Stan faktyczny
Małżonkowie I.B. i V.B. podzielili za życia swój majątek między córkę E.P. i syna N.B. Najpierw rodzice na podstawie umowy darowizny przekazali na rzecz E.P. dwie działki rolne. Później przekazali N.B. gospodarstwo rolne na podstawie umowy darowizny, w której powołali się na przepisy o ubezpieczeniu społecznym rolników i zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej. Po zawarciu tej umowy I.B. i V.B. nabyli prawo do emerytury rolniczej. Po śmierci I.B. spadek po nim, na podstawie ustawy, nabyli żona, syn i córka po 1/3 każdy z nich. Gdy zmarła V.B., spadek po niej, na podstawie ustawy, nabyli córka i syn w częściach równych po 1/2 każdy z nich. W skład tych spadków nie weszły żadne składniki przedstawiające wartość majątkową.
E.P. wystąpiła przeciwko N.B. z powództwem o zachowek po rodzicach. Powódka żądała zasądzenia od brata 200 tys. zł. SO w L. oddalił powództwo, choć stwierdził, że co do zasady E.P. ma prawo do żądania zachowku. Zdaniem SO w L., przy ustalaniu zachowku nie można uwzględnić wartości gospodarstwa rolnego przekazanego N.B., gdyż przekazanie odbyło się na podstawie umowy przewidzianej w art. 59 ustawy z 14.12.1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 24 poz. 133). Sąd stwierdził, że umowę tę należy w sposób tożsamy zakwalifikować na gruncie ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1770; dalej: UbRolIndU), gdyż charakter prawny umów przekazania gospodarstwa w obu ustawach jest taki sam.
Przeniesienie własności gospodarstwa rolnego
Na skutek apelacji E.P., SA w W. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania SO w L. W ocenie Sądu II instancji umowa, na podstawie której N.B. uzyskał nieruchomości od rodziców, to umowa darowizny a nie umowa przekazania gospodarstwa rolnego, jak przyjął Sąd I instancji. Wybór rodzaju umowy prowadzącej do wyzbycia się gospodarstwa rolnego należy do stron (zob. postanowienie SN z 17.2.2026 r., I CSK 2076/24, Legalis). W orzecznictwie podkreśla się jednak, że jeżeli rolnik zdecyduje się na jedną z umów przeniesienia własności gospodarstwa przewidzianych w KC, czyli darowizny lub dożywocia, to nie może twierdzić, że jest to jednocześnie umowa z następcą określona w art. 84 i 85 UbRolIndU (zob. postanowienie SN z 10.4.2019 r., IV CSK 327/18, Legalis; wyrok SN z 16.5.2000 r., IV CKN 34/00, Legalis). Z art. 84 UbRolIndU wynika, że przez umowę z następcą rolnik będący właścicielem lub współwłaścicielem gospodarstwa rolnego zobowiązuje się przenieść na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat własność lub udział we współwłasności i posiadanie tego gospodarstwa z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli następca do tego czasu będzie pracować w tym gospodarstwie. Ponadto umowa z następcą może zawierać inne postanowienia, w szczególności dotyczące wzajemnych świadczeń stron przed i po przeniesieniu przez rolnika własności gospodarstwa rolnego na następcę.
Jak odróżnić umowę darowizny od umowy przekazania gospodarstwa rolnego?
SA w W. wyjaśnił, że istota darowizny wynika z woli darczyńcy bezpłatnego przysporzenia obdarowanemu kosztem swojego majątku określonej korzyści majątkowej. Natomiast w przypadku umowy nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego następcy istota umowy wynika z celu socjalnego i gospodarczego. Chodzi bowiem o zabezpieczenie rolnika przez przyznanie mu emerytury lub renty inwalidzkiej oraz prawa korzystania z nieruchomości, lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, a także przekazanie dalszego prowadzenia gospodarstwa osobie zdolnej do stosowania właściwych metod gospodarowania (zob. postanowienie SN z 13.3.2024 r., II CSKP 1471/22, Legalis). Sąd uznał, że N.B. został właścicielem gospodarstwa rolnego na podstawie umowy darowizny. Z treści art. 84 i 85 UbRolIndU wynika, że uregulowana w tych przepisach umowa ma w założeniu konstrukcję dwustopniową. Pierwszym jej etapem jest tzw. umowa z następcą, na mocy której rolnik zobowiązuje się do przeniesienia własności i posiadania swojego gospodarstwa rolnego. Drugim etapem, realizującym zamiar stron, jest umowa w celu wykonania umowy z następcą (przenoszona własność gospodarstwa rolnego), a więc mająca charakter rzeczowy. Obie te umowy mogą zostać sformułowane w jednym akcie notarialnym (zob. wyrok SN z 19.2.1997 r., III CKN 9/97, Legalis). Zdaniem SA w W. do sytuacji takiej nie doszło jednak w tej sprawie. Umowa zawarta przez I.B. i V.B. z N.B. zawiera wszystkie elementy charakterystyczne dla umowy darowizny, brak natomiast elementów charakterystycznych dla umowy z następcą. Rodzice w umowie oświadczyli, że darują nieruchomości rolne synowi, a on, że darowiznę przyjmuje. W umowie nie zawarto oświadczenia o zobowiązaniu do przeniesienia własności na rzecz pozwanego pod warunkiem, że będzie prowadził działalność rolniczą. Również w zakresie zobowiązania podatkowego powołano się na przepisy o podatku od spadków i darowizn.
