Stan faktyczny
SO w P. uznał R.S. za winnego tego, że pomógł w doprowadzeniu do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez „M.” sp. z o.o. zawierając w imieniu „B.” sp. z o.o. umowę leasingu operacyjnego dotyczącą koparki o wartości ponad 485 tys. zł. Sąd wymierzył oskarżonemu karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat próby, oddał go w tym czasie pod dozór kuratora oraz wymierzył karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 20 zł każda. Dodatkowo, na podstawie art. 46 § 1 KK, sąd orzekł wobec R.S. obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz „M.” sp. z o.o. ponad 285 tys. zł. SA w P. utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy.
Kasacja RPO
Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł kasację od prawomocnego wyroku SA w P. zaskarżając go na korzyść R.S. w części, w jakiej utrzymano w mocy orzeczenie o obowiązku naprawienia szkody. RPO wskazał, że w chwili wydania zaskarżonego wyroku roszczenie „M.” sp. z o.o. było już prawomocnie rozstrzygnięte wyrokiem SO w O. wydanym w postępowaniu cywilnym. W konsekwencji SA w P. zobowiązany był do rozpoznania apelacji obrońcy R.S. poza granicami zarzutów. W art. 415 § 1 zd. 2 KPK wprowadzono zakaz rozstrzygania w różnych postępowaniach o tej samej szkodzie i kumulowania tytułów egzekucyjnych. Sąd II instancji powinien więc uchylić rażąco niesprawiedliwe rozstrzygnięcie SO w P. w zakresie dotyczącym nałożenia na oskarżonego obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.
Stosowanie klauzuli antykumulacyjnej
Z art. 415 § 1 zd. 2 KPK wynika, że nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Zastosowanie klauzuli antykumulacyjnej uzależnione jest od stwierdzenia tożsamości zarówno przedmiotowej, jak i podmiotowej roszczenia, którego dotyczą oba postępowania sądowe. W przepisie jest bowiem mowa nie o „tej samej szkodzie”, ale o „tym samym roszczeniu” (zob. wyrok SA w Białymstoku z 6.6.2025 r., II AKa 22/25, Legalis; wyrok SN z 9.10.2024 r., I KK 305/24, Legalis). Nie ma zatem przeszkody dla równoległego lub późniejszego prowadzenia dwóch postępowań dotyczących roszczeń wynikłych z tego samego zdarzenia faktycznego, ale pomiędzy różnymi stronami (zob. wyrok SA w Warszawie z 17.5.2023 r., II AKa 25/22, Legalis).
Co istotne, bez znaczenia jest fakt, czy egzekucja prowadzona przeciwko oskarżonemu na podstawie tytułu wykonawczego uzyskanego przez pokrzywdzonego w postępowaniu cywilnym jest skuteczna (zob. wyrok SN z 25.4.2025 r., I KK 312/24, Legalis; wyrok SN z 23.1.2025 r., V KK 316/24, Legalis). Kwestia wyegzekwowania zasądzonego w postępowaniu cywilnym roszczenia stanowi bowiem zagadnienie z zakresu wykonania orzeczenia sądu, a nie dopuszczalności orzekania o obowiązku naprawienia szkody (zob. wyrok SA w Poznaniu z 11.4.2025 r., II AKa 30/25, Legalis). Należy przy tym podkreślić, że nie jest „innym postępowaniem” w rozumieniu art. 415 § 1 KPK postępowanie administracyjne czy postępowanie likwidacyjne prowadzone przez zakład ubezpieczeń. Rozstrzygnięcie organu pozasądowego nie powoduje stanu powagi rzeczy osądzonej, dlatego decyzja administracyjna czy ugoda zawarta przed ubezpieczycielem, nie spełnia kryteriów przesłanki zastosowania klauzuli antykumulacyjnej w postaci „prawomocnego orzeczenia o roszczeniu” (zob. wyrok SN z 16.11.2023 r., I KK 226/23, Legalis; wyrok SA w Katowicach z 21.10.2021 r., II AKa 188/21, Legalis).
Stanowisko SN
SN uznał kasację RPO za oczywiście zasadną, a w rezultacie uchylił zarówno zaskarżony wyrok w części dotyczącej utrzymania w mocy orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody, jak i orzeczenie SO w P. w tym zakresie. W uzasadnieniu wyroku wyjaśniono, że zakaz orzekania obowiązku naprawienia szkody, w sytuacjach wskazanych w art. 415 § 1 zd. 2 KPK, ma na celu ochronę oskarżonego przed funkcjonowaniem w obrocie prawnym kilku tytułów egzekucyjnych dotyczących tego samego roszczenia. Odmienne rozwiązanie prowadziłoby do nieuzasadnionego uprzywilejowania wierzyciela i rażącej niesprawiedliwości wobec dłużnika (zob. wyrok SN z 17.4.2025 r., V KK 34/25, Legalis). SN stwierdził, że roszczenie „M.” sp. z o.o. wynikające z umowy leasingu było przedmiotem prawomocnego rozstrzygnięcia w procesie cywilnym. Kilkanaście miesięcy przed wydaniem wyroku przez sąd I instancji, SO w O. utrzymał w mocy nakaz zapłaty, nakazujący R.S. zapłatę 292 tys. zł.
Z analizy orzeczeń SO w O. i SO w P. wynika, że oba rozstrzygnięcia dotyczą tego samego roszczenia powstałego w wyniku niewywiązania się z umowy leasingu, a zbliżone kwoty poszczególnych roszczeń wynikają z rozliczenia wartości przedmiotu leasingu i dokonanych wpłat. SN podkreślił, że SO w P. podejmował próby ustalenia, czy pokrzywdzona „M.” sp. z o.o. zainicjowała postępowanie cywilne. Jednak sąd został wprowadzony w błąd informacją z Banku, że takie postępowanie się nie toczyło. Brak należytej weryfikacji tej informacji przez orzekające w tej sprawie sądy doprowadził do wydania wyroków obarczonych rażącym naruszeniem przepisów.
SN zaznaczył, że obowiązkiem sądu odwoławczego jest kontrola zaskarżonego orzeczenia nie tylko w granicach zarzutów, ale także pod kątem wystąpienia rażącej niesprawiedliwości wyroku. Zaniechanie przez SA w P. dostrzeżenia tego uchybienia przy rozpoznawaniu apelacji i utrzymanie w mocy orzeczenia, które kreuje drugi tytuł egzekucyjny w odniesieniu do tej samej szkody, stanowiło naruszenie art. 433 § 1 KPK w zw. z art. 440 KPK.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
