Szybki nakaz nie zawsze jest trafny

Firmy przechodzą na elektroniczne archiwizowanie faktur

Pojęcie „udziału” w sprawie jako przesłanki wyłączenia sędziego z mocy prawa

Opis stanu faktycznego

Dnia 26.5.2020 r. do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek obrońcy skazanego G.B.S. za czyn z art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 § 1 KK w zw. z art. 12 KK i in. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wobec niego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego, zmieniającym w części, a w pozostałym zakresie utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego.

Stanowisko wnioskodawcy

Jako podstawę wznowienia obrońca wskazał na zaistnienie na gruncie niniejszej sprawy bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 1 KPK w zw. z art. 40 § 1 pkt 3 KPK. Uzasadnienia tej podstawy wznowienia postępowania obrońca upatrywał w fakcie zasiadania w składzie Sądu drugiej instancji sędziego SA J.S., pomimo tego, że jego syn – apl. adw. M.S. – reprezentował w niniejszej sprawie jednego z oskarżycieli posiłkowych w toku postępowania przed Sądem I instancji. Zdaniem obrońcy skazanego, Sędzia J.S. podlegał wyłączeniu od udziału w przedmiotowej sprawie z mocy prawa, z uwagi na stosunek pokrewieństwa łączący go z pełnomocnikiem reprezentującym pokrzywdzonego.

Stanowisko SN

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu kwestii wznowienia, na podstawie art. 544 § 3 KPK, stwierdził brak podstaw do wznowienia z urzędu postępowania karnego zakończonego wobec G.B.S. Wskazał, że przepisy art. 40 KPK zawierają instytucję wyłączenia sędziego z mocy prawa, której celem jest zapewnienie oskarżonemu zagwarantowanego mu w Konstytucji (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), jak i przepisach prawa międzynarodowego (art. 6 ust. 1 EKPCz) prawa do rozpoznania sprawy przez bezstronny, tj. niezależny i niezawisły sąd. Instytucja wyłączenia sędziego stanowi gwarancję bezstronności sądu, co służy budowaniu zaufania społecznego do wymiaru sprawiedliwości. Pogląd ten znajduje także swoje odzwierciedlenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Zgodnie z art. 40 § 1 pkt 3 KPK sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 (tj. strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego), albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli. Nie ulega wątpliwości, że powiązania rodzinne sędziego z adwokatem czy radcą prawnym, który jest przedstawicielem strony, stanowią powód do wyłączenia ex lege także wówczas, gdy adwokat taki został następnie zastąpiony przez innego adwokata, jak również, gdy dotyczą one adwokata czy aplikanta adwokackiego, który występuje w sprawie na podstawie pełnomocnictwa substytucyjnego. Kluczowego znaczenia dla wystąpienia przesłanki wyłączenia w oparciu o art. 40 § 1 pkt 3 KPK nie ma również okoliczność, na jakim etapie postępowania w danej sprawie krewny (powinowaty) sędziego występował w procesie w roli reprezentanta strony, a nawet substytuta takiego reprezentanta. Ważkie znaczenie ma natomiast fakt aktywnego występowania przed sądem w charakterze przedstawiciela procesowego strony przez krewnego czy powinowatego sędziego, faktyczne, tj. rzeczywiste działanie przed sądem w toku postępowania karnego, oraz aktywnego podejmowania czynności w imieniu i na rzecz reprezentowanego podmiotu. Gdy bowiem osoba najbliższa dla sędziego uczestniczy w postępowaniu jako obrońca czy pełnomocnik strony albo ich substytut to domniemuje się, że sędzia może być co najmniej pośrednio zainteresowany przebiegiem postępowania i jego wynikiem, nawet gdy rozpoznaje sprawę w sądzie wyższej instancji. To domniemanie jest dostateczną podstawą do wyłączenia sędziego z mocy prawa. Przewidziana tam instytucja wyłączenia z urzędu to zatem ustawowo potwierdzony stan braku bezstronności.

Odnosząc powyższe do stanu sprawy SN wskazał, że na pierwszy termin rozprawy r. pr. K.M. udzielił apl. adw. M.S. pełnomocnictwa substytucyjnego do reprezentowania pokrzywdzonego. Apl. adw. M.S. stawił się przed Sądem Okręgowym, przedłożył do akt sprawy pełnomocnictwo substytucyjne oraz złożył w imieniu pokrzywdzonego oświadczenie o woli działania w postępowaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Poza powyższym nie przedsięwziął na rzecz pokrzywdzonego żadnych czynności. Analiza akt sprawy nie pozostawia wątpliwości, że aplikant nie reprezentował pokrzywdzonego przed Sądem na żadnym innym terminie rozprawy, nie składał w jego imieniu żadnych pism procesowych, nie występował z wnioskami dowodowymi. Udział jego ograniczył się zatem do czynności wstępnej, formalnej, wpadkowej i to dokonanej przed rozpoczęciem przewodu sądowego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy stwierdził, że sędzia nie jest wyłączony z mocy ustawy w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 3 KPK od rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym, gdy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji incydentalnie wziął udział w rozprawie – na której nie podjęto innych czynności poza stwierdzeniem stawiennictwa i odebraniem oświadczenia co do występowania przez pokrzywdzonego w roli oskarżyciela posiłkowego – aplikant będący synem tego sędziego. Pojęcie „udziału” sędziego w sprawie, w rozumieniu przesłanek wyłączenia z art. 40 § 1 pkt 3 KPK, oznacza wystąpienie sędziego w sprawie, której rozpoznanie nastąpiło w całości albo choćby w części z udziałem osób wskazanych w tym przepisie, tzn. co najmniej rozpoczęło się, albo rozpoczęte trwało, bądź nastąpiło podjęcie przez te osoby innych czynności, w tym zwłaszcza procesowych równoznacznych z zajęciem stanowiska w sprawie, złożeniem oświadczeń procesowych co do rozpoznawanych kwestii dotyczących sprawy, aktywnego albo nawet biernego zajęcia stanowiska co do rozpoznawanego oskarżenia, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.

Uznanie wystąpienia w takim układzie procesowym, jaki miał miejsce w rozpoznawanej sprawie, bezwzględnej podstawy odwoławczej oznaczałoby nadmierny formalizm procesowy, sprzeczny w dodatku, albowiem wykraczający poza jej zakres, z wyrażoną w art. 40 § 1 KPK gwarancją bezstronności sądu.

Palenie papierosów w samochodzie grozi chorobami płuc, ale nie podlega VAT

Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 106 ze zm., dalej jako: VATU), podstawowymi czynnościami opodatkowanymi VAT są odpłatna dostawa towarów oraz odpłatne świadczenie usług. Ta druga kategoria jest zresztą bardzo szeroka i obejmuje każde świadczenie niebędące zarazem dostawą towarów (art. 8 ust. 1 VATU). To emanacja zasady powszechności opodatkowania VAT. VAT jest bowiem (prawie) wszędzie.

Oczywiście powyższe nie oznacza jednak, że każde rozliczenie należy zwiększyć o kwotę VAT. Aby bowiem zaistniała usługa opodatkowana VAT, poza odpłatnością musi istnieć także realne przysporzenie jednej ze stron. Ujmując rzecz w skrócie: płacący wynagrodzenie, dostaje w zamian określone świadczenie drugiej strony. Kary umowne jako takie mają zaś na celu zabezpieczenie interesów jednej ze stron i zrekompensowanie jej poniesionej straty. Mają wiec odszkodowawczy charakter a to umiejscawia je poza systemem VAT. Nie zawsze jednak sprawa jest taka prosta.

Czego dotyczyła sprawa?

Podatnik prowadzi działalność w zakresie wynajmu samochodów. W zawartych umowach określił względem swoich klientów różnego rodzaju kary umowne z tytułu naruszenia danych warunków umowy. Niektóre z nich mają charakter czysto prewencyjny i dotyczą m.in. palenia tytoniu w pojeździe, zaniechania zawarcia umowy ubezpieczenia, niewykonania przeglądu okresowego, przewożenia zwierząt czy niezgłoszenia szkody komunikacyjnej.

Podatnik przewidział też kary za przedterminowe rozwiązanie umowy (na wniosek klienta lub z jego winy). Kara umowną dotknięte jest również przekroczenie przebiegu pojazdu ponad umówiony limit.

Z uwagi na dość zróżnicowany charakter przewidzianych przez siebie kar, podatnik postanowił zapytać Dyrektora KIS o ich skutki na gruncie VAT. Organ zgodził się co do tego, że podlega VAT opłata za tzw. nadprzebieg oraz za przedterminowe rozwiązanie umowy na wniosek najemcy. Dochodzi tu bowiem do ekwiwalentnego świadczenia na rzecz najemcy ze strony podatnika. Podobnie, zgodził się fiskus że VAT nie podlega rozwiązanie umowy przed terminem z winy najemcy. Zapalna (nomen omen) stała się kwestia opłat za palenie tytoniu i inne naruszenia umowy o charakterze prewencyjnym. Podatnik nie chciał od nich naliczać VAT. Dyrektor KIS miał inne zdanie. Sprawa trafiła więc przed oblicze sądu.

Stanowisko sądu

WSA w Krakowie w wyroku z 23.6.2017 r. (I SA/Kr 376/17, Legalis) zauważył, że dla ustalenia czy miało miejsce świadczenie usług istotne jest stwierdzenie, czy świadczenie przyniosło odbiorcy jakąkolwiek korzyść. Niezbędne jest zatem ustalenie, czy dane czynności skutkują uzyskaniem bezpośrednich korzyści przez dokonującego płatności w zamian za ich wykonanie bądź zaniechanie. Jeżeli zaś kary umowne są traktowane jako swoisty czynnik prewencyjny mający zniechęcić do popełniania działań zakazanych, o świadczeniu usług nie ma mowy. Nie ma więc też mowy o VAT.

NSA w wyroku z 31.7.2020 r. (I FSK 1799/17, Legalis) podtrzymał te stanowisko. Uznał, że nie ma żadnego uzasadnienia stanowisko organu, by w związku z określeniem kar umownych za wskazane nieprawidłowe działania najemcy dochodziło do zwolnienia najemcy od jakichkolwiek zobowiązań i by można mówić o świadczeniu wzajemnym wykonywanym przez podatnika. Kara umowna w tym przypadku pełni przede wszystkim funkcję represyjną i prewencyjną. A zatem, nie podlega VAT.

Opłata prolongacyjna w czasie COVID-19

Tak przyjął WSA w Rzeszowie w wyroku z 10.9.2020 r., I SA/Rz 459/20. WSA w Rzeszowie rozpoznał w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym 10.9.2020 r. sprawy ze skargi Miasta na uchwałę Kolegium RIO z 6.2020 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności uchwały zmieniającej uchwałę w sprawie opłaty prolongacyjnej i oddalił skargę.

Uzasadnienie

Uchwałą z 4.2020 r. Rada Miejska postanowiła zmienić własną uchwałę z 9.2016 r. w sprawie opłaty prolongacyjnej poprzez dodanie przepisu § 2a o treści: „Opłaty prolongacyjnej, o której mowa w § 1, nie nalicza się w decyzjach wydawanych w sprawach ulg w związku z wnioskiem złożonym w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii oraz w okresie 30 dni następujących po ich odwołaniu, wprowadzonych z uwagi na zakażenie wirusem COVID-19 lub innym, jeżeli wniosek ten złożony jest w związku z trudnościami spowodowanymi przedmiotowymi stanami”. Rada Miejska zdecydowała o wprowadzeniu opłaty prolongacyjnej z tytułu rozłożenia na raty lub odroczenia terminu płatności podatków oraz zaległości podatkowych stanowiących dochód budżetu Miasta. Stawkę opłaty określono w wysokości 50% stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych.

Uchwałą z 6.2020 r. Kolegium RIO stwierdziło nieważność uchwały w całości. W ocenie organu nadzoru, podejmując ww. uchwałę organ gminy wykroczył poza delegację zawartą w art. 57 § 7 OrdPU. Na jej podstawie organ może tylko wprowadzić opłatę prolongacyjną i określić jej wysokość. Nie może natomiast określać przypadków, w których opłata nie będzie naliczana.

Miasto zaskarżyło uchwałę RIO. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że uchwała wpisuje się w podejmowane przez Radę działania zmierzające do wprowadzenia ulg dla przedsiębiorców dotkniętych skutkami wprowadzonego na terenie Polski stanu epidemii spowodowanego wirusem COVID-19. Pomimo wątpliwości, o których nadmienił organ nadzoru, uznano za konieczne udzielenie wsparcia podatnikom i poprawienie ich sytuacji finansowej. Uznano, że jeżeli przepisy pozwalają wprowadzić opłatę prolongacyjną, to możliwe jest również wprowadzenie zapisu o nienaliczeniu takiej opłaty w szczególnej sytuacji spowodowanej COVID-19. Ponadto inne gminy podejmowały w tym czasie podobne uchwały, które były publikowane w wojewódzkich dziennikach urzędowych.

W odpowiedzi na skargę Kolegium RIO wniosło o jej oddalenie. Podniosło, że wprowadzona zmiana w istocie zwolniła podatników z opłaty prolongacyjnej, przez co przekroczyła zakres upoważnienia ustawowego. Stanowisko Gminy, oparte na zasadach wnioskowania „a maiori ad minus”, było nieuprawnione.

Rozstrzygnięcie Sądu

WSA uznał, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Nadzór nad działalnością gminną sprawowany jest na podstawie kryterium zgodności z prawem (art. 85 SamGminU, art. 171 ust. 1 Konst), który w zakresie spraw finansowych sprawuje regionalna izba obrachunkowa (art. 86 SamGminU). W myśl art. 91 ust. 1 SamGminU uchwała organu gminy sprzeczna z prawem jest nieważna, o czym orzeka organ nadzoru. W przypadku nieistotnego naruszenia prawa organ nadzoru nie stwierdza nieważności uchwały, ograniczając się do wskazania, że uchwałę wydano z naruszeniem prawa (art. 91 ust. 4 SamGminU). Rozstrzygnięcie nadzorcze powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o dopuszczalności wniesienia skargi do sądu administracyjnego. W postępowaniu nadzorczym przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się odpowiednio (art. 91 ust. 3 i 5 SamGminU).

Regionalna Izba Obrachunkowa kontrolowała pod kątem zgodności z prawem uchwałę organu gminy w przedmiocie opłaty prolongacyjnej.

Upoważnienie wynikające z art. 57 § 7 OrdPU uprawnia gminy jedynie do podjęcia normatywnej decyzji, czy w sprawach podatków stanowiących dochód gminy udzielając ulg pobierać opłatę prolongacyjną i w jakiej wysokości. Powołany przepis nie pozwala na wprowadzenie żadnych innych warunków, tak jako warunku pobrania opłaty, jak i zaniechania pobrania lub zwolnienia od wprowadzonego obowiązku. Zasadą wynikającą z przepisów art. 57 OrdPU jest to, że opłata taka jest pobierana obligatoryjnie tylko odnośnie podatków stanowiących dochód budżetu państwa, a w przypadku budżetów jednostek samorządu terytorialnego obowiązku takiego OrdPU nie określa. Decyzję w tym zakresie pozostawiono normodawcy lokalnemu, który przy realizacji delegacji ustawowej z art. 57 § 7 OrdPU powinien uwzględnić również dyspozycję art. 217 Konst, ponieważ przepis ten wymaga, aby nakładanie danin publicznych, określanie zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatków następowało w drodze ustawy. Gmina może tylko zdecydować, czy opłaty nie pobierać, czy tez zdecydować o jej pobieraniu i wówczas określić jej wysokość. Innych uprawnień ustawodawca jej nie pozostawił.

WSA odniósł się także szczegółowo do kwestii podstawy prawnej dla podjęcia skarżonej uchwały Rady Miasta. W unieważnionej uchwale Rada Miejska powołała jako podstawę prawną jej podjęcia przepisy art. 18 ust. 2 pkt 8 SamGminU oraz art. 57 § 7 OrdPU. Stanowią one kolejno, że:

Żaden z nich nie mógł jednak stanowić podstawy normatywnej podjętej uchwały. Gmina nie mogła wprowadzić żadnych dodatkowych warunków w uchwale w sprawie opłaty prolongacyjnej, ani podczas jej pobierania, ani przy formułowaniu zwolnienia podatników od jej naliczania w przypadku udzielania ulgi, które nie wynikały z ustawy, albo na wprowadzenie których ustawa nie zezwala. Nie było ku temu jakiegokolwiek umocowania w ustawie. WSA wskazał, że nie chodzi tutaj tylko o OrdPU, ale także jakąkolwiek inną ustawę, która została uchwalona przez Parlament Rzeczypospolitej Polskiej począwszy od wprowadzenia na terytorium kraju stanu zagrożenia epidemicznego (14.3.2020 r.), a następnie stanu epidemii (20.3.2020 r.) w związku z COVID-19, a to te okoliczności miały stanowić uzasadnienie dla podjętej inicjatywy uchwałodawczej.

Rada Miejska określiła nieczytelne dla stosowania w praktyce przesłanki, które stanowić miały zwolnienie podatników od obowiązku uiszczenia opłaty prolongacyjnej w sprawach podatków stanowiących dochód gminy. Uchwała tylko pozornie stanowiła wsparcie dla podatników, ponieważ wykładnia zaproponowanego brzmienia przepisu wskazuje, że opłata miała być pobierana w dalszym ciągu, od każdego podatnika, któremu udzielono by ulgi, chyba że zgłosiłby on stosowny wniosek o zwolnienie z opłaty prolongacyjnej i wykazał, uprawdopodobnił albo tylko oświadczył (tego już nie wyjaśniono), że składa go „w związku z trudnościami spowodowanymi przedmiotowymi stanami”. Gdyby rzeczywiście Gmina chciała udzielić podatnikom wsparcia zgodnego z wymaganiami Konstytucji RP mogła przecież na pewien czas uchylić uchwałę w 2016 r., w której zdecydowała o pobieraniu opłaty prolongacyjnej i przyjąć ją z powrotem dopiero po odwołaniu stanu epidemii w kraju.

Znamienne jednak jest to, że uchwały takiej nie musiano nawet podejmować, aby zrealizować słuszny skądinąd postulat Gminy, ponieważ w art. 57 § 5 OrdPU postanowiono, że nie ustala się opłaty prolongacyjnej, gdy przyczyną wydania decyzji, o której mowa w § 1, były klęska żywiołowa lub wypadek losowy. Przepis ten znajduje zaś zastosowanie także do opłat prolongacyjnych wprowadzonych przez gminę na podstawie art. 57 § 7 OrdPU, co jednoznacznie wynika z literalnej treści przepisu art. 57 § 8 OrdPU.

Podsumowanie

Komentowane orzeczenie odnosi się do ważnego problemu ostatnich czasów, a to zakresu możliwych do stosowania ulg i zwolnień przez gminy w związku z panującą epidemią. Kluczową kwestią w omawianym zakresie jest istnienie wyraźnej podstawy prawnej do odstąpienia przez gminę od dochodzenia określonej należności – czy to podatkowej, administracyjnoprawnej, czy cywilnoprawnej. Taka podstawa musi istnieć w przepisach prawa dotychczas obowiązujących (przed wprowadzeniem stanu zagrożenia epidemicznego i stanu epidemii) albo w przepisach tzw. ustaw covidowych. Niedochodzenie określonej należności może w niektórych przypadkach prowadzić do odpowiedzialności kierownika jednostki za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Na marginesie warto wskazać, że przepis art. 15zb KoronawirusU wprowadził podstawę do nienaliczania opłaty prolongacyjnej, ale jedynie takiej, o której mowa w art. 29 ust. 4 SysUbSpołU.

Zamiar i motywacja w przestępstwie z art. 276 KK

Takie uwagi poczynił Sąd Najwyższy w sprawie dotyczącej przestępstwa z art. 276 KK – wyrok Sądu Najwyższego, Izba Karna z 29.9.2020 r., V KK 633/19. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu kasacji wniesionej przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego na niekorzyść oskarżonych uchylił wyrok Sądu Okręgowego i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.

Stan faktyczny

Sąd Rejonowy wyrokiem z 2018 r. uznał A.K. i K.K. za winnych tego, że w okresie około 1 roku, działając wspólnie i w porozumieniu poprzez odmowę, pomimo żądania K.P., wskazania aktualnego miejsca przechowania dokumentacji księgowej, kadrowej, korespondencji oraz dokumentacji dotyczącej zawieranych i wykonywanych umów dotyczących 3 spółek, którymi to dokumentami nie mieli prawa wyłącznie rozporządzać, w odniesieniu do żądania dostępu do nich wspólnika, jakim jest K.P., ukryli przez nim ww. dokumenty, tj. występku z art. 276 KK.

Od tego wyroku apelację wniósł obrońca oskarżonych, domagając się uniewinnienia.

Od wyroku Sądu meriti apelację wniósł również pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, który wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie opisu czynu przypisanego oskarżonym, wyczerpującego znamiona przestępstwa z art. 276 KK i art. 268a KK w zw. z art. 11 § 2 KK i wymierzenie oskarżonym kary surowszej.

Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu I instancji w ten sposób, że uniewinnił oskarżonych od popełnienia zarzucanego im przestępstwa.

Wyrok Sądu II instancji został zaskarżony kasacją przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego. Podniesiono w niej zarzuty rażącego naruszenia prawa procesowego, mającego istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia.

Stanowisko Sądu Najwyższego

Sąd Najwyższy uznała kasację za oczywiście zasadną.

Na początku Sąd wskazał, że lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że Sąd odwoławczy dopuścił się rażącego naruszenia standardów rzetelnej kontroli instancyjnej. Jako zupełnie dowolne jawi się przyjęcie przez ten Sąd ustalenia co do braku występowania w psychice oskarżonych zamiaru wyczerpania znamion czynu zabronionego, określonego w art. 276 KK.

Nawet, jeżeli przyjąć, że motywem oskarżonych była chęć ochrony interesów spółek przed potencjalnymi działaniami K.P. (trzeciego wspólnika), to fakt ten nie wyłącza jeszcze braku umyślności po stronie oskarżonych. Odmowa wskazania miejsca przechowywania dokumentacji związanej z działalnością ww. spółek wiąże się z zachowaniem, które może być realizowane w zasadzie wyłącznie w zamiarze bezpośrednim. Takie zachowanie jest przecież nie tylko świadome, ale ze swej istoty celowe (niezależnie od kwestii słuszności czy też obiektywnej podstawności określonej motywacji), a zatem sprawca musi chcieć odmówić osobie uprawnionej udzielić informacji, a nie tylko godzić się na to, że jego zachowanie będzie miało charakter odmowy. Zupełnie zatem chybione było twierdzenie, że odmowa udzielenia informacji może być dokonana bez zamiaru. Należy odróżnić zabarwienie motywacyjne określonego zamiaru, które na gruncie prawa karnego niekiedy jest wymagane dla wyczerpania znamion strony podmiotowej czynu zabronionego (np. przy przestępstwach kierunkowych) od samej postaci umyślności, którą należy odnosić do znamion strony przedmiotowej czynu zabronionego, w szczególności znamienia czynności wykonawczej, co stanowi zasadnicze kryterium oceny danego czynu zabronionego z punktu widzenia postaci strony podmiotowej.

Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że „w realiach niniejszej sprawy nie było podstaw, w ocenie Sądu, do uznania, że oskarżeni A.K. i K.K. mieli realne i faktyczne podstawy do uznania, że poprzez udostępnienie K.P., na jego wielokrotnie wyrażane żądania, wnioskowanych dokumentów może dojść do wyrządzenia spółce znacznej szkody” oraz, że „trudno racjonalnie uznać za wiarygodne twierdzenia oskarżonych, że odmowa dostępu oskarżycielowi posiłkowemu K.P. do dokumentów spółki w ogóle nie była celem działania oskarżonych, skoro w pełni świadomie i konsekwentnie na przestrzeni wielu lat to czynili. Nie sposób uznać, że kiedy ktoś wprost artykułuje uprawnionemu odmowę dostępu do dokumentów, odmawiając wyjawienia miejsca gdzie są przechowywane i ich wydania, to robi to niejako „niechcący”, nie zdając sobie sprawy z tego co robi. Oskarżeni, jak jednoznacznie wynika z wyjaśnień oskarżonego K.K., w pełni świadomie „odcięli” oskarżyciela posiłkowego od wszelkiej dokumentacji dotyczącej spółek wskazanych w przypisanych im zarzutach, w których był wspólnikiem, motywując to tym, że w ich przekonaniu działa on na szkodę spółki. Sąd pragnie w tym miejscu wskazać, że z twierdzeniami tymi nie zgodził się Sąd gospodarczy odmawiając wyłączenia K. P. jako wspólnika i wskazując na przyczyny leżące po obu skonfliktowanych stronach, a i zasady doświadczenia życiowego i zawodowego wskazują, że przy tym takim poziomie skonfliktowania, jaki jest pomiędzy oskarżonymi i oskarżycielem posiłkowym i wzajemnym obwinianiu się np. o wypłacanie jakichś sum, wina z reguły leży po obu stronach.”

Dalej Sąd Najwyższy wskazał także, że możliwość realizacji praw wspólnika spółki o jakiej mowa w art. 212 KSH (w szczególności wgląd do dokumentów bądź ksiąg spółki), sama w sobie nie przekreśla możliwości popełnienia występku o którym mowa w art. 276 KK. Inna jest bowiem sytuacja wspólnika, który ma prawo wglądu do dokumentów spółki, a inna gdy chodzi o ukrywanie dokumentów przez osoby, które nie mają prawa nimi wyłącznie dysponować, przed osobą, która prawo do dysponowania tymi dokumentami posiada. Zagadnienie realizacji przez oskarżonych uprawnienia, o którym mowa w art. 212 § 2 KSH, w ramach zarzucanych im czynów zabronionych mogłoby zostać rozważane jako kontratyp działania w ramach uprawnień i obowiązków. W tym jednak zakresie niezbędne byłoby poczynienie drobiazgowej weryfikacji oceny całego materiału dowodowego.

Naruszenie przepisu art. 7 KPK

Sąd Najwyższy odniósł się także do kwestii standardów kontroli odwoławczej. Wskazał, że Sąd Okręgowy podniósł, że orzeczenie wydane w przedmiotowej sprawie przez Sąd I instancji „jest oparte na całokształcie materiału dowodowego zebranego w sprawie, który został poddany jednak, w ocenie Sądu Okręgowego, błędnej analizie z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów i brakiem uwzględnienia zasad doświadczenia życiowego.”

Nie wskazał jednak – a co jest niezwykle istotne – które to dowody i w jakim zakresie oraz dlaczego zostały ocenione przez Sąd Rejonowy z przekroczeniem zasady swobodnej oceny, wyrażonej w art. 7 KPK, ani jakie zasady doświadczenia życiowego i w odniesieniu do których dowodów zostały pogwałcone. Sąd odwoławczy ma oczywiście zagwarantowane prawo do wydania orzeczenia reformatoryjnego, jednakże należy podkreślić, że i ono musi być oparte na rzetelnej analizie całokształtu materiału dowodowego – musi wskazywać dowody, które zostały ocenione odmiennie, aniżeli uczynił to Sąd I instancji oraz z jakich powodów. W tym zakresie nie wystarczy tylko odmienne zapatrywanie Sądu odwoławczego, albowiem ten władny jest zmienić zaskarżone orzeczenie jedynie wówczas, gdy wykaże, że orzeczenie będące przedmiotem kontroli zapadło z obrazą prawa procesowego lub materialnego, albo też wskutek błędu w ustaleniach faktycznych, wbrew przeprowadzonym i prawidłowo ocenionym dowodom. Z tego zadania Sąd odwoławczy nie wywiązał się w sposób należyty, a jego orzeczenie w powiązaniu z lekturą uzasadnienia nie daje jednoznacznej odpowiedzi, dlaczego rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego zostało uznane za błędne oraz z jakich powodów i dlaczego należało w przedmiotowej sprawie wydać wyrok uniewinniający.

Podsumowanie

Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu dokonał po raz kolejny wykładni pojęcia „zamiar” na gruncie prawa karnego w praktycznym ujęciu oceny prawnokarnej czynu zakwalifikowanego z art. 276 KK. W orzeczeniu wyraźnie wskazano na konieczność odróżnienia zamiaru i motywacji, relacji względem siebie tych dwóch elementów oceny czynu oraz ich znaczenia prawnego.

Orzeczenie to wskazuje wprost na możliwość ścigania karnego wspólników zatajających dokumenty przed innymi wspólnikami – i to niezależnie od akcji prawnych przewidzianych KSH.

Ponadto Sąd Najwyższy wypowiedział się co do standardów kontroli odwoławczej – co ma istotne znaczenie w sprawie, w której zapada wyrok skazujący, a później wyrok uniewinniający.

Czy można pracować podczas przymusowego odosobnienia?

TEMAT: Praca zdalna

PROBLEM: Jak rozliczyć pracownika, który wykonuje obowiązki na kwarantannie

Rząd postanowił, że od 3 listopada do 4 grudnia 2020 r. pracownicy i kierownicy urzędów administracji publicznej i ich jednostek organizacyjnych pracują zdalnie. Sytuacja epidemiczna jest tak dynamiczna, że należy się spodziewać przedłużenia okresu wykonywania zadań służbowych w ten sposób. Do tego coraz więcej osób kierowanych jest na kwarantannę (przebywa na niej ponad 400 tys. osób). Wśród nich są też urzędnicy. Odosobnienie to nie oznacza, że pracownik jest niezdolny do pracy. Przeciwnie, na kwarantannę kierowane są osoby zdrowe, które były tylko narażone na chorobę zakaźną, tj. miały styczność z zarażonym SARS-CoV-2. Absencja w pracy pracownika poddanego kwarantannie jest traktowana jako usprawiedliwiona nieobecność związana z niemożnością jej wykonywania. Wobec tego w tym czasie zatrudnionemu przysługuje wynagrodzenie chorobowe albo zasiłek chorobowy, które wypłaca się za wszystkie dni kalendarzowe w czasie takiej nieobecności. Sęk w tym, że kwota tych świadczeń nie pokrywa się z wysokością pensji wypłacanej co miesiąc urzędnikowi. Korzystne dla niego ze względów finansowych może być zatem wykonywanie zadań podczas kwarantanny. Obecnie w czasie, gdy prawie cała administracja pracuje zdalnie, odżywa pytanie, czy urzędnik może na kwarantannie pracować na odległość.

Nowelizacja specustawy o COVID-19

Przebywanie na kwarantannie oznacza, że taka osoba jest zdrowa (a przynajmniej nie wykazuje jeszcze objawów), ale była narażona na zakażenie. Jeśli choroba się ujawni, to wtedy staje się niezdolna do pracy z powodu choroby, a nie kwarantanny. Dopóki jednak jest zdrowa, dopóty teoretycznie może wykonywać pracę zdalną. I dotychczas właśnie powszechnie uważano, że zatrudniony może świadczyć pracę podczas kwarantanny, z zachowaniem prawa do pełnego wynagrodzenia. Zakład Ubezpieczeń Społecznych 27 października 2020 r. potwierdził taką możliwość wykonywania pracy zdalnej podczas kwarantanny (https://www.gov.pl/web/nauka/stanowisko-zus-w-sprawie-pracy-zdalnej-w-okresie-kwarantanny), ale nadal brak było wyraźnego przepisu. Już wkrótce to się zmieni. Ustawa z 28 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z przeciwdziałaniem sytuacjom kryzysowym związanym z wystąpieniem COVID-19 (czeka na publikację w Dzienniku Ustaw) wprowadziła rozwiązanie, które dopuszcza możliwość wykonywania pracy zdalnej w okresie kwarantanny. Chodzi o art. 4h dodany do specustawy o COVID-19. Ustawodawca jednoznacznie rozstrzygnął, że taka praca jest możliwa, a w dodanym do specustawy o COVID-19 art. 4h ust. 2 potwierdził, że w przypadku świadczenia pracy w trakcie kwarantanny nie przysługuje wynagrodzenie chorobowe ani świadczenie pieniężne z tytułu choroby określone w odrębnych przepisach. Zasiłek chorobowy ma bowiem służyć wyrównaniu utraconego zarobku. Jeżeli urzędnik wykonywał pracę w trakcie zwolnienia od pracy, to oznacza, że powinien otrzymać za ten czas wynagrodzenie za pracę wykonaną, a więc zasiłek nie spełniałby swojego celu. Zasada ta dotyczy nie tylko pracowników, lecz także „innych zatrudnionych”, a więc chociażby zleceniobiorców. Mimo że w ich przypadku trudno mówić o specjalnych zasadach pracy zdalnej (ramy wykonywania umowy cywilnoprawnej regulują przepisy prawa cywilnego, a nie prawa pracy), to ustawodawca zdecydował się na podkreślenie, iż w ich przypadku wykonywanie pracy podczas kwarantanny także pozbawia zasiłku chorobowego.

