Ulga na złe długi: kończą się terminy na odzyskanie VAT

Darowizna jako czynność sprzeczna z zasadami współżycia społecznego

Opis stanu faktycznego

Sprawa dotyczyła powództwa G.D. przeciwko K.D. i I.G. o ustalenie nieważności umów darowizny sporządzonych w formie aktów notarialnych z 13.7.1984 r. oraz z 20.3.2003 r. Pierwsza umowa darowizny doprowadziła do przeniesienia własności nieruchomości przez J.G. na jego wnuka K.D. Na mocy zaś drugiej umowy darowizny K.D. przeniósł własność tej nieruchomości, w której wtedy mieszkał z żoną G.D. i trójką dzieci, na swego brata I.D.

Stanowisko SR

Sąd Rejonowy stwierdził brak jakichkolwiek podstaw do ustalenia nieważności obu aktów notarialnych. W ocenie SR nie były one sprzeczne z ustawą, ani nie miały na celu obejścia ustawy, a także nie były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd Rejonowy przyjął, że w żadnym z aktów notarialnych nie zaistniały wady oświadczenia woli. Odnośnie umowy darowizny z 13.7.1984 r. wskazał, że zgodnie z art. 59 KC nie można żądać uznania umowy za bezskuteczną po upływie roku od jej zawarcia, zaś co do umowy darowizny z 20.3.2003 r. podniósł, iż G.D. nie udowodniła, że wykonanie umowy uniemożliwiło zadośćuczynieniu jakiemukolwiek roszczeniu. Dalej wskazał, że okoliczność, iż powódka poniosła nakłady na nieruchomość jest bez znaczenia, bowiem jak podkreślił, wiedziała (lub powinna wiedzieć), że ta nieruchomość nie jest jej współwłasnością. Ponadto wskazał, że właściciel może rozporządzać swoją własnością w granicach określonych przez zasady współżycia społecznego (art. 140 KC), a cel czynności nie musi być szlachetny i zasługujący na uznanie. Sąd I instancji podniósł również, że nie dostrzegł by nastąpiło rażące naruszenie dobrych obyczajów oraz, że przeniesienie własności nieruchomości nie powoduje utraty przez powódkę i jej dzieci uprawnienia do zamieszkiwania w nieruchomości.

Na dalszym etapie SR wydał postanowienie o odrzuceniu apelacji G.D. Ostatecznie Prokurator Generalny wniósł skargę nadzwyczajną od wyroku Sądu Rejonowego oddalającego powództwo w sprawie. Wskazując szczególną podstawę skargi nadzwyczajnej, Prokurator Generalny połączył podstawę zawartą w art. 89 § 1 pkt 1 SNU (naruszenie zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji) oraz podstawę zawartą w art. 89 § 1 pkt 2 SNU (rażące naruszenie prawa przez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niezastosowanie).

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W ocenie SN uznanie bezwzględnej nieważności umowy darowizny z 20.3.2003 r. znajduje oparcie w stanie faktycznym i prawnym. Przedmiotowa umowa została zawarta w czasie trwania związku małżeńskiego K.D. i G.D., dotyczyła jednak nieruchomości wchodzącej w skład majątku odrębnego darczyńcy i jej sporządzenie nie wymagało zgody żony darczyńcy, pomimo, że ona i członkowie jej rodziny czynili na tę nieruchomość nakłady. K.D. nabył prawo własności wskazanej nieruchomości uprzednio od swojego wstępnego w drodze umowy darowizny do majątku odrębnego; umowa ta nie zawierała bowiem postanowienia, że przedmiot darowizny ma wejść do majątku wspólnego małżonków.

Przepis art. 58 § 2 KC stanowi, że nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Cały ten przepis wyznacza od strony negatywnej ogólne ramy dopuszczalnej treści oraz celów czynności prawnej. Funkcja tego przepisu zasadniczo polega na tym, aby zapobiegać powstawaniu stosunków społecznych sprzecznych z porządkiem prawnym i uznanymi normami moralnymi. Przepis ten odczytany a contrario może służyć także za formalną podstawę swobody czynności prawnych, wyznaczając granice tej swobody. Skarżący, w ocenie Sądu Najwyższego, słusznie założył, że umowa darowizny podlega ocenie z punktu widzenia zgodności z zasadami współżycia społecznego i sprzeczność ta pociąga za sobą nieważność czynności prawnej. Zasady współżycia społecznego, określane także mianem zasad słuszności, mają charakter klauzuli generalnej, której istotą i funkcją jest uelastycznienie systemu prawa w celu zapobiegania rażąco niesprawiedliwym skutkom zastosowania określonej normy prawa w określonym stanie faktycznym. Z konieczności zachowania równowagi między pewnością prawną a sprawiedliwością wynika postulat stosowania klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego w przypadkach wyjątkowych, w których ma ono mocne uzasadnienie aksjologiczne. Należy wskazać, że skutki umowy darowizny z 20.3.2003 r. dotyczyły całej rodziny darczyńcy i spowodowały naruszenie jej dobra.

Obecność zasad współżycia społecznego jako klauzuli generalnej w art. 140 KC, która wyznacza granice uprawnień właściciela, w tym wypadku pozwanego darczyńcy, wskazuje na to, że rozporządzanie prawem własności może być poddane ograniczeniu, jeśli zostanie dokonane w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Taką okolicznością będzie naruszenie dobra rodziny i dobra dziecka jako wartości szczególnie chronionych przez ustawodawcę, bowiem okoliczności towarzyszące zawarciu czynności prawnej, które podlegają wartościowaniu w kontekście dyrektyw ochronnych w stosunku do rodziny i dziecka, mogą wpływać na ocenę, czy cel lub treść tej czynności jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Wobec powyższego wskazanie na dobro dziecka i dobro rodziny stanowi wystarczającą podstawę do oceny, czy cel lub treść czynności prawnej jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Dobro rodziny jest przedmiotem ochrony rangi konstytucyjnej, ponieważ to właśnie w rodzinie dziecko znajduje najlepsze środowisko do prawidłowego rozwoju. Ochrona praw dziecka jest więc każdorazowo jednym z elementów ochrony rodziny, a zasada dobra dziecka jest wkomponowana w tę wartość jaką jest dobro rodziny. Zasada dobra dziecka wyznacza kryterium postępowania nie tylko dla członków rodziny, ale także tworzy wytyczne obowiązujące ustawodawcę oraz organy stosujące prawo. Ojciec dzieci – K.D., poprzez zawarcie umowy darowizny przekazującej bratu nieruchomość, na której wzniesiony został budynek mieszkalny zamieszkiwany przez rodzinę darczyńcy doprowadził do naruszenia dobra rodziny i dóbr dzieci wchodzących w jej skład. Klauzula generalna dobra rodziny i dobra dziecka należy do zasad współżycia społecznego, których naruszenie przez czynność prawną może doprowadzić do jej bezwzględnej nieważności. Według art. 140 KC zasady współżycia społecznego stanowią wewnętrzny wyznacznik dla treści prawa własności, wyznaczają jego granice. Wywiedziona z przepisów gradacja wartości tj. przyjęcie przez ustawodawcę ochrony zasad współżycia społecznego za istotniejszą, od ochrony prawa własności, stanowi podstawę do ograniczenia prawa własności, w tym ograniczenia rozporządzania rzeczą przez umowę darowizny i uznania tej umowy za nieważną w przypadku, gdy skutkuje ona naruszeniem dobra rodziny i dobra dziecka.