Uwzględnienie darowizny przy obliczaniu zachowku
Z art. 993 § 1 KC wynika, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Rozwiązanie to ma na celu zapobiegnięcie sytuacji, w której osoby uprawnione do zachowku utraciłyby należną im ochronę na skutek obniżających wartość spadku czynności dokonanych za życia przez spadkodawcę. Co istotne, nie oznacza to jednak ograniczenia prawa dysponowania majątkiem przez spadkodawcę. Chodzi tu jedynie o umożliwienie uprawnionemu realizacji roszczenia o pokrycie lub uzupełnienie zachowku w wymiarze odpowiadającym nie tylko czynnemu stanowi spadku w chwili jego otwarcia, lecz uwzględniającym rzeczywistą wartość majątku wypracowanego za życia przez spadkodawcę. W rezultacie nie ma znaczenia okoliczność, że niektóre składniki tego majątku nie weszły w skład spadku z racji uprzednich darowizn dokonanych przez spadkodawcę (zob. wyrok SN z 7.3.2025 r., II CSKP 2054/22).
SA w W. stwierdził, że niezakwalifikowanie przez Sąd I instancji spornej umowy jako umowy darowizny oznacza nierozpoznanie istoty sprawy. Skoro pozwany otrzymał gospodarstwo rolne w ramach darowizny, to zgodnie z art. 993 § 1 KC należy ją doliczyć do spadku. W efekcie konieczne jest ustalenie wartości obu darowizn i obliczenie wysokości należnego zachowku, co w razie sporu stron może wymagać zasięgnięcia wiadomości specjalnych. SA w W. zaznaczył, że sąd apelacyjny jest sądem merytorycznym, jednak poczynienie wszystkich ustaleń na tym etapie pozbawiłoby jedną ze stron prawa do postępowania dwuinstancyjnego.
Rozpoznanie sprawy co do istoty
W zażaleniu na wyrok SA w W. N.B. zarzucił naruszenie art. 386 § 4 i 6 KPC, twierdząc, że Sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy. W konsekwencji odmienna ocena charakteru prawnego umowy pozwanego ze spadkodawcami nie pozbawia Sądu II instancji możliwości uzupełnienia postępowania dowodowego w postępowaniu apelacyjnym poprzez ustalenie wartości nieruchomości darowanej powódce i gospodarstwa darowanego pozwanemu. N.B. podkreślił, że te dwie nieruchomości były jedynym majątkiem spadkodawców, zatem ustalenie ich wartości wystarczy do rozstrzygnięcia sprawy o zachowek.
SN oddalił zażalenie, podkreślając, że spór o doliczenie darowizny jest w istocie sporem o istnienie masy spadkowej, gdy poza tą darowizną nie ma spadku lub też jego wartość jest znikoma w stosunku do wartości spornej darowizny. W takiej sytuacji oddalenie powództwa z powodu niedoliczenia darowizny, w przypadku odmiennej oceny sądu II instancji, staje się nierozpoznaniem istoty sprawy. Jest to sytuacja analogiczna do przedawnienia, gdyż oddalenie powództwa z powodu przedawnienia zazwyczaj oznacza nierozpoznanie istoty sprawy, jeżeli sąd odwoławczy uzna, że przedawnienie nie nastąpiło. Inaczej należałoby ocenić sytuację, gdyby chodziło o jedną z wielu darowizn lub też jedyną darowiznę, która nie wyczerpywałaby całej masy spadkowej. SN zaznaczył, że w przypadku, gdy spadek składa się wyłącznie z dwóch darowizn, jednej na rzecz powoda i drugiej na rzecz pozwanego, to porównanie wartości tych darowizn nie zawsze jednoznacznie wyznacza wysokość zachowku. Dopiero po obliczeniu zachowku wyłącznie w oparciu o wartość darowizn można stosować art. 9971 § 1 KC.
Postanowienie SN z 25.5.2026 r., III CZ 95/26, Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