Jak wskazuje dr Magdalena Zwolińska, adwokat i partner NGL Wiater sp.k., na pierwszy rzut oka art. 4h specustawy o COVID-19 wydaje się zbędny, bo przecież od początku pandemii przyjmowano, że zlecanie pracy na kwarantannie jest od strony prawnej dopuszczalne. Jednak dodaje, że interpretacji tego przepisu należy dokonywać w powiązaniu z najnowszymi zmianami w ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa). Prawniczka wskazuje, że ustawa z 28 października 2020 r. zmienia również ustawę zasiłkową i wprowadza do niej nową definicję sytuacji zrównanych z niezdolnością do pracy z powodu choroby (art. 6 ust. 2). Jej zdaniem taką sytuacją jest właśnie niemożność wykonywania pracy wskutek poddania się obowiązkowi kwarantanny. – Skoro kwarantanna z mocy prawa jest traktowana jak czas niezdolności do pracy, to koniczne stało się wyraźne wskazanie, że w jej trakcie możliwe jest zlecanie pracy. Temu celowi służy art. 4h specustawy o COVID-19 – twierdzi mecenas Zwolińska. I podkreśla, że możliwości takiej nie przewidziano dla izolacji domowej, która jest odosobnieniem osoby chorej na chorobę zakaźną lub podejrzanej o zakażenie.

Praca na kwarantannie

Wiemy już, że dopuszczono możliwość wykonywania pracy zdalnej w okresie kwarantanny. Warto jeszcze wskazać, że art. 4h specustawy o COVID-19 określił tryb podjęcia pracy zdalnej podczas kwarantanny. [ramka]

Gdy pracodawca (zleceniodawca) wyrazi zgodę na wykonywanie pracy zdalnej przez pracownika przebywającego na kwarantannie, to będzie ona wykonywania w sposób określony w art. 3 ust. 3‒8 specustawy o COVID-19. Osobie wykonującej pracę na odległość przysługiwać będzie wynagrodzenie wypłacane tak, jakby nie została ona objęta kwarantanną.

Z art. 3 ust. 3 specustawy o COVID-19 wynika, że w szczególności praca zdalna może być wykonywana przy wykorzystaniu środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość lub dotyczyć wykonywania części wytwórczych lub usług materialnych. Narzędzia i materiały potrzebne do wykonywania pracy zdalnej oraz obsługę logistyczną pracy zdalnej zapewnia pracodawca. Artykuł 3 ust. 5 specustawy o COVID-19 dopuszcza używanie przez pracownika przy wykonywaniu pracy zdalnej narzędzi lub materiałów niezapewnionych przez pracodawcę, pod warunkiem że umożliwia to poszanowanie i ochronę informacji poufnych i innych tajemnic prawnie chronionych, w tym tajemnicy przedsiębiorstwa lub danych osobowych, a także informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Pracownik wykonujący pracę zdalną powinien otrzymać od pracodawcy narzędzia niezbędne do pracy. Może on jednak wyrazić zgodę na wykorzystanie w tym celu mienia prywatnego (co naturalnie może wywołać potrzebę uregulowania kosztów jego wykorzystania).

Urzędnik wykonujący pracę zdalną ma obowiązek prowadzić ewidencję wykonanych czynności, uwzględniającą w szczególności opis tych czynności, a także datę oraz czas ich wykonania. Ewidencję sporządza w formie określonej w poleceniu pracodawcy i z podaną tam częstotliwością.

Kiedy należy się zasiłek

Samo wykonywanie pracy w formie pracy zdalnej nie ma żadnego znaczenia z punktu widzenia ubezpieczeń społecznych i nie wywołuje na tym gruncie wątpliwości. Problem pojawiał się wtedy, gdy ubezpieczony uzyskiwał zwolnienie od pracy z powodu niezdolności do pracy. W takiej sytuacji wykonywanie swoich zwykłych obowiązków mimo choroby oznacza naruszenie sposobu korzystania ze zwolnienia lekarskiego, co pociąga za sobą utratę prawa do wynagrodzenia chorobowego oraz zasiłku. W przypadku wynagrodzenia chorobowego problemu nie ma o tyle, o ile jest finansowane ze środków pracodawcy. W przypadku pobierania zasiłku chorobowego wykonywanie pracy zdalnej mogłoby skutkować odebraniem prawa do świadczenia przez ZUS. W praktyce jednak instytucja ta ma bardzo ograniczone możliwości stwierdzenia wykonywania takiej pracy.

Przypomnijmy, że zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy zasiłkowej zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Z kolei ust. 2 tej regulacji na równi z niezdolnością do pracy z powodu choroby traktuje niemożność wykonywania pracy:

W rzeczywistości sytuacja określona w art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej zawiera się w sytuacji określonej w art. 6 ust. 2 pkt 1a. Obowiązek kwarantanny był bowiem nakładany decyzją na podstawie przepisów ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (obecnie kwarantanna nie jest nakładana tylko w ten sposób), ale ustawodawca zdecydował się jednak na dokonanie takiego rozróżnienia. Omawiana nowelizacja specustawy o COVID-19 wprowadza do art. 6 ust. 2 pkt 1a ustawy zasiłkowej oprócz kwarantanny także izolację oraz izolację w warunkach domowych. W każdym z tych przypadków ubezpieczony ma prawo do wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku chorobowego.

Od 26 października 2020 r. podstawą wypłaty świadczeń chorobowych osobie poddanej kwarantannie albo izolacji domowej jest informacja w systemie informatycznym Centrum e-Zdrowie. ZUS pobiera te dane i przekazuje je płatnikom składek na PUE ZUS, dzięki czemu wiadomo, że pracownik przebywa na kwarantannie lub izolacji.©℗

Podstawa prawna

• art. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842; specustawa o COVID-19)

• par. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 2 listopada 2020 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. poz. 1931)

• art. 6 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 870)

• art. 34 ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1845)

• art. 20 pkt 2 ustawy z 28 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z przeciwdziałaniem sytuacjom kryzysowym związanym z wystąpieniem COVID-19 (czeka na publikację w Dzienniku Ustaw)

Leszek Jaworski, Joanna Śliwińska

Lekarz musi wysłać chorego na test

Do zespołu ds. naruszeń w ochronie zdrowia Okręgowej Izby Lekarskiej (OIL) w Warszawie trafia coraz więcej zgłoszeń od lekarzy podstawowej opieki zdrowotne (POZ). Chodzi o groźby ze strony pacjentów wysyłanych na test w kierunku Covid-19.

Prośbą albo groźbą

– Ostatnio obserwujemy zmianę mentalności pacjentów. O ile na początku pandemii każdy z najmniejszymi objawami chciał mieć wykonane badanie, o tyle dziś chorzy coraz częściej proszą, by nie wysyłać ich na test. Tłumaczą, że jeśli małżonek zostanie wysłany na kwarantannę, to straci pracę, a rodzina środki do życia. Staramy się przekonywać, że w razie pogorszenia stanu zdrowia i konieczności hospitalizacji wynik testu jest kluczowy do poruszania się w systemie – mówi prezes OIL w Warszawie Łukasz Jankowski, nefrolog. Dodaje, że gdy próby przekonania lekarza zawodzą, niektórzy pacjenci posuwają się do niewybrednych gróźb.

Podobne przypadki zgłaszają także członkowie skupiającej lekarzy POZ Federacji Porozumienie Zielonogórskie.

– Pretensje do lekarzy są o tyle nieuzasadnione, że jesteśmy jedynie wykonawcami obowiązku ustawowego. Ustawa o zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi zobowiązuje nas do zgłaszania podejrzenia choroby zakaźnej do organów sanitarnych, szczególnie w obecnej sytuacji epidemicznej. Nie stosując się do naszych zaleceń, pacjent ryzykuje wysoką grzywnę, a w sytuacji uporczywego uchylania się od obowiązku kwarantanny – sankcje karne – mówi prezes Porozumienia Zielonogórskiego dr Jacek Krajewski.

Jego słowa potwierdza mec. Jolanta Budzowska, radca prawny z Kancelarii Budzowska Fiutowski i Partnerzy.

– Lekarz ma obowiązek – lecząc zgodnie z aktualną wiedzą medyczną – skierować na test, jeśli podejrzewa Covid-19, bo jest to element prawidłowego procesu diagnostycznego, a pacjent ma obowiązek taki test wykonać, m.in. w celu zapobiegania zakażeniom innych osób – tłumaczy.

– To też kwestia etyki zawodowej. Nie wysyłając pacjenta na test, lekarz ryzykuje zdrowie ludzi, których taka osoba może zakazić – zauważa Marek Posobkiewicz, były główny inspektor sanitarny, ozdrowieniec z Covid-19.

Rozmowa nagrywana

Sposób na takich pacjentów znalazł lekarz POZ z woj. kujawsko-pomorskiego, znany na Twitterze jako Patrick House MD.

– Mam dla nich jasny przekaz: nasza rozmowa jest nagrywana, a oni właśnie udowodnili, że spełniają kryteria skierowania na test. Mówię też, że zlecenie już poszło i jeżeli nie zgłoszą się na badanie, i tak zostanie na nich nałożona obowiązkowa dziesięciodniowa kwarantanna. Większość to przekonuje, bo wolą kilka dni zaczekać na test i wynik niż ryzykować półtora tygodnia zamknięcia – mówi. Dodaje, że taka informacja może spowodować, iż osoby z objawami przestaną się zgłaszać do lekarza albo spróbują go zmienić. – Na to już nie mamy wpływu – podsumowuje.

Na kwarantannie nie dostaniesz grzywny od fiskusa

Dyskryminacja nauczyciela akademickiego

Stan faktyczny

W rumuńskiej sprawie F.T. przeciwko Universitatea „Lucian Blaga” Sibiu (dalej jako: uczelnia) chodziło o rozstrzygnięcie zasadności podstawy prawnej zatrudnienia F.T., która osiągnęła ustawowy wiek emerytalny, w zakresie ewentualnej dyskryminacji. Uszczegóławiając F.T. w latach 1994–2015 była zatrudniona na stanowisku adiunkta na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, jako mianowany nauczyciel akademicki. Dnia 11.6.2015 r. F.T. ukończyła 65 rok życia, zatem zgodnie z prawem rumuńskim osiągnęła wiek emerytalny. F.T. była jednak zatrudniona do końca roku akademickiego, do 30.9.2015 r. Ponieważ F.T. chciała kontynuować swoją pracę na uczelni na podstawie mianowania złożyła stosowany wniosek do władz. Wniosek został oddalony. Rada uczelni powołała się na obowiązującą na uczelni metodologię dotyczącą wyrażania zgody na zachowanie statusu nauczyciela mianowanego po osiągnięciu wieku 65 lat przyjętą przez senat uczelni decyzją z 28.9.2015 r. Zgodnie z metodologią możliwość zachowania statusu nauczyciela mianowanego po osiągnięciu wieku emerytalnego była zastrzeżona dla nauczycieli akademickich posiadających status promotora pracy doktorskiej. W związku ze zmianą metodologii z dniem 1.10.2016 r. owa możliwość została w ich wypadku zniesiona. Wobec powyższego F.T. kontynuowała pracę na uczelni, wykonując te same obowiązki co dotychczas, jednak na podstawie umowy o pracę na czas określony, z niższym niż do tej pory wynagrodzeniem, nie mając statusu mianowanego nauczyciela akademickiego.

Sprawy sądowe

F.T. wprawdzie zgodziła się na nowe warunki zatrudnienia, jednak podważyła decyzję uczelni na drodze sądowej wskazując, że utraciła status nauczyciela mianowanego ze względu na osiągnięcie ustawowego wieku emerytalnego w powiązaniu z odmiennym traktowaniem promotora pracy doktorskiej. F.T. uznała, że w sprawie doszło do dyskryminacji. Sąd okręgowy oddalił powództwo F.T. i stwierdził, że nie doszło do dyskryminacji na podstawie dyrektywy 2000/78/WE. F.T. odwołała się od powyższego do sądu apelacyjnego, jednak wyrok ponownie nie był dla niej korzystny. Stanowisko uczelni w sprawie było takie, że zgodnie z zasadą autonomii uczelni społeczność uniwersytecka ma prawo do określania swojej misji, strategii instytucjonalnej, struktury, działalności, organizacji i funkcjonowania, zarządzania zasobami materialnymi i ludzkimi przy zachowaniu pełnej zgodności z obowiązującymi przepisami. Zdaniem władz uczelni nie doszło do dyskryminacji F.T. ze względu na wiek. Ponadto zgodnie z metodologią oraz prawem rumuńskim senat uczelni państwowych, prywatnych i wyznaniowych może na podstawie kryterium osiągnięć akademickich i sytuacji finansowej postanowić, że pracownik dydaktyczny lub naukowy może kontynuować działalność zawodową po przejściu na emeryturę na podstawie umowy na czas określony wynoszący jeden rok, z możliwością corocznego przedłużenia zgodnie ze statutem uczelni, bez względu na wiek.

Stan prawny i pytanie prejudycjalne

Przedmiotem sprawy była prawna interpretacja art. 1, art. 2 ust. 2 lit. b) i art. 3 dyrektywy 2000/78/WE oraz klauzuli 4 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony (dalej jako: porozumienie ramowe), stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 99/70/WE z 28.6.1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony (Dz.Urz. UE L z 1999 r. Nr 175, s. 43).

Sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do TSUE z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

1) Czy art. 1, art. 2 ust. 2 lit. b) i art. 3 dyrektywy 2000/78/WE oraz klauzulę 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że środek taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, umożliwiający pracodawcy wprowadzenie zasady, że osoby, które ukończyły 65 lat, mogą zachować stanowisko nauczyciela mianowanego z zachowaniem praw przysługujących im przed przejściem na emeryturę tylko wtedy, gdy mają status promotora pracy doktorskiej, stawiając tym samym w niekorzystnym położeniu inne osoby znajdujące się w takiej sytuacji, które miałyby taką możliwość, gdyby istniały wakaty i gdyby spełniały one wymogi dotyczące osiągnięć akademickich, oraz umożliwiający zobowiązanie osób niemających statusu promotora pracy doktorskiej, w odniesieniu do tej samej pracy akademickiej, do zawierania kolejnych umów o pracę na czas określony przewidujących system wynagrodzenia według »stawki godzinowej«, niższy od systemu wynagrodzenia obowiązującego wobec mianowanych wykładowców uniwersyteckich, stanowi przejaw dyskryminacji w rozumieniu wymienionych przepisów?

2) Czy pierwszeństwo stosowania prawa Unii (zasadę pierwszeństwa prawa europejskiego) można interpretować w ten sposób, że pozwala ono sądowi krajowemu na odstąpienie od stosowania prawomocnego orzeczenia sądu krajowego, w którym stwierdzono, iż w przedstawionej sytuacji faktycznej dyrektywa 2000/78/WE była przestrzegana i nie występuje dyskryminacja?

Wyrok TSUE

W myśl art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/78/WE względy wskazane w art. 1 mają charakter wyczerpujący. Ewentualne odmienne traktowanie rozpatrywane niniejszej nie odpowiada żadnemu ze względów wymienionych w tym art. 1. Odmienne traktowanie wynikające z posiadania bądź nieposiadania statusu promotora pracy doktorskiej opiera się bowiem na kategorii zawodowej zainteresowanych osób, które osiągnęły już wiek emerytalny. Zakres przedmiotowy dyrektywy 2000/78/WE nie odnosi się do sytuacji opartych na takim kryterium. W konsekwencji art. 1 i 2 dyrektywy 2000/78/WE należy interpretować w ten sposób, że nie mają one zastosowania do przepisu prawa krajowego, zgodnie z którym spośród ogółu nauczycieli akademickich uczelni, którzy kontynuują wykonywanie zawodu po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego, tylko nauczyciele posiadający status promotora pracy doktorskiej mogą zachować status nauczyciela mianowanego, podczas gdy nauczyciele niemający statusu promotora pracy doktorskiej mogą jedynie zawierać z tą uczelnią umowy na czas określony przewidujące system wynagrodzenia, które jest niższe od wynagrodzenia przysługującego nauczycielom mianowanym.

Należy też zwrócić uwagę, że zgodnie z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego ustanowiono, że w odniesieniu do warunków zatrudnienia, zakaz traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w sposób mniej korzystny niż porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują oni na czas określony, chyba że takie odmienne traktowanie jest uzasadnione obiektywnymi powodami. W przedmiotowej sprawie należało zbadać owe obiektywne powody, zatem zbadać czy nauczyciele akademiccy posiadający status promotora pracy doktorskiej, do których sytuacji należy porównać sytuację F.T., są objęci zakresem pojęcia „porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony” w rozumieniu tego przepisu. Pojęcie to obejmuje pracowników, którzy zawarli umowę o pracę lub stosunek pracy na czas nieokreślony w tym samym zakładzie i mającego pracę/zawód taki sam lub podobny, pod względem kwalifikacji lub umiejętności. TSUE podkreślił, że w niniejszej sprawie to sąd odsyłający jako jedyny jest właściwy do dokonania oceny okoliczności i ustalenie, czy F.T. w czasie zatrudnienia jej przez uczelnię na podstawie kolejnych umów o pracę na czas określony znajdowała się w sytuacji porównywalnej z sytuacją nauczycieli akademickich posiadających tytułu promotora pracy doktorskiej zatrudnionych na czas nieokreślony przez tego samego pracodawcę po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego. W tym kontekście trzeba więc ocenić, czy okoliczność, że owi nauczyciele akademiccy posiadają status promotora pracy doktorskiej, oznacza, iż charakter, warunki kształcenia i warunki ich pracy ich pracy są odmienne od charakteru, warunków kształcenia i warunków pracy nauczycieli akademickich takich jak F.T. W przypadku uznania, że sytuacja jest porównywalna należy zbadać, czy istnieje obiektywny powód, w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, który uzasadniałby odmienne traktowanie między innymi pod względem wysokości ich wynagrodzenia.

Pomimo tego, TSUE wskazał, że: „takich celów, które w istocie odnoszą się do zarządzania personelem oraz względów natury budżetowej i dodatkowo nie opierają się na obiektywnych i przejrzystych kryteriach, nie można uznać za obiektywne względy uzasadniające odmienne traktowanie takie jak to, którego dotyczy spór rozpatrywany w postępowaniu głównym. O ile bowiem względy natury budżetowej mogą leżeć u podstawy wyboru polityki społecznej państwa członkowskiego i wpływać na charakter lub zakres środków ochrony zatrudnienia, które państwo to pragnie przyjąć, o tyle same w sobie nie mogą one stanowić celu, do którego osiągnięcia zmierza ta polityka, a tym samym nie mogą uzasadniać stosowania uregulowania krajowego wprowadzającego odmienne traktowanie i stawiającego w gorszej sytuacji pracowników zatrudnionych na czas określony”.