TSUE o TAX FREE z bagażem osobistym podróżnego w tle

Procedura TAX FREE została uregulowana w art. 126-130 ustawy z 11.03.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 106 ze zm., dalej jako: VATU). W telegraficznym skrócie polega ona na tym, że ściśle określona kategoria podmiotów może ubiegać się o zwrot VAT zapłaconego w cenie nabywanych na terenie kraju towarów, zgodnie z właściwą stawką. Chodzi konkretnie o podróżnych z krajów poza UE, wywożących nabyte towary w swoim bagażu podróżnym.

Zwrotu VAT dokonuje sam sprzedawca towarów objętych procedurą TAX FREE lub też inny podmiot, prowadzący działalność w tym zakresie. Objęcie dokonywanej sprzedaży towarów procedurą TAX FREE skutkuje zaś zgodnie z art. 128 ust. 1 VATU możliwością zastosowania przez dostawcę 0% stawki VAT (podobnie jak przy WDT i eksporcie towarów). Z przepisów nie wynika to wprost, niemniej procedura TAX FREE wiąże się zasadniczo z obrotem towarami na cele prywatne. Pozwala ona na uniknięcie podwójnego opodatkowania konsumpcji (towary w kraju przeznaczenia są bowiem objęte VAT importowym).

Istota problemu

Bakati to podmiot z siedzibą na Węgrzech zajmujący się sprzedażą roślin ozdobnych. Spółka zaczęła jednak w pewnym momencie prowadzenie dodatkowej działalności w zakresie sprzedaży artykułów spożywczych i higienicznych na rzecz osób fizycznych z Serbii (korzystając z lokalizacji blisko granicy węgiersko-serbskiej). Nowy biznes szedł świetnie. W ciągu roku obrót spółki zwiększył się przeszło dwudziestokrotnie (!). Spółka jakby nie zwracała uwagi na mało istotny fakt, że odbiorcami jej towarów było łącznie nie więcej niż dwudziestu spokrewnionych ze sobą serbskich obywateli. Oraz że wolumen sprzedaży na ich rzecz wydawał się naprawdę spory.

Spółka dokonywała sprzedaży w systemie TAX FREE. Nabywcy serbscy korzystali więc z procedury zwrotu VAT podróżnym. Transportowali oni bowiem towary do Serbii prywatnymi samochodami, zgłaszając nabyte towary w ramach bagażu osobistego. Spółka Bakati zwracała im zaś VAT, który zapłacili przy zakupie. W efekcie, Spółka wykazywała wysokie kwoty VAT naliczonego do zwrotu, skoro dostawy takie korzystają z 0% stawki VAT.

Węgierskie organy podatkowe wzięły okoliczności sprzedaży spółki pod lupę. Stwierdziły, że transakcje wykraczały poza zakres potrzeb osobistych i użytku rodzinnego nabywców. A to wyklucza, by towary mogły stanowić bagaż osobisty podróżnego a co za tym idzie, by korzystały z procedury TAX FREE. A skoro sprzedaż Bakati nie była dokonywana w sposób zgodny z wymogami dla eksportu towarów, Spółka nie miała prawa do odliczenia (dość pokaźnych kwot) podatku naliczonego. Sprawa trafiła przed oblicze węgierskiego sądu, który zdążył zauważyć swoim zdaniem świadomy udział Spółki w oszustwie. Niemniej, finalnie TSUE sprawa znalazła swoje ujście przed obliczem TSUE.

Stanowisko TSUE

TSUE wypowiedział się obszernie i wielowątkowo. Co nie znaczy, że jakoś bardzo konkretnie.

Po pierwsze, odwołał się do samej definicji „bagażu osobistego podróżnego”. Stosowanie jej w rozumieniu przepisów TAX FREE wyklucza możliwość realizacji przez podróżnego celu handlowego. Procedura TAX FREE nie może więc służyć do wywozu towarów poza UE w celu ich odsprzedaży. Choć nie zostało to wypowiedziane w sposób jednoznaczny, takie podejście poddaje w dużą wątpliwość możliwość stosowania TAX FREE do towarów wywożonych w dużej ilości i z dużą częstotliwością.

Druga kwestia wydaje się jeszcze ważniejsza. Chodzi mianowicie o to jak zakwalifikować transakcję niespełniającą reżimu TAX FREE, jeśli faktycznie doszła ona do skutku a towar opuścił terytorium Wspólnoty. Nieco wymijająco TSUE uznał, że gdy organ podatkowy stwierdzi wywóz poza UE
z naruszeniem TAX FREE, to powinien on zbadać zaistnienie przesłanek do rozpoznania eksportu towarów (art. 2 pkt 8 VATU), niezależnie od spełnienia warunków związanych z przepisami celnymi.

Po trzecie wreszcie, jak to często w sprawach o lekkim zabarwieniu wyłudzeniowym bywa, na tapecie znalazła się kwestia wpływu dobrej wiary i należytej staranności podatnika naruszającego dane przepisy. Nie jest zdaniem TSUE zgodna z pryncypiami unijnymi praktyka organów podatkowych, zgodnie z którą automatycznie odmawiają podatnikowi skorzystania ze zwolnienia TAX FREE nawet jeśli podatnik w złej wierze sporządził formularz. Trzeba bowiem zawsze badać także przesłanki do skorzystania ze zwolnienia (0% stawki VAT) właściwe dla eksportu towarów. Skoro bowiem towary faktycznie opuściły UE, odmowa taka wymaga spełnienia dowodu wyższej kategorii. Ziści się on dopiero, gdy podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, iż dana transakcja stanowiła oszustwo zagrażające funkcjonowaniu wspólnego systemu VAT.

Zmiany w ustawie o umowie koncesji na roboty budowlane lub usługi

Progi

Nowelizacja UmowaKoncU utrzymuje stan, w którym reżimem ustawowym objęte są umowy koncesji, których wartość osiąga określone kwoty progowe. Ustawa przewiduje szacunkową kwotę (próg) wartość umowy koncesji w wysokości 130 000 zł powyżej której zamawiający ma obowiązek stosowania UmowaKoncU. Dotychczas kwota ta wyrażona była w euro i wynosiła 30 000. Powodowało to konieczność przeliczania kwot szacunkowych wyrażonych w zł na euro, po to aby upewnić się, czy zachodzi ustawowy obowiązek stosowania UmowaKoncU. W opinii ustawodawcy ułatwi to także dokonywanie przez inne organy ustaleń w zakresie obowiązku stosowania przez zamawiających przepisów UmowaKoncU.

Nowela UmowaKoncU wprowadza do art. 2 pkt 6a przepisy wprowadzające definicję progu unijnego. Przepis ten odsyłać będzie bezpośrednio do przepisów regulacji, zarówno art. 8 ust. 1 dyrektywy 2014/23/UE, jak i rozporządzenia Komisji Europejskiej wydawanego na podstawie art. 9 ust. 4 dyrektywy 2014/23/UE, zmieniającego co dwa lata ww. dyrektywę w odniesieniu do progu obowiązującego w zakresie procedur zawierania umów koncesji. Jednocześnie nowela nakłada na ministra właściwego do spraw gospodarki obowiązek informowania o aktualnym progu unijnym i jego równowartości w złotych w formie obwieszczenia ogłaszanego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” oraz na stronie internetowej Urzędu Zamówień Publicznych.

Wyłączenia stosowania ustawy

Wyłączenia spod obowiązku stosowania ustawy uregulowane w art. 5 UmowaKoncU są ściśle określone i odzwierciedlają zapisy wspomnianej już dyrektywy 2014/23/UE. W celu ujednolicenia przepisów UmowaKoncU z przepisami dyrektywy 2014/23/UE i PZP omawiana nowelizacja rozszerze dotychczasowy katalog wyłączeń stosowania ustawy, zawarty w art. 5 UmowaKoncU.

Nowelizacja rozszerza wyłączenia na gruncie UmowaKoncU o zawieranie umów koncesji, których przedmiotem są usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego. Obejmuje ono wszystkie rodzaje usług publicznych w zakresie transportu pasażerskiego, a nie tak jak w przypadku wyłączeń na gruncie PZP, usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego ograniczone do usług publicznych transportu pasażerskiego koleją lub metrem.

Tajemnica przedsiębiorstwa

Zmiany objęły przepisy dotyczące możliwości zastrzeżenie przez wykonawcę, że niektóre przekazywane przez niego informacje nie mogą być udostępniane, gdyż stanowią tajemnicę przedsiębiorstwa. To uprawnienie wykonawcy w postępowaniu o zawarcie umowy koncesji ma na celu doprecyzowanie momentu do którego możliwe jest zastrzeżenie przez wykonawcę informacji jako tajemnicy przedsiębiorstwa. Przepis art. 13 ust. 3 UmowaKoncU w nowym brzmieniu mówi, że „nie ujawnia się informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1913 ze zm.), jeżeli wykonawca, wraz z przekazaniem takich informacji, zastrzegł, że nie mogą być one udostępniane oraz wykazał, że zastrzeżone informacje stanowią tajemnicę przedsiębiorstwa, z wyjątkiem informacji przekazywanych na podstawie ustawy, w szczególności na podstawie art. 38 ust. 1 oraz w ogłoszeniach”. Doprecyzowanie tego przepisu UmowaKoncU pozwoli uniknąć problemów związanych z oceną tego typu zastrzeżenia, gdy jest ono dokonywane w toku postępowania. Zmiany te służą także ujednoliceniu zapisów UmowaKoncU z analogicznymi przepisami PZP.

Komunikacja

Również zagadnienia komunikacji między zamawiającym i wykonawcami w postępowaniu o zawarcie umowy koncesji zostały na gruncie nowelizacji UmowaKoncU uregulowane analogicznie do nowego PZP. Ustawodawca zdecydował, że w postępowaniu o zawarcie umowy koncesji komunikacja między zamawiającym i wykonawcami, w tym przekazywanie wniosków o dopuszczenie do udziału w tym postępowaniu, ofert, oświadczeń i zawiadomień, odbywa się zgodnie z wyborem zamawiającego, za pośrednictwem operatora pocztowego w rozumieniu ustawy z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1041 ze zm.), osobiście, przez posłańca, przy użyciu faksu lub środków komunikacji elektronicznej.

Ponadto nowelizacja UmowaKoncU przewiduje, że ofertę, wniosek o dopuszczenie do udziału w postępowaniu oraz oświadczenia, wykonawcy będą składać spod rygorem nieważności w formie pisemnej albo, za zgodą zamawiającego, w formie elektronicznej. Przy czym ustawodawca zastrzegł, że w postępowaniu o zawarcie umowy koncesji o wartości mniejszej niż próg unijny ofertę, wniosek o dopuszczenie do udziału w postępowaniu oraz oświadczenia, składa się pod rygorem nieważności w formie pisemnej albo, za zgodą zamawiającego, w formie elektronicznej lub w postaci elektronicznej opatrzonej podpisem zaufanym lub podpisem osobistym.

Wybór właściwych przepisów

Ustawodawca rozszerza przepisy dotyczące właściwego postępowania w przypadku, gdy umowa koncesji dotyczy różnych działalności. Nowy art. 11a UmowaKoncU mówi, że w sytuacji, gdy umowa koncesji służy jednocześnie wykonywaniu działalności sektorowej oraz wykonywaniu innych niż działalność sektorowa rodzajów działalności, zamawiający może zawrzeć odrębne umowy w celu wykonywania poszczególnych rodzajów działalności, stosując do zawarcia każdej z umów przepisy właściwe ze względu na rodzaj działalności, albo zawrzeć jedną umowę. Przy czym do zawarcia jednej umowy koncesji stosuje się przepisy właściwe dla działalności głównej.

Jeżeli natomiast umowa koncesji dotyczy równocześnie działalności sektorowej oraz zamówień publicznych lub działalności objętej art. 346 TFUE lub przepisami PZP dotyczącymi udzielania zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa, do zawarcia umowy stosuje się odpowiednio przepisy art. 10 ust. 2 pkt 1 i 2 UmowaKoncU. Zamawiający nie może przy tym zawrzeć jednej umowy w celu uniknięcia stosowania przepisów ustawy lub przepisów PZP.

W sytuacji, gdy nie jest możliwe określenie, którego rodzaju działalności zasadniczo dotyczy umowa, do zawarcia umowy stosuje się:

Minister Finansów objaśnia jak dokumentować WDT

Każdy podatnik dokonujący WDT doskonale zdaje sobie sprawę z konieczności zbierania dokumentów potwierdzających, że towar został przemieszczony do innego kraju UE. To fundamentalny warunek stosowania 0% stawki VAT, zgodnie z art. 42 ust. 1 pkt 2 ustawy z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 106 ze zm. dalej jako: VATU). Każdy podatnik wie też doskonale, że czasem zebranie odpowiednich dowodów na czas to wyczyn nie lada.

I wiele się w tym zakresie w ostatnich latach w krajowej praktyce nie zmieniło. Oto bowiem przede wszystkim nie zmieniły się same przepisy. Również Dyrektor KIS w wydawanych interpretacjach indywidualnych nieprzerwanie liberalnie traktuje kryteria dowodowe, akceptując właściwie każdy sensowny dokument potwierdzający dostawę do innego kraju UE jako spełniający wymogi z art. 42 ust. 3 i ust. 11 VATU. Nadal jednak gdy przychodzi co do czego (tj. do kontroli podatkowej), organy okazują się drobiazgowe, wypominają brak każdej pieczątki i ochoczo 0% stawkę VAT kwestionują. A sądy takie podejście podtrzymują, często z dużym urokiem i eufemistycznie jak np. WSA w Opolu, który w wyroku z 10.3.2017 r., I SA/Op 9/17, Legalis uznał względem analizowanej transakcji, że „(…) nie była to najlepiej udokumentowana WDT, skoro faktura nie zawierała pieczątki i podpisu odbiorcy, na CMR bez numeru brak jest pieczątki i podpisu odbiorcy oraz daty odbioru. Wprawdzie jest on podpisany przez przewoźnika, ale brak jest potwierdzenia odbioru przez nabywcę”.

Skąd więc pomysł na publikację objaśnień podatkowych w tej akurat materii?

Sprawcą zamieszania jest tzw. pakiet quick fix, czyli kilka istotnych zmian w rozliczeniach VAT międzynarodowych transakcji towarowych. Jednym z fundamentów tych zmian jest Rozporządzenie Wykonawcze Rady UE 2018/1912 z 4.12.2018 r. w odniesieniu do niektórych zwolnień związanych z transakcjami wewnątrzwspólnotowymi (Dz.Urz. UE L z 2018 r. Nr 311, s. 10), zmieniające rozporządzenie wykonawcze Rady (UE) nr 282/2011 z 15.3.2011 r. ustanawiające środki wykonawcze do dyrektywy 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.Urz. UE L z 2011 r. Nr 77, str. 1, dalej: WykVATDyrR). Ustanawia ono reguły odnośnie sposobu dokumentacji WDT.

Reguły te, a zwłaszcza ich relacja do przepisów VATU budzą wątpliwości. Przepisy unijne ustanawiają bowiem domniemanie (wzruszalne), zgodnie z którym jeśli dostawca towaru do innego kraju UE posiada dany zestaw dokumentów, organy winny zakładać, że faktycznie doszło do WDT.

To dość zawiła konstrukcja prawna. Ministerstwo Finansów wskazuje więc , że celem objaśnień jest określenie relacji między przepisami unijnymi a tymi wynikającymi z VATU. Dodatkowo, dotykają one także kwestii interpretacji nowych przepisów (co do instytucji domniemania oraz samych zasad dokumentowania WDT). Co jeszcze ciekawsze jednak, Minister Finansów wskazuje także na interpretację przepisów VATU w zakresie dokumentowania transakcji unijnych.

Które przepisy ważniejsze: polskie, czy unijne?

To (zupełnie celowo) źle postawione pytanie. Wbrew pozorom, nie wolno bowiem szukać stosunku podrzędności albo nadrzędności między art. 45a WykVATDyrR a art. 42 ust. 3-5 i ust. 11 VATU. Przepisy te regulują bowiem coś zupełnie innego.

Art. 45a WykVATDyrR określa bowiem wspomniane już domniemanie. W przypadku spełnienia przewidzianych warunków można domniemywać, że doszło do WDT. Nie zwalnia to jednak podatnika ze spełnienia warunków z art. 42 VATU w zakresie odpowiedniej dokumentacji. Rodzi to oczywistą konkluzję, że najlepiej posiadać dokumentację spełniającą warunki z obydwu przepisów. Inna sprawa, że niespełnienie warunków unijnych nie oznacza wcale, że podatnik nie ma prawa do skorzystania ze stawki 0% VAT. Całe szczęście, bo spełnienie tych warunków bywa absurdalnie trudne. A czasem jest po prostu niemożliwe (np. w przypadku przewozu towaru własnym środkiem transportu).

Wniosek: dla zastosowania stawki 0% VAT nadal znaczenie mają wyłącznie przepisy VATU. Niektórzy przedstawiciele praktyki podatkowej twierdzą więc, że art. 45a WykVATDyrR w zasadzie w ogóle nie zmienia sytuacji dostawców unijnych. To jednak wniosek zbyt daleko idący. Spróbujmy wyjaśnić to w kolejnym akapicie.

Co z tym „domniemaniem”?

Domniemanie zawarte w art. 45a WykVATDyrR jest wzruszalne. Mówiąc po ludzku, nawet jeśli podatnik podejmie trud kolekcjonowania wszystkich dowodów wskazanych w tym przepisie, organ podatkowy może przyjść i względem 0% stawki VAT powiedzieć: non possumus.

Tyle tylko, że w takiej sytuacji organ podatkowy musi koniecznie przedstawić dowody, że towary wcale nie dotarły do innego kraju UE. Nie wystarczy jedynie „podejrzenie”. Ani – jak się wydaje – przykładowo także kwestionowanie celowości łańcucha dostaw. Jeśli podatnik posiada dowody określone w art. 45a WykVATDyrR, na fiskusa przeniesiony zostaje ciężar przeprowadzenia przeciwdowodu.

I to jest realna korzyść dla podatnika. Swoista tarcza chroniąca przed drobiazgową kontrolą. Inna sprawa, że fiskus może także weryfikować prawidłowość lub autentyczność dowodów. Jeśli stwierdzi stosowne naruszenia, domniemanie traci swą magiczną moc.

Dokumentowanie po europejsku

Minister Finansów poświęcił w objaśnieniach wiele miejsca na „praktyczną” analizę zasad dokumentowania WDT zgodnie z art. 45a WykVATDyrR (a więc w sposób skutkujący powstaniem domniemania). Mamy tam nawet klika przykładowych scenek rodzajowych „z życia”. W tym miejscu nie ma jednak sensu powielać tych przykładów. Zwłaszcza, że nie są one zbyt rewolucyjne i nie wnoszą wiele więcej wobec tego, co wynika z samych przepisów wprost. Kilka wniosków jest jednak ciekawych (co nie znaczy, że rewolucyjnych):

Dokumentowanie po polsku

Minister Finansów nie mógł powstrzymać się także od wygłoszenia kilku mądrości odnośnie zasad dokumentowania WDT na bazie VATU. Wspomina więc m.in. o relacji między dowodami głównymi (art. 42 ust. 3 VATU) a uzupełniającymi (art. 42 ust. 11 VATU). O formie dokumentów. A także o tym, że nie liczy się ilość, a jakość. Wszystko podlane (nie najświeższym) sosem powołującym się na orzecznictwo NSA, co ciekawe bowiem to orzecznictwo mniej więcej sprzed dekady.

