- Dyrektywa 2026/1021/UE ustanawia minimalne normy dotyczące definicji przestępstw korupcyjnych oraz kar i innych sankcji za ich popełnienie.
- Państwa członkowskie będą zobowiązane wdrożyć kompleksowe rozwiązania zapobiegające korupcji, w tym krajowe strategie antykorupcyjne i systemy zarządzania ryzykiem.
- Nowe regulacje obejmują również obowiązki dotyczące przejrzystości życia publicznego, konfliktu interesów, działalności lobbingowej oraz odpowiedzialności osób prawnych.
Cel i ratio legis dyrektywy
Przyjęcie dyrektywy 2026/1021/UE stanowi element unijnej polityki wzmacniania praworządności oraz ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej. Dotychczas regulacje dotyczące przestępstw korupcyjnych były rozproszone w kilku aktach prawa unijnego, a różnice w ich implementacji powodowały, że poziom ochrony i skuteczność ścigania sprawców pozostawały niejednolite.
Nowa dyrektywa ma stworzyć spójne ramy prawne obejmujące zarówno środki represyjne, jak i rozwiązania prewencyjne. Walka z korupcją nie ma być postrzegana wyłącznie przez pryzmat odpowiedzialności karnej, lecz także zarządzania ryzykiem, zwiększania przejrzystości administracji oraz wzmacniania standardów etycznych w życiu publicznym.
Katalog przestępstw korupcyjnych
Jednym z podstawowych założeń dyrektywy 2026/1021/UE jest ujednolicenie katalogu czynów uznawanych za przestępstwa korupcyjne we wszystkich państwach członkowskich.
Nowe przepisy obejmują bierne i czynne łapownictwo w sektorze publicznym i prywatnym, płatną protekcję, sprzeniewierzenie mienia, nadużycie funkcji publicznej oraz utrudnianie działania wymiaru sprawiedliwości. Dyrektywa 2026/1021/UE przewiduje również penalizację ukrywania mienia pochodzącego z przestępstw korupcyjnych oraz określonych form wzbogacenia w wyniku takich czynów.
Szersza definicja „osoby pełniącej funkcję publiczną”
Dyrektywa 2026/1021/UE szeroko ujmuje pojęcie „osoby pełniącej funkcję publiczną”. Obejmuje ono nie tylko osoby zatrudnione w administracji centralnej, lecz także wykonujące funkcje publiczne na szczeblu regionalnym i lokalnym oraz działające w podmiotach kontrolowanych przez państwo lub samorząd.
W praktyce przepisy wdrażające dyrektywę 2026/1021/UE będą mogły objąć przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, osoby zarządzające spółkami komunalnymi, przedsiębiorstwami państwowymi oraz prywatnymi podmiotami wykonującymi zadania publiczne.
Odpowiedzialność osób prawnych i sankcje
Istotnym elementem dyrektywy 2026/1021/UE jest odpowiedzialność osób prawnych za przestępstwa korupcyjne popełnione na ich korzyść przez osoby zajmujące w nich kierowniczą pozycję albo w następstwie braku właściwego nadzoru.
Państwa członkowskie mają zapewnić możliwość stosowania skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji. Obejmują one grzywny powiązane ze światowym obrotem, przepadek mienia, wykluczenie z zamówień publicznych, pozbawienie dostępu do środków publicznych lub funduszy unijnych oraz inne ograniczenia działalności.
Dyrektywa 2026/1021/UE określa również minimalne standardy kar wobec osób fizycznych. Jednocześnie przy wymiarze sankcji wobec osób prawnych będzie można uwzględnić skuteczne programy compliance, kontrole wewnętrzne i działania naprawcze podjęte po wykryciu naruszenia.
Krajowe strategie antykorupcyjne i analiza ryzyka
Dyrektywa 2026/1021/UE znacząco wzmacnia znaczenie działań prewencyjnych. Państwa członkowskie będą zobowiązane do opracowania i aktualizowania strategii antykorupcyjnych określających cele, priorytety oraz działania właściwych organów.
Strategie powinny podlegać okresowej ocenie i uwzględniać wyniki analiz ryzyka korupcyjnego. W ich przygotowaniu mają uczestniczyć organy publiczne, środowiska naukowe, organizacje społeczne oraz inne podmioty posiadające odpowiednią wiedzę.
Systematyczna identyfikacja ryzyka powinna obejmować w szczególności zamówienia publiczne, inwestycje infrastrukturalne, ochronę zdrowia, gospodarowanie środkami publicznymi oraz działalność spółek wykonujących zadania publiczne.
Większa przejrzystość życia publicznego
Jednym z filarów dyrektywy 2026/1021/UE jest zwiększenie transparentności administracji publicznej. Skuteczna walka z korupcją wymaga bowiem nie tylko sankcji karnych, ale także ograniczania sytuacji sprzyjających konfliktom interesów.
W ramach wdrażania rozwiązań prewencyjnych państwa członkowskie będą musiały przeanalizować skuteczność krajowych regulacji służących zapobieganiu konfliktom interesów. W tym kontekście motywy dyrektywy wskazują m.in. na znaczenie przejrzystości działalności lobbingowej oraz zasad dotyczących tzw. drzwi obrotowych, czyli przechodzenia osób pełniących funkcje publiczne do sektora prywatnego powiązanego z zakresem ich wcześniejszych obowiązków.
Znaczenie ma również system oświadczeń majątkowych. Dyrektywa 2026/1021/UE wskazuje, że ich składanie i kontrola powinny służyć rzeczywistemu identyfikowaniu ryzyka korupcyjnego, a nie stanowić wyłącznie formalnego obowiązku. Nie przesądza jednak konkretnego modelu jawności takich dokumentów.
Wzmocnienie instytucjonalnego systemu przeciwdziałania korupcji
Nowe przepisy nakazują zapewnienie organom odpowiedzialnym za zapobieganie korupcji i jej zwalczanie odpowiedniego poziomu niezależności, stabilności organizacyjnej, zasobów finansowych oraz uprawnień.
Dyrektywa 2026/1021/UE akcentuje także potrzebę współpracy między organami krajowymi i unijnymi, zwłaszcza w sprawach transgranicznych. Ma to usprawnić wymianę informacji, wykrywanie przestępstw oraz prowadzenie postępowań.
Dostosowania mogą wymagać również terminy przedawnienia i narzędzia dochodzeniowo-śledcze, aby organy dysponowały wystarczającym czasem i instrumentami do prowadzenia skomplikowanych postępowań korupcyjnych.
Znaczenie dyrektywy 2026/1021/UE dla polskiego porządku prawnego
Implementacja dyrektywy 2026/1021/UE będzie wymagała przeglądu KK, KPK oraz regulacji dotyczących odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Konieczne będzie ustalenie, czy polskie typy czynów zabronionych obejmują wszystkie zachowania wskazane w dyrektywie, w tym korupcję w sektorze prywatnym oraz ukrywanie majątku pochodzącego z przestępstw korupcyjnych.
Analizy wymagać będą również definicje „funkcjonariusza publicznego” i „osoby pełniącej funkcję publiczną”. Należy ocenić, czy obejmują one osoby działające w spółkach kontrolowanych przez państwo lub samorząd oraz w prywatnych podmiotach wykonujących funkcje publiczne.
Zakres zmian może objąć również ustawę z 7.7.2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 936), przepisy dotyczące ograniczeń w prowadzeniu działalności przez osoby pełniące funkcje publiczne, regulacje samorządowe oraz system oświadczeń majątkowych.
Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych i compliance
Szczególnego znaczenia nabierze polski model odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Dyrektywa 2026/1021/UE wymaga, aby osoby prawne mogły odpowiadać zarówno za czyny osób zajmujących kierowniczą pozycję, jak i za przestępstwa umożliwione przez brak odpowiedniego nadzoru lub kontroli.
Równocześnie rzeczywiście funkcjonujące programy zgodności będą mogły zostać uznane za okoliczność łagodzącą. Nie wystarczy jednak formalne posiadanie procedur. Mechanizmy compliance mają być realne, skuteczne i regularnie oceniane. Może to zwiększyć znaczenie mapowania ryzyka, audytów wewnętrznych, zasad przyjmowania korzyści, procedur zarządzania konfliktami interesów i kanałów zgłaszania nieprawidłowości.
Ochrona sygnalistów
Dyrektywa 2026/1021/UE łączy przeciwdziałanie korupcji z ochroną osób zgłaszających naruszenia. Mechanizmy ochronne mają obejmować osoby informujące o przestępstwach korupcyjnych, przekazujące dowody lub współpracujące z organami.
W polskich warunkach konieczna będzie ocena spójności ustawy z 14.6.2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. z 2024 r. poz. 928) z przepisami karnymi i procesowymi oraz zapewnienie rzeczywiście poufnych i bezpiecznych kanałów zgłaszania naruszeń.
Termin wdrożenia dyrektywy 2026/1021/UE
Dyrektywa 2026/1021/UE została opublikowana 11.5.2026 r. i weszła w życie 31.5.2026 r. Zasadniczy termin wdrożenia jej przepisów wynosi dwa lata. W odniesieniu do części rozwiązań dotyczących krajowych strategii antykorupcyjnych oraz systemowej analizy ryzyka przewidziano termin trzyletni.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
