Stan faktyczny
P.M. został oskarżony o paserstwo nieumyślne, czyli czyn z art. 292 § 1 KK. Oskarżony w lombardzie dokonał zbycia mienia o wartości ponad 4,5 tys. zł, przy czym powinien i mógł przypuszczać, że mienie to zostało uzyskane za pomocą czynu zabronionego. Sąd ustalił, że do popełnienia czynu doszło w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności za przestępstwo podobne. P.M. złożył wniosek o dobrowolne poddanie się karze w trybie art. 387 § 1 KPK. Sąd uznał P.M. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu i uwzględniając wniosek oskarżonego wymierzył mu karę 2 miesięcy pozbawienia wolności. Żadna ze stron nie wniosła środka zaskarżenia i wyrok uprawomocnił się.
Kasacja
Kasację na korzyść skazanego wniósł Prokurator Generalny, który wyrokowi SR w O. zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów, a mianowicie art. 387 § 2 i § 3 KPK, polegające na uwzględnieniu wniosku oskarżonego P.M. o wydanie wobec niego wyroku skazującego bez przeprowadzania rozprawy i wymierzeniu określonej w nim kary. W konsekwencji Sąd zastosował art. 64 § 1 KK, uznając, że czyn został popełniony w warunkach recydywy, pomimo braku przesłanki w postaci popełnienia ponownie przestępstwa umyślnego. Oskarżonemu przypisano bowiem sprawstwo czynu nieumyślnego, stypizowanego w art. 292 § 1 KK.
Ocena wniosku o dobrowolne poddanie się karze
SN uznał, że kasacja jest oczywiście zasadna, uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał SR w O. do ponownego rozpoznania. Zgodnie z art. 387 § 1 KPK, do chwili zakończenia pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej oskarżony, któremu zarzucono przestępstwo zagrożone karą nieprzekraczającą 15 lat pozbawienia wolności, może złożyć wniosek o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie mu określonej kary lub środka karnego, orzeczenie przepadku lub środka kompensacyjnego bez przeprowadzania postępowania dowodowego. Jednak samo złożenie takiego wniosku nie obliguje sądu do jego uwzględnienia. Zgodnie z art. 387 § 2 KPK sąd musi najpierw zbadać, czy okoliczności popełniania przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości, a cele postępowania zostaną osiągnięte pomimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości (zob. wyrok SN z 18.12.2024 r., III KK 152/24, Legalis).
W uzasadnieniu wyroku wyjaśniono, że sąd, przed zaakceptowaniem wniosku i wydaniem na jego podstawie wyroku, ma obowiązek weryfikacji tego wniosku, zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym. Kluczowe znaczenie ma kontrola zgodności wniosku z przepisami prawa karnego materialnego, obejmująca m.in. prawnokarną ocenę czynu, jak też wymiar kary bądź środków karnych. W przypadku, gdy treść wniosku nie jest zgodna z właściwymi w danej sprawie przepisami, sąd powinien albo rozpoznać sprawę na zasadach ogólnych, albo uzależnić uwzględnienie wniosku od konwalidacji dostrzeżonej wadliwości (zob. wyrok SN z 26.6.2024 r., III KK 73/24, Legalis). SN uznał, że SR w O. nie przeprowadził tej kontroli w sposób prawidłowy, gdyż na podstawie art. 64 § 1 KK przypisał oskarżonemu działanie w warunkach recydywy, pomimo tego, że przestępstwo, którego się dopuścił charakteryzuje się nieumyślnością.
Recydywa tylko za przestępstwo umyślne
W art. 64 § 1 KK ustalono bardzo ścisłe kryteria recydywy szczególnej jednokrotnej. Zgodnie z tym przepisem status recydywisty uzyskać może sprawca, który: został skazany poprzednio za przestępstwo umyślne, odbył karę co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności, w ciągu 5 lat po odbyciu tej kary popełnił przestępstwo umyślne, popełnił przestępstwo podobne do tego, za które był skazany (zob. wyrok SN z 24.9.2025 r., IV KK 300/25, Legalis). Przypisanie sprawcy przestępstwa popełnionego w warunkach określonych w art. 64 § 1 KK powoduje również dla niego istotne i niekorzystne skutki poza podwyższeniem wymiaru kary np. zaostrza warunki przedterminowego zwolnienia z odbycia kary (art. 78 § 2 KK). Co więcej, w przypadku ponownego popełnienia umyślnego przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu, przestępstwa zgwałcenia, rozboju, kradzieży z włamaniem lub innego przestępstwa przeciwko mieniu popełnionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia stanowi podstawę przyjęcia recydywy z art. 64 § 2 KK. W orzecznictwie przyjmuje się, że jeżeli w momencie orzekania poprzednie skazanie uległo zatarciu, to nie może ono uzasadniać przyjęcia powrotu do przestępstwa na podstawie art. 64 § 1 i 2 KK. W takim przypadku nie ma nawet znaczenia, że kolejne przestępstwo zostało popełnione przed upływem terminu przewidzianego dla zatarcia poprzedniego skazania (zob. wyrok SN z 27.11.2023 r., II KK 472/23, Legalis).
Jak wynika z art. 9 § 1 KK, przestępstwo jest popełnione umyślnie wówczas, gdy sprawca ma zamiar jego popełniania, czyli chce go popełnić albo przewiduje możliwość jego popełnienia. Umyślność opiera się więc w całości na czynniku psychologicznym – sprawca chce popełnić czyn zabroniony i dąży do jego realizacji poprzez: działanie, zaniechanie lub posiadanie czegoś, co było zabronione (zob. wyrok SN z 30.9.2016 r., III KK 355/16, Legalis).
Czy paserstwo to zawsze przestępstwo umyślne?
W przypadku zestawienia art. 291 § 1 KK oraz art. 292 § 2 KK ustawodawca nie wprowadził prostego rozróżnienia na czyn umyślny i nieumyślny, jak ma to miejsce np. w przypadku zabójstwa – art. 148 KK i nieumyślnego spowodowania śmierci – art. 155 KK. W przypadku paserstwa typ nieumyślny uzupełniono o dodatkowe kryteria, w postaci „okoliczności towarzyszących nabyciu”, na podstawie których oskarżony powinien był podejrzewać, że przedmiot pochodzi z przestępstwa. Nie wpływa to jednak na ogólną ocenę zmiany kwalifikacji z typu umyślnego na typ nieumyślny (zob. postanowienie SN z 18.4.2024 r., III KS 16/24, Legalis). Istotą paserstwa nieumyślnego jest to, że sprawca nie wie, iż rzecz będąca przedmiotem jego działań została uzyskana za pomocą czynu zabronionego. W tym wypadku nie może być mowy o chęci, dążeniu czy świadomości w zakresie realizacji czynu zabronionego (zob. wyrok SN z 30.9.2016 r., III KK 355/16, Legalis). Co istotne, sprawca nieumyślnego paserstwa nie musi wiedzieć lub przewidywać, za pomocą jakiego konkretnie czynu zabronionego rzecz została uzyskana, okoliczności, w jakich przestępstwo to zostało popełnione ani jego sprawcy. Paserstwo może być też popełnione jako tzw. paserstwo wtórne, gdy rzeczy pochodzące z czynu zabronionego „przechodzą przez ręce” kilku osób. Konieczne jest tylko to, aby istniała obiektywna możliwość powzięcia przez sprawcę paserstwa nieumyślnego przypuszczenia, że rzeczy, które nabywa, zostały uzyskane za pomocą jakiegokolwiek czynu zabronionego (zob. wyrok SN z 28.6.2017 r., III KK 141/17, Legalis).
Stanowisko SN
SN wskazał, że P.M. zarzucono, a następnie przypisano popełnienie czynu z art. 292 § 1 KK, czyli przestępstwa nieumyślnego. Nie mógł on więc popełnić tego przestępstwa w warunkach recydywy, gdyż jednym z jej warunków jest popełnienie ponownie przestępstwa umyślnego. Wadliwe przypisanie recydywy szczególnej podstawowej stanowi rażące naruszenie prawa materialnego i co do zasady ma oczywiście istotny wpływ na treść wyroku, w rozumieniu art. 523 § 1 KPK (zob. wyrok SN z 12.1.2022 r., II KK 580/21, Legalis).
Przyjęcie, że sprawca popełnia przestępstwo w warunkach recydywy specjalnej podstawowej, nawet jeśli nie prowadzi do obostrzenia kary, to traktowane jest jako mająca wpływ na jej wymiar okoliczność obciążająca. Ma ona także istotne znaczenie w kontekście ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie (zob. wyrok SN z 27.2.2025 r., V KK 532/24, Legalis). W konsekwencji SN zobowiązał SR w O. do uzależnienia uwzględnienia wniosku o dobrowolne poddanie się karze od jego zmodyfikowania przez oskarżonego w sposób zgodny z przepisami prawa materialnego. Jeżeli wydanie wyroku w trybie konsensualnym okaże się niemożliwe, SR w O. powinien rozpoznać sprawę na zasadach ogólnych.
Wyrok SN z 12.3.2026 r., IV KK 551/25 , Legalis
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis. Bądź na bieżąco, polub nas na Facebooku →