Nie ma sensu się nad tą częścią objaśnień rozwodzić. Niczego nowego bowiem w tym miejscu się nie dowiadujemy.

Znamienna jest jednak pointa – swoiste memento: należy pamiętać, że w każdym przypadku właściwy organ podatkowy może dokonać oceny prawidłowości, w tym autentyczności poszczególnych dowodów posiadanych przez podatnika, jak również dokonać oceny czy posiadane dowody rzeczywiście potwierdzają dokonanie WDT. Czyli: teoria teorią, ale każda sytuacja jest indywidualna. Gdy dojdzie np. do kontroli podatkowej, organ może weryfikować daną transakcję z należytą drobiazgowością.

Może jednak te „domniemanie” opisywane kilka akapitów wyżej ma jakiś sens…

Doręczenie decyzji administracyjnej drogą elektroniczną

Postanowienie SKO

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego stwierdzające niedopuszczalność odwołania od decyzji ustalającej opłatę z tytułu wzrostu wartości nieruchomości na skutek uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.vSKO stwierdziło, że na skutek przesłania Stronie – Syndykowi masy upadłości Przedsiębiorstwa A Spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej decyzji drogą elektroniczną nie doszło do jej doręczenia. Zdaniem SKO decyzja weszła do obrotu prawnego na skutek późniejszego jej doręczenia w trybie awizo w formie papierowej, na adres upadłej Spółki. Wobec tego odwołanie Strony wniesione od decyzji przesłanej drogą elektroniczną SKO uznało za przedwczesne, a tym samym niedopuszczalne.

Z uzasadnienia WSA w Łodzi

WSA w Łodzi w pierwszej kolejności podniósł, że doręczenie korespondencji jest czynnością procesową organu administracji publicznej, wywołującą skutki prawne przewidziane w przepisach KPA, zaś od daty doręczenia rozpoczynają bieg niektóre terminy do dokonania czynności procesowych, a ponadto doręczenie pisma może wywoływać także inne skutki prawne, w szczególności związanie organu rozstrzygnięciem jest skuteczne od chwili jego doręczenia. Ponadto w piśmiennictwie przyjmuje, że KPA wprowadza zasadę oficjalności doręczeń, która oznacza, iż obowiązek dokonywania wszelkich doręczeń z urzędu spoczywa na organie prowadzącym postępowanie administracyjne. Zasada ta znajduje zastosowanie w każdym postępowaniu, niezależnie od jego struktury podmiotowej.

WSA w Łodzi zwrócił także uwagę na konsekwencje wadliwego doręczenia przesyłki z pismem organu. Nieprawidłowe, czyli niezgodne z przepisami KPA doręczenie pisma, od którego rozpoczyna bieg termin procesowy, należy uznać za naruszenie zasady oficjalności doręczeń, mogące spowodować pozbawienie strony możliwości obrony swych praw. Niezgodne z przepisami postępowania administracyjnego doręczenie pisma (decyzji, postanowienia) może być uznane przez sąd administracyjny w konkretnych okolicznościach sprawy za pozbawione znaczenia prawnego i uzasadniać stwierdzenie, że do doręczenia doszło w innej dacie, niż to przyjmuje organ, albo że w ogóle nie doszło do doręczenia (wyrok NSA z 18.1.2017 r., I OSK 448/16, Legalis).

Następnie WSA w Łodzi zaznaczył, że jeżeli strona złoży podanie w formie dokumentu elektronicznego przez elektroniczną skrzynkę podawczą organu administracji publicznej, to zgodnie z art. 39¹ § 1 pkt 1 KPA, doręczenie pism stronie następuje za pomocą środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 244). W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że doręczenie dokonywane w formie elektronicznej zastępuje doręczenie tradycyjne, a doręczenie dokumentu równocześnie w postaci zarówno papierowej, jak i elektronicznej jest w takim przypadku niedopuszczalne. Taki wniosek wynika z art. 46 § 3 KPA, który przewiduje kolejność sposobów doręczania: najpierw elektroniczne (jeżeli uczestnik złożył oświadczenie, o którym mowa w art. 39¹ § 1 KPA), a w dalszej kolejności tradycyjne, jednak tylko w przypadku braku skuteczności doręczenia elektronicznego.

Doręczenie decyzji za pomocą środków komunikacji elektronicznej

Jak wynika z akt niniejszej sprawy Strona nie poinformowała organu o zmianie adresu do doręczeń, a przynajmniej nie wynika to ze zgromadzonego materiału dowodowego. Strona nie wskazała konkretnie, w jakim piśmie wysłanym pocztą tradycyjną wskazany został adres zamieszkania Syndyka. Trudno za taką okoliczność uznać wskazanie w piśmie z 1.4.2020 r. miejscowości, w której sporządzono pismo zawierające stanowisko Syndyka w związku z wszczętym postępowaniem administracyjnym. Niezależnie od powyższych uwag rację należy – zdaniem WSA w Łodzi – przyznać Stronie, że nie została pouczona o konieczności poinformowania organu o zmiennie adresu zamieszkania.

Tymczasem to na organie ciąży, wynikający z art. 9 KPA, obowiązek pouczenia strony o powinności wynikającej z art. 41 § 1 KPA, który powstaje od daty wszczęcia postępowania lub zawiadomienia strony o wszczęciu postępowania administracyjnego. Zastosowanie konsekwencji powołanego przepisu w postaci uznania za skuteczne doręczenia pisma pod dotychczasowym adresem, jest możliwe jedynie wówczas, gdy strona została prawidłowo pouczona o skutkach wypływających z niedopełnienia obowiązku w nim unormowanego (wyrok WSA w Olsztynie z 24.10.2017 r., II SA/Ol 695/17, Legalis). Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie. Dla jej rozstrzygnięcia decydująca jest jednak okoliczność, że na skutek wniosku z 24.3.2020 r. o przesłanie drogą mailową operatu szacunkowego z uwagi na przebywanie Syndyka na kwarantannie, organ rozpoczął prowadzenie z nim korespondencji drogą elektroniczną. Zaakcentować należy, że przesyłając drogą elektroniczną wydaną w sprawie decyzję organ I instancji nie zaznaczył, że przekazuje jedynie kopię czy skan decyzji, nie poinformował też Syndyka, że oryginał decyzji został przesłany dodatkowo na adres upadłej Spółki. Mając zatem na uwadze wcześniejsze rozważania uznać należy, że doręczenie decyzji drogą elektroniczną było skuteczne. Tym bardziej, że ani ze zwróconej, po podwójnym awizowaniu, przesyłki, ani z listy adresatów wskazanych w końcowej treści decyzji I instancji, nie wynika aby jednym z tych adresatów był Syndyk masy upadłości Spółki. Tymczasem zgodnie z art. 144 ust. 1 2 ustawy z 28.2.2003 r. Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1228), wszelkie postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko syndykowi a postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego lecz w imieniu własnym (tzw. legitymację formalną lub jako podstawienie – substytucja – procesowe), natomiast stroną w znaczeniu materialnym, pomimo ogłoszenia upadłości, pozostaje upadły.

W ocenie WSA w Łodzi, SKO słusznie podnosi, że co prawda zgodnie z art. 107 § 1 pkt 8 KPA decyzja zawiera podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego pracownika organu upoważnionego do wydania decyzji, a jeżeli decyzja wydana została w formie dokumentu elektronicznego winna zawierać kwalifikowany podpis elektroniczny, to jednak warto zaznaczyć, że decyzja organu I instancji nie została wydana w formie dokumentu elektronicznego, zatem nie musiała być opatrzona kwalifikowanym podpisem elektronicznym (wyrok WSA w Olsztynie z 26.11.2019 r., II SAB/Ol 70/19, Legalis).

Podnieść również należy, że stosownie do art. 110 § 1 KPA organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Niewątpliwe w niniejszej sprawie Strona została poinformowana o ustaleniu opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości na skutek uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i argumentacji organu. Od decyzji tej Stronie przysługiwał środek zaskarżenia, o czym została prawidłowo pouczona w decyzji. Skoro zatem decyzja znalazła się w posiadaniu Strony, chociaż nie nastąpiło to zgodnie z przepisami regulującymi kwestię doręczeń, to należy przyjąć, że weszła ona do obrotu prawnego i wiąże organ, który ją wydał (wyrok WSA w Olsztynie z 26.11.2019 r., II SAB/Ol 70/19, Legalis). W przedmiotowej sprawie uznanie za skuteczne doręczenia decyzji w formie papierowej ograniczyłoby prawo Strony w zakresie ochrony jej interesów, a tym samym stanowiłoby mające istotne znaczenie naruszenie przepisów postępowania. W realiach niniejszej sprawy ogólne zasady KPA (działania na podstawie prawa – art. 6 KPA, zaufania do organów państwa – art. 8 KPA i udzielania informacji o okolicznościach faktycznych i prawnych – art. 9 KPA) nakazują przyjąć, że doręczenie decyzji drogą elektroniczną było skuteczne i wywołało skutek prawny w postaci rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia odwołania. Doręczenie przez organ decyzji za pomocą środków komunikacji elektronicznej, wpłynęło bowiem na możliwość działania Strony i wynik sprawy. W takiej sytuacji, kiedy organ uchybia prawu, nie można przerzucać na stronę postępowania skutków tego uchybienia (wyrok NSA z 21.6.2017 r., II OSK 2629/15, Legalis).

Rozstrzygnięcie WSA w Łodzi

Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności zaskarżone postanowienie należało uznać za wydane z naruszeniem art. 134 KPA i wyeliminować z obrotu prawnego. Wobec tego WSA w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c PostAdmU, uchylił przedmiotowe postanowienie.

Faktyczna gotowość podjęcia pracy przesłanką prawa do wynagrodzenia z tytułu przestoju

Istota sporu

Spór rozstrzygany przez SR w Toruniu dotyczył tego, czy z końcem upływu okresu wypowiedzenia Strony pozostawały nadal w stosunku pracy. Zatem, czy Powód mógł żądać wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy za rok 2017 i dopuszczenia do pracy.

Powód oparł swoje roszczenie na twierdzeniu, że w okresie sprawowania funkcji Prezesa Zarządu korzystał z urlopu bezpłatnego w ramach umowy o pracę z 30.12.1995 r., co jego zdaniem uzasadniało istnienie dwóch umów o pracę łączących go z Pozwanym. Na poparcie swojego stanowisko Powód powołał się na treść uchwały Rady Nadzorczej Spółki (dalej: Pozwany), w której zawarto postanowienie, iż „(…) Na czas pełnienia funkcji Prezesa Zarządu Rada Nadzorcza udziela Panu N. urlopu bezpłatnego i zwalnia go z pełnienia funkcji Dyrektora (…) G. i (…) B.”.

Pozwany wskazał, że stosownie do art. 174 § 1 ustawy z 26.6.1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040, dalej: KP), na pisemny wniosek pracownika pracodawca może co prawda udzielić urlopu bezpłatnego, niemniej jednak – powołując się na treść wydanego Powodowi świadectwa pracy (która nie została zakwestionowana) – poinformował, że Powód w okresie zatrudnienia nie korzystał z urlopu bezpłatnego.

W treści kolejno zawartych między Stronami umów o pracę tj.: w umowie z 11.2.1998 r. oraz w umowie z 15.2.2005 r. nie umieszczono klauzuli potwierdzającej udzielenie urlopu bezpłatnego. Do obu przywołanych wyżej umów została natomiast przeniesiona klauzula, zgodnie z którą zapewniono możliwość powrotu na stanowisko Dyrektora (…) G. i (…) B. w wypadku zakończenia kadencji lub rezygnacji z piastowanego stanowiska.

Urlop bezpłatny a rozwiązanie stosunku pracy

SR w Toruniu odnosząc się do twierdzeń przedstawionych przez Strony uznał, że wiąże je tylko aktualna treść umowy o pracę z 2005 r., w której nie ma zapisu o udzieleniu urlopu bezpłatnego.

Następnie SR w Toruniu powziął wątpliwości co do dwóch równoległych stosunków pracy. Zdaniem Sądu – w przypadku korzystania z urlopu bezpłatnego w ramach innej umowy o pracę – pracownik po rozwiązaniu jednej umowy wraca na drugie stanowisko pracy automatycznie po zakończeniu urlopu bezpłatnego. W ocenie tego Sądu logicznym jest przyjęcie, że Powód oceniał zapisy umowne podobnie. Powód bowiem w piśmie z 8.11.2016 r. złożył oświadczenie w przedmiocie gotowości objęcia pracy na stanowisku Dyrektora i wniósł o przygotowanie wypowiedzenia zmieniającego umowę o pracę, co świadczy o istnieniu jednej a nie dwóch umów o pracę. Sąd Najwyższy w wyroku z 14.2.2002 r. (I PKN 876/00, Legalis) uznał, że zawieranie z własnym pracownikiem drugiego angażu dopuszcza się tylko wyjątkowo, gdy chodzi o rodzaj pracy wyraźnie inny niż uzgodniony w podstawowym czasie pracy. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że umowy o pracę z 30.12.1995 r., jak i z 11.2.1998 r. (i zastępująca ją umowa z 15.2.2005 r.) przewidywały zatrudnienie Powoda w wymiarze pełnego etatu, a charakter obu stanowisk był zbliżony (sprawowanie funkcji zarządczych i kierowniczych).

