• Ustawa wdraża dyrektywę 2024/1069/UE dotyczącą ochrony przed strategicznymi pozwami zmierzającymi do tłumienia debaty publicznej.
  • Nowe przepisy przewidują m.in. możliwość odrzucenia pozwu stanowiącego nadużycie prawa procesowego, oddalenia oczywiście bezzasadnego powództwa na wczesnym etapie oraz nałożenia na powoda grzywny.
  • Zakres ochrony rozszerzono również na sprawy krajowe, mimo że sama dyrektywa odnosi się przede wszystkim do postępowań transgranicznych.

Ratio legis ustawy

Z uzasadnienia wynika, że zasadniczym celem regulacji jest stworzenie skutecznych mechanizmów ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej przed postępowaniami sądowymi wykorzystywanymi instrumentalnie do wywierania presji, zastraszania lub wywoływania efektu mrożącego. Wskazano, że strategiczne powództwa przeciwko udziałowi społecznemu (dalej: SLAPP) coraz częściej wykorzystywane są jako środek ograniczania wolności słowa, prawa do informacji oraz aktywności obywatelskiej.

W uzasadnieniu zaakcentowano również, że od 2010 r. w Polsce odnotowano 135 spraw kwalifikowanych jako strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej. Większość z nich stanowiły postępowania cywilne dotyczące ochrony dóbr osobistych, natomiast część miała charakter karny i opierała się na zarzutach zniesławienia lub zniewagi.

Zakres zastosowania ustawy

Ustawa ma mieć zastosowanie do postępowań cywilnych dotyczących roszczeń zmierzających wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. W toku prac parlamentarnych doprecyzowano tytuł ustawy poprzez wskazanie, że chodzi o szczególne środki ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej.

Ustawa przewiduje wyłączenie stosowania nowych przepisów do postępowań prowadzonych na podstawie art. 111 ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 365; dalej: KodeksWyb), czyli tzw. procesów wyborczych. Projektodawca uzasadnia to szczególnie krótkimi terminami rozpoznawania tych spraw oraz faktem, że komitety wyborcze dysponują co do zasady profesjonalną obsługą prawną.

Jednocześnie ustawa wprowadza szeroką definicję legalną „debaty publicznej”, zawartą w jej art. 2. Obejmuje ona wszelkie wypowiedzi lub działania podejmowane w ramach korzystania z wolności wypowiedzi, prawa do informacji, wolności nauki, twórczości artystycznej, wolności zgromadzeń i zrzeszania się oraz wolności sumienia i religii.

Beck Akademia - praktyczne szkolenia online - sprawdź aktualny harmonogram Sprawdź

Kryteria identyfikacji pozwów typu SLAPP

W toku prac parlamentarnych przyjęto zmianę nadającą nowe brzmienie art. 5 ustawy. Przepis ten określa kryteria pozwalające sądowi ocenić, czy postępowanie zmierza wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia albo zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.

Przy ocenie sąd będzie mógł uwzględnić w szczególności:

  • nieproporcjonalność żądania lub nadmierny albo nieuzasadniony charakter roszczenia;
  • wszczynanie wielu postępowań opartych na tych samych faktach lub dotyczących tego samego przedmiotu debaty publicznej;
  • grożenie, zastraszanie lub inne działania powoda skierowane przeciwko uczestnikom debaty publicznej;
  • podejmowanie czynności procesowych w złej wierze, w tym działanie na zwłokę lub celowy wybór miejsca wytoczenia powództwa uciążliwego dla pozwanego;
  • wykorzystywanie przewagi finansowej, wpływów politycznych lub wpływów na społeczeństwo w celu wywierania presji na pozwanym;
  • wytoczenie powództwa przeciwko osobie fizycznej zamiast przeciwko jednostce organizacyjnej, w której osoba ta działa lub jest zatrudniona;
  • uporczywe odmawianie skorzystania z pozasądowych sposobów rozwiązywania sporów albo korzystanie z nich pozornie.

Kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu

Jednym z podstawowych mechanizmów ochronnych przewidzianych w ustawie jest możliwość zobowiązania powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Regulację tę zawiera art. 3 ustawy. Sąd będzie mógł zastosować ten środek na wniosek pozwanego, jeżeli pozwany uprawdopodobni, że powództwo zmierza wyłącznie lub głównie do tłumienia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.

Przepisy przewidują również dwutygodniowy termin rozpoznania wniosku przez sąd, możliwość wniesienia zażalenia oraz obowiązek odrzucenia pozwu w przypadku niezłożenia kaucji w terminie.

Oddalenie powództwa i nadużycie prawa procesowego

Ustawa przewiduje dwa główne mechanizmy eliminowania powództw typu SLAPP: szybkie oddalenie oczywiście bezzasadnego powództwa oraz odrzucenie pozwu jako czynności stanowiącej nadużycie prawa procesowego. Pierwszy z tych mechanizmów opiera się na odpowiednim stosowaniu art. 1911 oraz art. 3911 KPC, natomiast drugi wynika z art. 10-12 ustawy.

Jeżeli wyłącznym celem powództwa będzie tłumienie debaty publicznej lub szykanowanie za udział w niej, sąd będzie mógł odrzucić pozew jako czynność stanowiącą nadużycie prawa procesowego. Ustawa jednocześnie nowelizuje art. 41 KPC przez wyraźne wskazanie, że czynność procesowa stanowiąca nadużycie prawa procesowego jest niedopuszczalna.

Istotnym elementem ustawy jest możliwość żądania przez pozwanego wydania wyroku zamiast postanowienia o odrzuceniu pozwu. Rozwiązanie to ma umożliwiać powstanie powagi rzeczy osądzonej i zapobiegać wielokrotnemu wytaczaniu podobnych powództw. Istotne znaczenie ma również art. 12a ustawy, zgodnie z którym sąd – oddalając powództwo w całości albo w części – będzie mógł stwierdzić w sentencji wyroku, że jego wytoczenie zmierzało głównie do stłumienia, ograniczenia albo zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.

Sankcje wobec powoda

Ustawa przewiduje możliwość nakładania na powoda sankcji finansowych. Zgodnie z art. 13 ustawy sąd będzie mógł nałożyć na powoda grzywnę do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach – do 100-krotności tego wynagrodzenia.

Doprecyzowano również, że grzywna będzie mogła zostać nałożona nie tylko na wniosek pozwanego, lecz także na wniosek biorącej udział w postępowaniu organizacji pozarządowej.

Etap legislacyjny

Projekt ustawy wpłynął do Sejmu 29.4.2026 r. jako druk nr 2488. W dniu 30.4.2026 r. został skierowany do I czytania na posiedzeniu Sejmu. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka przedstawiła sprawozdanie jako druk nr 2542.

II czytanie projektu odbyło się 14.5.2026 r. na 57. posiedzeniu Sejmu. W związku ze zgłoszeniem poprawek projekt został ponownie skierowany do Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w celu przedstawienia dodatkowego sprawozdania. Komisja rozpatrzyła poprawki 14.5.2026 r., przedstawiła dodatkowe sprawozdanie jako druk nr 2542-A i wniosła o przyjęcie części poprawek.

III czytanie odbyło się 15.5.2026 r. W głosowaniu nad całością projektu 359 posłów głosowało za, 23 przeciw, a 59 wstrzymało się od głosu. Sejm uchwalił ustawę.

Wszystkie aktualności n.ius® po zalogowaniu. Nie posiadasz dostępu? Kup online, korzystaj od razu! Sprawdź

Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →