu.

Już samo nowe brzmienie tego przepisu pokazuje istotną zmianę filozofii regulacyjnej. Sąd nie ma jedynie biernie reagować na treść żądania organu państwa wydania ENA, lecz otrzymuje kompetencję do wyboru między dwoma wariantami działania. Może zatem zdecydować, czy w danych realiach sprawy bardziej celowe jest dokonanie przesłuchania osoby, czy też jej czasowe przekazanie. Uzasadnienie projektu wyraźnie wskazuje, że przy podejmowaniu tej decyzji sąd powinien brać pod uwagę okoliczności sprawy, potrzebę sprawnego rozpoznania głównego wniosku o przekazanie oraz możliwość zapewnienia osobie ściganej udziału w czynnościach jej dotyczących.

Projektowany art. 607k § 6 KPK reguluje sytuację, w której nie dochodzi do przesłuchania zgodnie z art. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 2023/2844 z 13.12.2023 r. w sprawie cyfryzacji współpracy sądowej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych i handlowych o charakterze transgranicznym oraz współpracy wymiarów sprawiedliwości i dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych o charakterze transgranicznym oraz zmieniające niektóre akty w tych dziedzinach (Dz.Urz. UE L z 2023 r. Nr 301, s. 2844). W takiej sytuacji sąd dokonuje przesłuchania na warunkach ustalonych z organem, który wydał ENA, a w przesłuchaniu ma prawo uczestniczyć osoba wyznaczona zgodnie z prawem państwa organu wydającego nakaz.

Z kolei projektowany art. 607k § 7 KPK przewiduje, że w razie zgody na czasowe przekazanie osoby, której dotyczy ENA, sąd w pisemnym porozumieniu z organem, który wydał ten nakaz, ustala warunki czasowego przekazania, w tym termin powrotnego przekazania umożliwiający wzięcie tej osobie udziału w czynnościach jej dotyczących w postępowaniu w przedmiocie przekazania. Jest to bardzo istotna norma gwarancyjna. Czasowe przekazanie nie może prowadzić do faktycznego osłabienia uprawnień procesowych osoby ściganej w polskim postępowaniu dotyczącym wykonania ENA. Powrót tej osoby musi nastąpić w takim terminie, aby mogła ona uczestniczyć w czynnościach jej dotyczących.

Zmiana art. 607t § 1 KPK – rozszerzenie zakresu gwarancji powrotu do Polski

Drugą kluczową zmianą jest nowe brzmienie art. 607t § 1 KPK. Projektowany przepis stanowi, że jeżeli ENA został wydany w celu ścigania osoby, która jest obywatelem polskim albo korzysta w Polsce z prawa azylu lub ma miejsce zamieszkania lub stale przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przekazanie może nastąpić pod warunkiem, że osoba ta będzie odesłana na terytorium Polski po prawomocnym zakończeniu postępowania w państwie wydania nakazu, jeśli osoba ta wyraża na to zgodę.

Na tle dotychczasowego stanu prawnego najważniejsze jest rozszerzenie katalogu osób objętych tą gwarancją. Do tej pory przepis wyraźnie odnosił się do obywatela polskiego albo osoby korzystającej z prawa azylu. Nowelizacja obejmuje również osoby mające miejsce zamieszkania lub stale przebywające w Polsce. Projektodawca uzasadnia tę zmianę koniecznością zapewnienia równego traktowania osób mających rzeczywisty, trwały związek z Polską. Brak takiego rozszerzenia mógłby bowiem prowadzić do nieprawidłowej implementacji art. 5 pkt 3 decyzji ramowej 2002/584/WSiSW oraz do naruszenia zakazu dyskryminacji wynikającego z art. 18 TFUE.

Dodanie art. 607ya KPK – ENA wobec osoby uprzednio wydanej przez państwo obce

Projektowany art. 607ya KPK reguluje sytuację dotychczas niewyrażoną wprost w ustawie, ale niezwykle istotną z punktu widzenia praktyki współpracy międzynarodowej. Chodzi o przypadek, w którym wobec osoby uprzednio wydanej przez państwo obce wpływa następnie ENA. Projekt przewiduje, że sąd bezzwłocznie występuje do organu państwa obcego o wyrażenie zgody na przekazanie osoby ściganej na podstawie ENA. Jednocześnie terminy, o których mowa w art. 607m § 1 i 2 KPK, biegną od uzyskania zgody na przekazanie, a jeżeli ich bieg już się rozpoczął, ulega on zawieszeniu do czasu jej uzyskania.

Projektodawca słusznie akcentuje, że obowiązek uzyskania zgody państwa trzeciego nie może pozostawać bez wpływu na bieg krajowych terminów procesowych. Bez wyraźnej normy ustawowej organ wykonujący ENA mógłby znaleźć się w sytuacji kolizji dwóch obowiązków: z jednej strony szybkiego rozpoznania sprawy, z drugiej strony konieczności oczekiwania na odpowiedź państwa trzeciego. Projektowana regulacja rozstrzyga tę kolizję w sposób jednoznaczny i korzystny dla sprawności postępowania.

Zmiana art. 607zb § 3 KPK – rozszerzenie gwarancji na etapie tranzytu

Kolejna zmiana obejmuje art. 607zb § 3 KPK. Przepis ten dotyczy wydania zezwolenia na tranzyt osoby ściganej. W nowym brzmieniu projekt przewiduje, że jeżeli osoba ścigana jest obywatelem polskim albo korzysta w Polsce z prawa azylu lub ma miejsce zamieszkania lub stale przebywa na terytorium Polski, zezwolenie można wydać pod warunkiem, że po zakończeniu postępowania osoba ta zostanie przekazana do wykonania kary pozbawienia wolności lub środka polegającego na pozbawieniu wolności na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Także i tutaj istota zmiany polega na rozszerzeniu zakresu podmiotowego gwarancji z obywateli polskich i osób korzystających z prawa azylu na osoby mające miejsce zamieszkania lub stale przebywające w Polsce. Projektodawca wyraźnie wskazuje, że jest to implementacja art. 25 ust. 1 akapit drugi decyzji ramowej 2002/584/WSiSW. Z perspektywy systemowej rozwiązanie to należy oceniać jako dopełnienie zmiany w art. 607t § 1 KPK. Ustawodawca buduje bowiem spójny model ochronny nie tylko na etapie przekazania w celu ścigania, ale także na etapie tranzytu.

Przepisy przejściowe i wejście w życie

Projektowana regulacja zawiera także przepisy przejściowe i końcowe. Art. 2 projektu stanowi, że czynności procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie ustawy są skuteczne, jeżeli zostały dokonane z zachowaniem przepisów dotychczasowych. Z kolei art. 3 projektu przewiduje wejście w życie ustawy po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Krótki termin vacatio legis projektodawca uzasadnia charakterem zmian – nie tworzą one nowych, autonomicznych instytucji procesowych, lecz uzupełniają istniejący model postępowania.

Etap legislacyjny

Pierwsze czytanie projektu odbyło się 15.4.2026 r. na 55. posiedzeniu Sejmu, po czym został on skierowany do Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Na obecnym etapie projekt pozostaje zatem w toku prac parlamentarnych i nie został jeszcze uchwalony.