SR w Toruniu miał także na uwadze, że – jak wynika z pisma Pozwanego z 23.11.2016 r., które Powód otrzymał w okresie wypowiedzenia, intencją Spółki było całkowite zerwanie więzi pracowniczej, tj. rozwiązanie całego stosunku pracy. Gdyby inna intencja przyświecała Pozwanemu – wówczas stosownie do art. 370 ustawy z 15.9.2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2020 poz. 1526) – wraz z odwołaniem Powoda z funkcji Prezesa Zarządu – nie podjąłby uchwał i dalszych czynności zmierzających do rozwiązania stosunku pracy. Powód po zapoznaniu się z uzasadnieniem wypowiedzenia – mimo przysługujących mu w tym zakresie uprawnień – nie odwołał się do Sądu Pracy.

Powód wskazał, że nie mógł być zwolniony ze stanowiska Dyrektora, gdyż był na urlopie bezpłatnym, co traktował jako ochronę przed zwolnieniem. SR w Toruniu postanowił w tym miejscu wyjaśnić ogólne zasady prawa pracy, z których wynika, że prawna ochrona przed zwolnieniem wynikająca z art. 41 KP nie uniemożliwia wypowiedzenia czy rozwiązania umowy o pracę. Może być natomiast podstawą dla pracownika do zgłoszenia przed sądem skutecznego żądania o przywrócenie do pracy czy zasądzenie odszkodowania za sprzeczne z prawem rozwiązanie czy wypowiedzenie umowy o pracę.

Pozwany wystawił i wydał Powodowi świadectwo pracy (2.1.2017 r.), z którego treści wynikało, że Powód był zatrudniony w Spółce w okresie od 01.12.1987 r. do 31.12.2016 r., wykonywał pracę jako: Specjalista, Dyrektor, Prezes Zarządu – Dyrektor Spółki i nie korzystał z urlopu bezpłatnego. Treść ww. dokumentu potwierdza, że 31.12.2016 r. ustał stosunek pracy nawiązany 1.12.1987 r. Taki stan rzeczy potwierdził także Odział ZUS. Powód nigdy nie kwestionował świadectwa pracy.

Uzewnętrznienie przez pracownika gotowości do pracy

Powód kierował do Pozwanego pisma o gotowości do pracy. Zgodnie z ukształtowanym przez orzecznictwo rozumieniem pojęcia „gotowość do pracy” wyróżnia się cztery elementy wyznaczające ten stan:

Gotowość do pracy to stan świadomości i woli pracownika obiektywnie zdolnego do wykonywania pracy polegający na rezygnacji z pełnej swobody dysponowania swoją osobą i czasem, na godzeniu się na ograniczenie tejże wolności na rzecz i przez pracodawcę (wyrok SN z 9.5.1959 r. II CR 262/59, PiZS 1960/7, s. 62), zaś pracownik może wykazać gotowość do pracy przez każde zachowanie ujawniające jego wolę w sposób dostateczny (telefonicznie, korespondencyjnie, osobiście – stawiając się na stanowisku pracy) (wyrok SN z 24.6.2015 r. I PK 230/14, Legalis). Częstotliwość potwierdzania gotowości do pracy nie jest wprawdzie określona prawnie, ale pracownik powinien ją „manifestować” szczególnie wtedy, gdy pracodawca jest przekonany o skutecznym rozwiązaniu stosunku pracy (wyrok SN z 14.10.2013 r. II PK 16/13, Legalis).

Ponadto SR w Toruniu wskazał, że art. 81 § 1 KP ma zastosowanie tylko wtedy, gdy nie zachodzą okoliczności uzasadniające brak obowiązku świadczenia pracy po stronie pracownika. Jeżeli powodem odmowy dopuszczenia do wykonywania pracy jest błędne przekonanie pracodawcy, że stosunek pracy został z pracownikiem skutecznie rozwiązany, sytuacja taka winna być kwalifikowana i oceniana prawnie według przepisów dotyczących roszczeń z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę (art. 48 § 1 KP), a pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, przysługuje wynagrodzenie za czas określony w art. 47 KP; w takim przypadku art. 81 KP nie ma zastosowania (uchwała SN z 27.4.1977 r. I PZP 3/77, OSNCP 1977/9, poz. 163).

Na gruncie zaistniałego w sprawie stanu faktycznego SR w Toruniu uznał, że pisma Powoda ze wskazaniem gotowości do pracy były wysyłane co kilka lub co kilkanaście miesięcy, a Powód nigdy nie stawił się w Spółce i nie podjął żadnych rozmów osobiście czy przez pełnomocnika. Powód skierował natomiast szereg pozwów o zapłatę odszkodowania za: zakaz konkurencji, obniżenie podstawy obliczenia wynagrodzenia za zakaz konkurencji; skutki opóźnienia w zapłacie ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Powód w toku ww. postępowań nigdy nie zgłaszał że jest nadal pracownikiem Pozwanego.

Rozstrzygnięcie SR w Toruniu

Mając powyższe na uwadze, a także rzadką w okresie kilku lat częstotliwość pism o gotowości do pracy, brak innych działań zmierzających do manifestowania chęci rozmów w sprawie dalszej pracy oraz okres kilku lat, jaki upłynął od wypowiedzenia umowy o pracę, SR w Toruniu ocenił, że faktyczna gotowość i chęć pracy Powoda u Pozwanego nie jest wiarygodna. Sądu nie przekonuje argument Powoda o braku możliwości rozmów z osobami decyzyjnymi z uwagi na ich zapracowanie i „rozjazdy”.

Niezależnie od przedstawionych wyżej okoliczności SR w Toruniu wskazał, że żądanie Powoda o dopuszczenie go do wykonywania pracy na stanowisku Dyrektora jest niemożliwe, gdyż to stanowisku już nie istnieje.

Zdaniem SR w Toruniu nie było podstaw do dopuszczenia Powoda do pracy ani zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania przez niego bez pracy w myśl art. 81 § 1 KP. Stąd orzeczono – na mocy art. 355 ustawy z 17.11.1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1575) – o umorzeniu przedmiotowego postępowania w części.

Pandemiczne paragrafy pożyteczne i szkodliwe

Zmiany dla pracujących za granicą

Uprawnienia konsumentów dla przedsiębiorców, będących osobami fizycznymi

Zgodnie z art. 22¹ KC, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Dalsze przepisy prawa cywilnego przewidują wiele „udogodnień” związanych z legitymowaniem się przez osobę fizyczną statusem konsumenta. Wynika to m.in. z uznania konsumentów za podmioty słabsze ekonomicznie, o generalnie gorszej pozycji rynkowej, stąd konieczna była ich szersza ochrona prawna. Przeciwnie zaś – w sytuacji, gdy umowa zawierana jest między dwoma osobami mającymi status przedsiębiorcy, przyjmuje się, że taka ochrona nie jest potrzebna i to bez względu na to, czy rzeczywiście dana czynność wiąże się z prowadzoną działalnością gospodarczą. Jednakże ustawa nowelizująca, niektóre aspekty ochrony przysługującej konsumentom rozszerza w pewnych sytuacjach również na przedsiębiorców jednoosobowych. Istotą zmian wprowadzonych do KC jest dodanie przepisów art. 385⁵, art. 556⁴,art. 556⁵ oraz art. 576⁵. Dotyczą one jednak tylko przedsiębiorcy, zawierającego umowę bezpośrednio związaną z jego działalnością gospodarczą, jednak gdy z treści tej umowy wynika, że nie posiada ona dla niego charakteru zawodowego.

Przepisy o klauzulach abuzywnych

Zgodnie z dodanym art. 385⁵, przepisy dotyczące konsumenta, zawarte w art. 385¹–385³, stosuje się do osoby fizycznej zawierającej umowę bezpośrednio związaną z jej działalnością gospodarczą, gdy z treści tej umowy wynika, że nie posiada ona dla niej charakteru zawodowego, wynikającego w szczególności z przedmiotu wykonywanej przez nią działalności gospodarczej, udostępnionego na podstawie przepisów o CEIDG (dalej także jako: przedsiębiorca-konsument). Oznacza to, że taki przedsiębiorca może korzystać z „dobrodziejstwa” oceny umowy pod kątem istnienia klauzul niedozwolonych, a tym samym wskazywać na brak indywidualnego uzgodnienia i rażące naruszenie jego interesów, spowodowane wprowadzeniem takich postanowień do treści umowy. Co więcej, korzysta z domniemania abuzywności, wynikającego z katalogu z art. 385³ KC.

Przepisy o rękojmi za wady przy sprzedaży

Z kolei stosownie do art. 556⁴ KC, również zawarte w dziale o rękojmi za wady przepisy dotyczące konsumenta, z wyjątkiem art. 558 § 1 zdanie drugie, stosuje się do przedsiębiorcy-konsumenta. Zgodnie zaś z art. 556⁵ KC, przepisów art. 563 oraz art. 567 § 2 dotyczących kupującego nie stosuje się do takiej osoby fizycznej.

Powyższe oznacza, że przedsiębiorca będzie także mógł korzystać z rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, w zakresie dotychczas przysługującym konsumentom, z jednym wyjątkiem – modyfikacji odpowiedzialności, a dokładniej ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi jest dopuszczalne odnośnie przedsiębiorców nie tylko w przypadkach określonych w przepisach szczególnych. Zauważyć przy tym należy, że dodany art. 556⁵ KC powoduje, iż przedsiębiorca taki nie utraci uprawnień z tytułu rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił niezwłocznie sprzedawcy o wadzie. Po drugie, nawet gdy interes sprzedawcy tego wymaga – przedsiębiorca taki nie będzie obowiązany sprzedać rzeczy z zachowaniem należytej staranności, jeżeli istnieje niebezpieczeństwo pogorszenia rzeczy.

Przepisy o roszczeniach sprzedawcy w związku z wadą rzeczy sprzedanej

Następny dodany przepis art. 576⁵ stanowi o stosowaniu do przedsiębiorcy-konsumenta przepisów dotyczących konsumenta, zawartych w dziale o roszczeniach sprzedawcy w związku z wadliwością rzeczy sprzedanej. Zmiana ta ma jednak większe znaczenie dla sprzedawcy niż samego przedsiębiorcy-konsumenta. Jeżeli bowiem rzecz sprzedana nie miała właściwości, które powinna mieć zgodnie ze swoim przeznaczeniem lub zgodnie z publicznie składanymi zapewnieniami, o których mowa w art. 556¹ § 2 KC, lub została wydana w stanie niezupełnym, sprzedawca, który poniósł koszty w wyniku wykonania uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy przez takiego właśnie przedsiębiorcę, może żądać naprawienia poniesionej szkody od tego z poprzednich sprzedawców, wskutek którego działania lub zaniechania rzecz stała się wadliwa.

Prawa konsumenta

Co więcej, zmiany obejmują również przepisy ustawy z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (Dz.U. z 2019 r. poz. 134 i 730), w której dodaje się art. 38a: „Przepisy dotyczące konsumenta zawarte w niniejszym rozdziale stosuje się do osoby fizycznej zawierającej umowę bezpośrednio związaną z jej działalnością gospodarczą, gdy z treści tej umowy wynika, że nie posiada ona dla tej osoby charakteru zawodowego, wynikającego w szczególności z przedmiotu wykonywanej przez nią działalności gospodarczej, udostępnionego na podstawie przepisów o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej.”. To powoduje, że do przedsiębiorcy będą mieć też zastosowanie przepisy o prawie odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa. Zmiana ta jest komplementarna do zmian KC.

Przepisy intertemporalne

Wskazać również należy, że powyżej wymienionych przepisów, które zostaną wprowadzone do KC, nie stosuje się do umów zawartych przed dniem 1.1.2021 r. oraz do umów zawieranych przez przedsiębiorców będących osobami fizycznymi, w oparciu o które przedsiębiorcy otrzymują wsparcie pochodzące ze środków publicznych, środków Europejskiego Banku Inwestycyjnego i Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego lub innych środków o podobnym charakterze. Podobnie art. 38a, który zostaje wprowadzony do PrKonsU, nie stosuje się do umów zawartych przed dniem 1.1.2021 r.

Podsumowanie

Zmiany, które wejdą w życie z dniem 1.1.2021 r., implikują traktowanie przedsiębiorcy w określonych sytuacjach jak konsumenta, ale jedynie przy zawieraniu umów nieposiadających dla niego charakteru zawodowego. Dotyczy to więc tylko umów, których przedmiot nie zawiera się w ramach dokonywanych codziennie przez przedsiębiorcę jednoosobowego czynności wynikających z przedmiotu działalności gospodarczej. Zaznaczyć trzeba, że przedmiot ten jest najczęściej określony w CEIDG zgodnie z kodami PKD, jednakże nie jest to jedyne źródło określenia tego przedmiotu, zresztą sam prawodawca wskazuje zakres przedmiotowy w oparciu o CEIDG jako przykład („w szczególności”). Może wystąpić zatem potrzeba badania faktycznego przedmiotu prowadzonej działalności. W tym zakresie można się spodziewać sporów sądowych. Mimo bowiem, że „zawodowy charakter umowy” wynika głównie z powiązania tego pojęcia z przedmiotem działalności gospodarczej uwidocznionym w CEIDG to należy pamiętać, że ma to charakter formalny i nie determinuje automatycznie możliwości skorzystania przez przedsiębiorcę z nowych rozwiązań. Wartość, która przyświecała ustawodawcy przy wprowadzeniu zmian, wyraża się w przekonaniu, że przedsiębiorca dokonujący czynności prawnej z innym przedsiębiorcą i nie dysponujący odpowiednią wiedzą i doświadczeniem koniecznym do oceny przedmiotu konkretnej czynności, powinien korzystać z ochrony prawnej jak konsument.